پايانِ نفت، شبیه «نهنگ عنبر»
سيدکامران باقری- مشاور مديريت نوآوری و مالکيت فکری
در دو یادداشت اخیر روزنامه «شرق» از «پايان دوره نفت» و شواهد آن نوشتم؛ پايانی که برخلاف تصورات پيشين، نه به علت کميابشدن منابع زیرزمينی نفت، بلکه بهدليل کمرنگشدن نقش نفت در اقتصاد جهانی رقم خورده است. اما خيلیها در ايران دوست دارند که نفت را همچنان بزرگترين منبع ثروت بدانند. آنان منابع انرژی جايگزين نفت را همچنان نابالغ، غیرجذاب و پرهزينه میبينند که حالاحالاها نمیتوانند تهديدی واقعی برای نفت باشند. آنها و خيلیهای ديگر در ايران مايلند گفتوگو درباره پايان دوره نفت را به نوادگان خود موکول کنند. خيلیها در اين مدت استدلال کردند که حتی اگر فرض کنيم که کفه ترازوی معادلات اقتصادی حوزه انرژی بهنفع منابع انرژی تجديدپذير سنگين شود، جای پای نفت در اقتصاد جهانی آنقدر محکم است که فرايند گذار، پنج يا شش دهه به درازا خواهد کشید. مديران کشور در ردههای مختلف به خود دلداری میدهند که اين گذار آنچنان آرام و طولانی خواهد بود که حذف نفت از اقتصاد جهانی را به عمر خود نخواهند ديد؛ يعنی اگر مشکلی هم باشد، مشکل آيندگان خواهد بود؛ اما حقيقت اين است که نفت با سرعتی بسيار فراتر از آنچه میپنداريم به تاريخ خواهد پيوست. اين جابهجايي منبع انرژی قبلا در تاريخ اتفاق افتاده اما ما انسانها معمولا از تاريخ درس نمیگيريم. اجازه دهيد يکی از اين جابهجايیها را با هم مرور کنيم تا به ياد بياوريم وقتی که معادلات اقتصادی به ضرر يک منبع انرژی تغيير میکند، آن منبع بهسرعت کنار گذاشته میشود، حتی اگر تمدن انسانی برای دههها يا حتی سدهها به آن وابسته بوده باشد. پيش از نفت، برای سالهایسال، مهمترين منبع انرژی برای مصارف گرمايي و روشنايي، روغنی بود که از گونهای نهنگ -به نام نهنگ عنبر- گرفته میشد. سالهای 1835 تا 1845 ميلادی، اوج دوره روغن نهنگ بود. ميليونها خانه با چراغها و شمعهای ساختهشده از روغن نهنگ عنبر گرم و روشن میشدند. هرچه تعداد نهنگهای عنبر کمتر میشد، شکارچيان به سراغ گونههای ديگری از نهنگ میرفتند که روغن آنها کيفيت کمتری داشتند و به نصف قيمت فروخته میشدند. اما هزينه روشنايي با روغن نهنگ برای مدتی طولانی بالا ماند، بهگونهای که دو رقيب جدی از راه رسيدند: گاز و نفتِ زغالسنگ. همزمان با گسترش کاربرد سوختِ استخراجی از زغالسنگ، شکار نهنگ در سال 1847 به اوج رسيد. 10 سال بعد مدل بهبودیافته سوخت بهدستآمده از زغالسنگ (بدون دود و بدون بو) وارد بازار آمريکا و بهسرعت توليد ارزانقيمت آن در اين کشور شروع شد. چيزی نگذشت که سوخت بهدستآمده از زغالسنگ، بازار را تسخير کرد. شکارچيان نهنگ قبل از اينکه نهنگها منقرض شوند، مشتريان خود را از دست دادند. به عبارت ديگر مردم بهسرعت روغن نهنگ را کنار گذاشتند.
تنها در دهه 1850، روغن نهنگ دوسوم سهم بازار خود را از دست داد. اما در سال 1859 استخراج نفت در پنسيلوانيا شروع شد. اين تحول بزرگ باعث شد که در کمتر از یکسال، سوخت تهيهشده از نفت فراگير شود. تا سال 1865 (يعنی در ششسال)، قيمت سوخت نفتی به يکچهارم قيمت روغن نهنگ رسيد. گازِ زغالسنگ هم جای خود را به گاز طبيعی داد. در سال 1879 لامپ برقی اديسون هم از راه رسيد و کار را تمام کرد. پيشرفت فناوری و پيامدهای اقتصادی آن، نهنگها را از خطر انقراض رهانيد و صنعت شکار نهنگ را در يک بازه زمانی کوتاه به زمين زد. آن صنعت خيلی دير متوجه شد که عرصه را باخته است. کمتر از دو سده از آن تحول تاريخی گذشته و امروز سرعت و قدرت تحولات فناوری بسيار بيشتر از آن زمان است. چندين منبع جايگزين انرژی وارد بازار شدهاند و دهها منبع ديگر هم در شرف ورود هستند. هزينه توليد انرژی از اين منابع جايگزين هم روزبهروز در حال کاهش است. اينبار هم سرمايهگذاران هوشمند اين تحول بزرگ را رصد کردهاند و در حال جابهجايي داراييهای خود هستند. اينبار هم دنيا با سرعتی باورنکردنی نفت را کنار خواهد گذاشت. اگر همچنان درباره سرعت منسوخشدن نفت بهعنوان منبع انرژی شک دارید، کافي است به دو خبر زیر که در یک روز منتشر شدند دقت کنید: 1- شرکت تسلا موتورز در تاريخ دوازدهم فروردين 1395 از محصول جديد و انقلابی اين شرکت به نام «مدل 3» پرده برداشت. اين خودروی تمامبرقی، با طراحی منحصربهفرد خود، تنها با قيمت 35 هزار دلار (حدود 120ميليونتومان) به بازار خواهد آمد. در کمتر از یک هفته از عرضه اين خودرو، 325 هزار دستگاه از آن (معادل مبلغی بيش از 14 ميليارد دلار) توسط مردم پيشخريد شد. 2- در تاريخ دوازدهم فروردين 1395 اعلام شد که حزب کارگر هلند، بهدنبال تصویب طرحی در پارلمان این کشور است که استفاده از هرگونه خودرو بنزينی و گازوئيلی از سال 2025 بهبعد در این کشور بهکلی ممنوع و غيرقانونی اعلام شود.
در دو یادداشت اخیر روزنامه «شرق» از «پايان دوره نفت» و شواهد آن نوشتم؛ پايانی که برخلاف تصورات پيشين، نه به علت کميابشدن منابع زیرزمينی نفت، بلکه بهدليل کمرنگشدن نقش نفت در اقتصاد جهانی رقم خورده است. اما خيلیها در ايران دوست دارند که نفت را همچنان بزرگترين منبع ثروت بدانند. آنان منابع انرژی جايگزين نفت را همچنان نابالغ، غیرجذاب و پرهزينه میبينند که حالاحالاها نمیتوانند تهديدی واقعی برای نفت باشند. آنها و خيلیهای ديگر در ايران مايلند گفتوگو درباره پايان دوره نفت را به نوادگان خود موکول کنند. خيلیها در اين مدت استدلال کردند که حتی اگر فرض کنيم که کفه ترازوی معادلات اقتصادی حوزه انرژی بهنفع منابع انرژی تجديدپذير سنگين شود، جای پای نفت در اقتصاد جهانی آنقدر محکم است که فرايند گذار، پنج يا شش دهه به درازا خواهد کشید. مديران کشور در ردههای مختلف به خود دلداری میدهند که اين گذار آنچنان آرام و طولانی خواهد بود که حذف نفت از اقتصاد جهانی را به عمر خود نخواهند ديد؛ يعنی اگر مشکلی هم باشد، مشکل آيندگان خواهد بود؛ اما حقيقت اين است که نفت با سرعتی بسيار فراتر از آنچه میپنداريم به تاريخ خواهد پيوست. اين جابهجايي منبع انرژی قبلا در تاريخ اتفاق افتاده اما ما انسانها معمولا از تاريخ درس نمیگيريم. اجازه دهيد يکی از اين جابهجايیها را با هم مرور کنيم تا به ياد بياوريم وقتی که معادلات اقتصادی به ضرر يک منبع انرژی تغيير میکند، آن منبع بهسرعت کنار گذاشته میشود، حتی اگر تمدن انسانی برای دههها يا حتی سدهها به آن وابسته بوده باشد. پيش از نفت، برای سالهایسال، مهمترين منبع انرژی برای مصارف گرمايي و روشنايي، روغنی بود که از گونهای نهنگ -به نام نهنگ عنبر- گرفته میشد. سالهای 1835 تا 1845 ميلادی، اوج دوره روغن نهنگ بود. ميليونها خانه با چراغها و شمعهای ساختهشده از روغن نهنگ عنبر گرم و روشن میشدند. هرچه تعداد نهنگهای عنبر کمتر میشد، شکارچيان به سراغ گونههای ديگری از نهنگ میرفتند که روغن آنها کيفيت کمتری داشتند و به نصف قيمت فروخته میشدند. اما هزينه روشنايي با روغن نهنگ برای مدتی طولانی بالا ماند، بهگونهای که دو رقيب جدی از راه رسيدند: گاز و نفتِ زغالسنگ. همزمان با گسترش کاربرد سوختِ استخراجی از زغالسنگ، شکار نهنگ در سال 1847 به اوج رسيد. 10 سال بعد مدل بهبودیافته سوخت بهدستآمده از زغالسنگ (بدون دود و بدون بو) وارد بازار آمريکا و بهسرعت توليد ارزانقيمت آن در اين کشور شروع شد. چيزی نگذشت که سوخت بهدستآمده از زغالسنگ، بازار را تسخير کرد. شکارچيان نهنگ قبل از اينکه نهنگها منقرض شوند، مشتريان خود را از دست دادند. به عبارت ديگر مردم بهسرعت روغن نهنگ را کنار گذاشتند.
تنها در دهه 1850، روغن نهنگ دوسوم سهم بازار خود را از دست داد. اما در سال 1859 استخراج نفت در پنسيلوانيا شروع شد. اين تحول بزرگ باعث شد که در کمتر از یکسال، سوخت تهيهشده از نفت فراگير شود. تا سال 1865 (يعنی در ششسال)، قيمت سوخت نفتی به يکچهارم قيمت روغن نهنگ رسيد. گازِ زغالسنگ هم جای خود را به گاز طبيعی داد. در سال 1879 لامپ برقی اديسون هم از راه رسيد و کار را تمام کرد. پيشرفت فناوری و پيامدهای اقتصادی آن، نهنگها را از خطر انقراض رهانيد و صنعت شکار نهنگ را در يک بازه زمانی کوتاه به زمين زد. آن صنعت خيلی دير متوجه شد که عرصه را باخته است. کمتر از دو سده از آن تحول تاريخی گذشته و امروز سرعت و قدرت تحولات فناوری بسيار بيشتر از آن زمان است. چندين منبع جايگزين انرژی وارد بازار شدهاند و دهها منبع ديگر هم در شرف ورود هستند. هزينه توليد انرژی از اين منابع جايگزين هم روزبهروز در حال کاهش است. اينبار هم سرمايهگذاران هوشمند اين تحول بزرگ را رصد کردهاند و در حال جابهجايي داراييهای خود هستند. اينبار هم دنيا با سرعتی باورنکردنی نفت را کنار خواهد گذاشت. اگر همچنان درباره سرعت منسوخشدن نفت بهعنوان منبع انرژی شک دارید، کافي است به دو خبر زیر که در یک روز منتشر شدند دقت کنید: 1- شرکت تسلا موتورز در تاريخ دوازدهم فروردين 1395 از محصول جديد و انقلابی اين شرکت به نام «مدل 3» پرده برداشت. اين خودروی تمامبرقی، با طراحی منحصربهفرد خود، تنها با قيمت 35 هزار دلار (حدود 120ميليونتومان) به بازار خواهد آمد. در کمتر از یک هفته از عرضه اين خودرو، 325 هزار دستگاه از آن (معادل مبلغی بيش از 14 ميليارد دلار) توسط مردم پيشخريد شد. 2- در تاريخ دوازدهم فروردين 1395 اعلام شد که حزب کارگر هلند، بهدنبال تصویب طرحی در پارلمان این کشور است که استفاده از هرگونه خودرو بنزينی و گازوئيلی از سال 2025 بهبعد در این کشور بهکلی ممنوع و غيرقانونی اعلام شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.