سایه هویتگرایی رادیکال بر آسیای غربی
آسیای غربی و خاورمیانه، چهارراه تمدنهای بشری از شرق به غرب و از شمال و جنوب است که اکنون به یکی از مهمترین منابع انرژی جهان بدل شده است. در این میان، جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یک دولت ملی مبتنی بر مذهب رسمی تشیع اثنیعشری در قلب این منطقه واقع شده است.
سبحان رضایی-جامعهشناس: آسیای غربی و خاورمیانه، چهارراه تمدنهای بشری از شرق به غرب و از شمال و جنوب است که اکنون به یکی از مهمترین منابع انرژی جهان بدل شده است. در این میان، جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یک دولت ملی مبتنی بر مذهب رسمی تشیع اثنیعشری در قلب این منطقه واقع شده است. مدتی است صداهایی به گوش میرسد که دولت با محوریت سپردن مسئولیت به «اهالی مخلص انقلاب»، به دنبال تکمیل فرایند یکدستکردن ساختار در همه ساحتهای ایران اسلامی است. جدا از درستی یا نادرستی این صداها، اجرائیشدن چنین رویکردی در ایران پهناور و پیچیده که بهصورت تاریخی مشتمل بر دهها قوم، زبان، مذهب، و خردهفرهنگهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی متعدد است، بسیار دشوار به نظر میرسد. در این نوشتار برای فهم بهتر مکانیسمهای اجتماعی نهفته در این فرایند مفروض و اجزا و پیامدهای بالقوه آن، نگاهی کوتاه به برخی از ابعاد فرایندهای هویتگرایی سیاسی در آسیای غربی انداختهام، تا شاید فارغ از تشابهات و تفاوتها، آموزهای برای ما داشته باشد:
الف- هویت گرایی سیاسی در آسیای غربی
1. اگر این منطقه از کره زمین، از هند تا مدیترانه، را در قابی واحد نگاه کنیم، ساختارهای متفاوت سیاسی را میبینیم که هر کدام بهصورت رادیکال، به دنبال حفظ و اعتلای یک هویت خاص هستند. برای مثال، هندوستان از سال ۲۰۱۴ تاکنون توسط دولت ناندرا مودی از رهبران حزب هندو ـ ملیگرای حزب بهاراتیا جاناتا اداره میشود که شعار اصلیاش اعتلای هندوستان برای هندوگرایان است. در این میان، دولت و حزب متبوع وی، در دورههای مختلف از محدودسازی، تخریب مساجد، برخورد و حتی کشتار مسلمانان حمایت کرده است. کمی این طرفتر دولت افغانستان با محوریت بنیادگرایان طالبان اداره میشود که به دنبال تفوق و برقراری ارزشها و هنجارهای دیوبندی پشتون در کل سرزمین افغانستاناند. رویکردی که در آن فارسزبانان، شیعیان، هزارهها به حاشیه رانده میشوند، زمینهایشان اشغال میشود، به مراکز تجمعشان حمله میشود. در مساجد، مدارس و دانشگاههای محل تحصیلشان بمبگذاری صورت میگیرد.
2. در جنوب خلیج فارس، عربستان سعودی، بحرین، امارات متحده عربی و... و برخی دیگر از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، با محوریت خاندانهای عرب حنفی وهابی اداره میشوند و در آن اعراب شیعه به عنوان اقلیت محروم زندگی میکنند، اقلیتی که دسترسی بسیار محدودتری به امتیازات اجتماعی و اقتصادی در مقایسه با همتایان اهل تسنن خویش دارند. بهصورت مشابه، در آذربایجان، ترکهای آذری، در ترکیه، ترکزبانها، در پاکستان، اردو زبانهای عمدتا اهلتسنن و... به کنترل امور کشور میپردازند. در اسرائیل نیز، بنیادگرایان صهیونگرا با محوریتدهی به ایدههای قومی و مذهبی آخرالزمانی خود به دنبال بازسازی کامل دولت یهود و حذف و نسلکشی اعراب مسلمان از سرزمینهای مقدساند.
ب- اجزای فرایند هویت گرایی رادیکال
3. در هر کدام از کشورهای مذکور، با همه تفاوتها و تنوع و شدت ایدئولوژیهای حاکم، اجتماع خاصی متشکل از مذاهب هندو، یهودی، مسلمان ... و اقوام عرب، پشتون، جهود و... به اولویتبخشی دسترسی به امتیازات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی در کشور خویش پرداخته و با تلخیصسازی نوعی از انحصارگرایی را برای سهیمشدن در ساختار قدرت به وجود آوردهاند، فرایندی که دامنه مشارکتکنندگان مؤثر در دولتهای مرکزی و متناسب با آن مشروعیت و مقبولیت سیاسی حاکمیت را بهشدت محدود میکند.
4. در این کشورها، حتی آیین، رفتارها، مناسک و آموزههای مذهبی که اساسا برای اعتلا و اکرام اخلاق و نیکوکاری در جامعه بنیاد نهاده شدهاند، بدل به ویژگیهای هویتی میگردند که در دستهبندیهای اجتماعی، خودیها را از دیگریها مجزا میکنند و دوستی با خودیها و فاصلهگیری، تفوق و تقابل با دیگریها را فراهم و توصیه میکند. انگار برای این آیینها، غیرخودیها، کمتر انسان، کمتر مؤمن، کمتر مهم و کمتر خوب تعریف میشوند و بنابراین محرومیت، درد و حذف ایشان چندان گناهی ندارد.
5. در اینمیان، وقتی در یک جامعه متنوع چندده میلیوننفری، یک قالب هویت زبانی، قومی، سیاسی، مذهبی، اجتماعی و... معیار و محور قرار میگیرد، بخشی از جامعه از سوی حاکمیت، «خوب، معتمد و خودی» تلقی میشود و ارزشها، هنجارها، منافع و هستی ایشان معیار سیاستگذاری کل کشور تعریف میشود و بنابراین دولت در همه ساحتهای خویش، خود را دولت آن خودیها و ارزشها و هنجارهای آنها تعریف میکند. در مقابل، بخش دیگری از جمعیت آن کشور که خارج از آن چارچوب «خودیها» قرار گرفتهاند، به نوعی در قالب ویژگیها و هویتهای «دیگریها، غیرمعتمدین و غیرخودیها» دستهبندی میگردند و بنابراین دسترسی لازم برای مشارکت در ساختار قدرت و همچنین کسب امتیازات اجتماعی دولتی (مانند استخدام، وام، دریافت مجوز، مشارکت در انتخابات و انتصابات، پوششهای مثبت در رسانههای ملی و...) را از دست میدهند.
6. در مقابل، این غیرخودیها که در برابر سیاستگذاری حاکمیت مرکزی دچار احساس محرومیت شدهاند، برای خروج از این محدودیتهای ساختاری، از روشهای مختلف مقاومت فرهنگی استفاده میکنند. بخش قابلتوجهی از ایشان سکوت میکنند. گروهی خود را در ظاهر، لباس، لهجه، رنگ پوست، بیان و... شبیه خودیها میکنند. گروهی دیگر با خودیها ارتباط دوستانه یا منفعتطلبانه برقرار میکنند. جمعی هم، کدهای پوشش، ظاهر و لباس خویش را در مقابل نمایندگان حاکمیت بر مبنای الگوهای مطلوب خودیها تنظیم میکنند و چند لحظه پس از عبور از برابر دیدگان ناظران، به چارچوب موردنظر خویش بازمیگردند. گروهی دیگر، از کشور، مهاجرت میکنند. برخی هم به بهرهبرداری از منابع جایگزین اقتدار و امتیازات دولتی در اقتصاد، فرهنگ، رسانه، جامعه و ... میپردازند. جمعی هم الگوی هویتگرایی رادیکال حاکمیت را معکوس میکنند و هویت خویش را بهصورت بنیادگرایانه بازتولید میکنند، ارتباطات بینگروهی خود را با خودیها و دولت وابسته ایشان به حداقل میرسانند و تلاش میکنند همه احتیاجات خویش را از همنوعان خود تأمین کنند. برخی دیگر، به سراغ راههای مقاومتی شدیدتر، مانندحمایت یا مشارکت در اعتراضات خیابانی، خشونت سیاسی، ترور، بمبگذاری و درنهایت استقلالطلبی نسبت به خودیها و حاکمیت وفادار به ایشان میپردازند.
ج- پیامد
7. این فرایند هویتگرایی رادیکال که کل یک جامعه را از حاکمیت تا تودههای مردم درگیر میکند، در شرایط مختلف جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و فرهنگی نمودهای بسیار متنوعی صورت میبندد. اما درمجموع سبب میشود که در آن جامعه، مشروعیت سیاسی و سرمایه اجتماعی بینگروهی کاهش یابد و در مقابل، تعارض اجتماعی میان خودیها و دیگریها به شدت افزایش پیدا کند؛ آنهم در شرایطی که در آسیای غربی، کمبود منابع و امکانات توسعهیافته زندگی بهشدت از سوی شهروندان احساس میشود. همچنین، چنین دولتهایی که با کاهش مشروعیت سیاسی روبهرو شدهاند، برای تثبیت اقتدار و حاکمیت خود، به بهرهبرداری شدید از خشونت دولتی سازمانیافته به صورتهای فرهنگی، بوروکراتیک، قضائی، امنیتی و حتی نظامی میپردازند و در نتیجه احساس محرومیت را برای بخش قابلتوجهی از جمعیت خویش تشدید میکنند.
8. از سوی دیگر، تقابل خشونتهای دولتهای مرکزی و هویتهای به حاشیه راندهشده موجب شکلگیری یک چرخه قصاصی میشود که بهصورت مداوم از هر دو سوی میدان، قربانی میگیرد و شدت تعارض و درگیری را تقویت میکند. در این میان، قدرتهای بینالمللی به شکلی منفعتطلبانه از یکی از طرفین تقابل حمایت کردهاند، رویکردی که بنا به منافع ملی ایشان صورت میگیرد. ایشان در مداخله خود صراحتا به دنبال محدودکردن قدرتهای رقیب منطقهای بوده و همواره حامی حوزه تحت نفوذ خویش هستند. اما در نهایت، همه این دخالتها به تشدید این تعارضهای هویتی انجامیده است.
9. در نتیجه، این تقابلها، جماعتهای بنیادگرای یهودی، هندو، مسلمان و... برای دفاع مفروض از خود به طرد، محرومسازی، نادیدهانگاری یا حتی حذف دیگریهایی میپردازند که مانع دسترسی به منابع و امتیازات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تلقی میشوند. چنین است که در آسیای غربی، طرد یا حذف دیگریها از حفظ ارزشهای محوری اخلاقی، انسانی و مذهبی، مانند حفظ جان کودکان، زنان، مردان، مهمتر به نظر میرسد.
10. این در حالی است که حاکمیتهای سیاسی موفق بهجای هویتگرایی رادیکال و تلخیصسازی قدرت به مشارکتدهی حداکثری آحاد متنوع جامعه خویش میپردازند، حقوق اقلیتها را در عمل به رسمیت میشمارند و بهجای کاشت روزمره بذر تنفر در فرایند هویتگرایی رادیکال نسبت به جذب خودیها، طرد دیگران و برانگیختن مقاومتهای فرهنگی ایشان، به تلاش برای افزایش کارآمدی ساختاری و بهبود رضایت از زندگی شهروندان خویش میپردازند و از همه ظرفیتهای سیاسی، اجتماعی، مذهبی، فرهنگی و رسانهای برای افزایش مشروعیت و مقبولیت سیاسی خود بهرهبرداری میکنند تا در مقابل رقبای بینالمللی از پشتیبانی داخلی بیشتری برخوردار بوده و باقیتر باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.