|

چند کیلو آلبالو برای مراسم تدفین*

جواد طوسی

در کارنامه پرافت‌وخیز سینمای ایران در دوره‌های مختلف تاریخی و اجتماعی، ژانر کمدی جایگاه مستحکمی از نظر وجوه کیفی و سنت ستاره‌سازی (در قالب حرفه‌ای و سبک پذیرش) نداشته است. اگر سینمای جهان، سیر تکوینی خود در این قالب را به شکل درست و طبیعی با وام‌گرفتن موزیک‌هال و تئاترهای وودویل و لطیفه‌گویی (گگ) و... طی می‌کند و به کمدین‌های شناخته‌شده و صاحب‌سبکی چون باستر کیتون، چارلی چاپلین، هارولد لوید، لورل و هاردی، برادران مارکس و ماکس لندر در دوره‌های صامت و ناطق می‌رسد، ما در اینجا بنا را بیشتر بر لودگی و نمایش سطحی و روبنایی برخی از مایه‌های کمیک گذاشته‌ایم و متأسفانه این نوع نگاه دم‌دستی از همان دهه 30 تاکنون ادامه داشته است. روی همین اصل، اگر آنها در دوره‌های مختلف کمدی موزیکال، اسکروبال (خل‌مشنگ)، اسلپ‌استیک و... رمانتیک را تجربه کرده‌اند و به جری لوییس، جک لمون، وودی آلن، توتو، آلبرتو سوردی، ویتوریو گاسمن و... رسیده‌اند، ما در بعضی دوره‌ها به تفکری و جواد تقدسی و بهمنیار و ظهوری و سپهرنیا و جمشید مهرداد و وحدت و بیک ایمانوردی با لهجه پیتر فالکی‌اش و اسدالله یکتا رضایت داده‌ایم و صمدآقا بیشتر در خاطرمان مانده تا «اختاپوس»! در همان دوران موج نو چند تجربه متفاوت و قابل‌اعتنا در این قالب، محدود به فیلم‌های «سه دیوانه» جلال مقدم، «حسن‌کچل» و «خواستگار» علی حاتمی، «درشکه‌چی» نصرت کریمی، «سازش» محمد متوسلانی، «مظفر» مسعود ظلی، «زنبورک» فرخ غفاری، «اسرار گنج دره جنی» ابراهیم گلستان و سریال ماندگار «دایی‌جان ناپلئون» ناصر تقوایی بود و دو تجربه دیگر جلال مقدم (راز درخت سنجد و صمد و فولادزره دیو) ناموفق و شکست خورده بودند. در سینمای این دوران نیز جدا از چند موج کوتاه و مقطعی که زمینه‌ساز ساخت فیلم‌هایی چون «خانه آقای حقدوست» مسعود سمیعی، «مردی که زیاد می‌دانست» یدالله صمدی، «اجاره‌نشین‌ها» داریوش مهرجویی، «ای ایران» ناصر تقوایی، «مرد عوضی» و «مومیایی 3» محمدرضا هنرمند، «ناصرالدین‌شاه آکتور سینما»، «سفر جادویی» و «نان، عشق و موتور ‌هزار» ابوالحسن داوودی، «لیلی با من است» و «مارمولک» کمال تبریزی، «مکس» و «نهنگ عنبر» سامان مقدم، «خوابم میاد» و «ردکارپت» رضا عطاران و «اسب حیوان نجیبی است» و «بی‌خود و بی‌جهت» عبدالرضا کاهانی شده است، با یک حرکت متحول و جریان‌ساز مداوم در ژانر کمدی روبه‌رو نبوده‌ایم. به‌همین‌خاطر، می‌بینیم که حتی کارگردان‌های موفق در این حوزه از قبیل ناصر تقوایی، داریوش مهرجویی، محمدرضا هنرمند، کمال تبریزی، ابوالحسن داوودی، عبدالرضا کاهانی و... در ادامه مسیر کاری‌شان این موفقیت را تکرار نمی‌کنند یا به دنیا و قالب دیگری رو می‌آورند؛ یا در دوران فترت به‌سر می‌برند یا آثار بعدی‌شان در این ژانر ضعیف و فراموش‌شدنی هستند (مثل چه خوبه که برگشتی داریوش مهرجویی). همین دو فیلم به‌ظاهر کمدی پرفروش ایام عید را در نظر بگیرید. کارگردان «من سالوادور نیستم» بعد از فیلم‌هایی چون «یکی می‌خواد باهات حرف بزنه» و «زندگی جای دیگریست» با مایه‌های ملودرام اجتماعی، ظاهرا خواسته ثابت کند بلد است فیلم کمدی «بفروش» بسازد. ولی آیا فیلمی با این فضا و ساخت سردستی برای او پوئن مثبتی به‌شمار می‌آید؟ از آن بدتر «پنجاه‌کیلو آلبالو»ست که سازنده‌اش می‌خواسته یک فیلم مفرح همچون کمدی-رمانتیک‌های دهه 30 و 40 سینمای آمریکا و بعضی از آثار هوارد هاکس مثل «پرورش‌بِیبی» و «آتش‌پاره» بسازد و نتیجه، یک فیلم پرت شده که در همان در خروجی سینما از خاطر می‌رود. گویا تنها در سینمای ایران می‌شود هم فیلم غلط‌اندازی چون «اژدها وارد می‌شود» ساخت و هم به فاصله کوتاه «پنجاه کیلو آلبالو». در صورتی که جناب هوارد هاکس اگر فیلم‌های بدی می‌سازد، در کنارش، هم «صورت زخمی» و «ریو براوو» می‌سازد. با این دو تحفه اول سال جاری، خدا آخر و عاقبت سینمای کمدی ما را با نسخه‌های تقلیدی بعدی به خیر کند.
*با وامی از «چند کیلو خرما برای مراسم تدفین» به کارگردانی سامان سالور

در کارنامه پرافت‌وخیز سینمای ایران در دوره‌های مختلف تاریخی و اجتماعی، ژانر کمدی جایگاه مستحکمی از نظر وجوه کیفی و سنت ستاره‌سازی (در قالب حرفه‌ای و سبک پذیرش) نداشته است. اگر سینمای جهان، سیر تکوینی خود در این قالب را به شکل درست و طبیعی با وام‌گرفتن موزیک‌هال و تئاترهای وودویل و لطیفه‌گویی (گگ) و... طی می‌کند و به کمدین‌های شناخته‌شده و صاحب‌سبکی چون باستر کیتون، چارلی چاپلین، هارولد لوید، لورل و هاردی، برادران مارکس و ماکس لندر در دوره‌های صامت و ناطق می‌رسد، ما در اینجا بنا را بیشتر بر لودگی و نمایش سطحی و روبنایی برخی از مایه‌های کمیک گذاشته‌ایم و متأسفانه این نوع نگاه دم‌دستی از همان دهه 30 تاکنون ادامه داشته است. روی همین اصل، اگر آنها در دوره‌های مختلف کمدی موزیکال، اسکروبال (خل‌مشنگ)، اسلپ‌استیک و... رمانتیک را تجربه کرده‌اند و به جری لوییس، جک لمون، وودی آلن، توتو، آلبرتو سوردی، ویتوریو گاسمن و... رسیده‌اند، ما در بعضی دوره‌ها به تفکری و جواد تقدسی و بهمنیار و ظهوری و سپهرنیا و جمشید مهرداد و وحدت و بیک ایمانوردی با لهجه پیتر فالکی‌اش و اسدالله یکتا رضایت داده‌ایم و صمدآقا بیشتر در خاطرمان مانده تا «اختاپوس»! در همان دوران موج نو چند تجربه متفاوت و قابل‌اعتنا در این قالب، محدود به فیلم‌های «سه دیوانه» جلال مقدم، «حسن‌کچل» و «خواستگار» علی حاتمی، «درشکه‌چی» نصرت کریمی، «سازش» محمد متوسلانی، «مظفر» مسعود ظلی، «زنبورک» فرخ غفاری، «اسرار گنج دره جنی» ابراهیم گلستان و سریال ماندگار «دایی‌جان ناپلئون» ناصر تقوایی بود و دو تجربه دیگر جلال مقدم (راز درخت سنجد و صمد و فولادزره دیو) ناموفق و شکست خورده بودند. در سینمای این دوران نیز جدا از چند موج کوتاه و مقطعی که زمینه‌ساز ساخت فیلم‌هایی چون «خانه آقای حقدوست» مسعود سمیعی، «مردی که زیاد می‌دانست» یدالله صمدی، «اجاره‌نشین‌ها» داریوش مهرجویی، «ای ایران» ناصر تقوایی، «مرد عوضی» و «مومیایی 3» محمدرضا هنرمند، «ناصرالدین‌شاه آکتور سینما»، «سفر جادویی» و «نان، عشق و موتور ‌هزار» ابوالحسن داوودی، «لیلی با من است» و «مارمولک» کمال تبریزی، «مکس» و «نهنگ عنبر» سامان مقدم، «خوابم میاد» و «ردکارپت» رضا عطاران و «اسب حیوان نجیبی است» و «بی‌خود و بی‌جهت» عبدالرضا کاهانی شده است، با یک حرکت متحول و جریان‌ساز مداوم در ژانر کمدی روبه‌رو نبوده‌ایم. به‌همین‌خاطر، می‌بینیم که حتی کارگردان‌های موفق در این حوزه از قبیل ناصر تقوایی، داریوش مهرجویی، محمدرضا هنرمند، کمال تبریزی، ابوالحسن داوودی، عبدالرضا کاهانی و... در ادامه مسیر کاری‌شان این موفقیت را تکرار نمی‌کنند یا به دنیا و قالب دیگری رو می‌آورند؛ یا در دوران فترت به‌سر می‌برند یا آثار بعدی‌شان در این ژانر ضعیف و فراموش‌شدنی هستند (مثل چه خوبه که برگشتی داریوش مهرجویی). همین دو فیلم به‌ظاهر کمدی پرفروش ایام عید را در نظر بگیرید. کارگردان «من سالوادور نیستم» بعد از فیلم‌هایی چون «یکی می‌خواد باهات حرف بزنه» و «زندگی جای دیگریست» با مایه‌های ملودرام اجتماعی، ظاهرا خواسته ثابت کند بلد است فیلم کمدی «بفروش» بسازد. ولی آیا فیلمی با این فضا و ساخت سردستی برای او پوئن مثبتی به‌شمار می‌آید؟ از آن بدتر «پنجاه‌کیلو آلبالو»ست که سازنده‌اش می‌خواسته یک فیلم مفرح همچون کمدی-رمانتیک‌های دهه 30 و 40 سینمای آمریکا و بعضی از آثار هوارد هاکس مثل «پرورش‌بِیبی» و «آتش‌پاره» بسازد و نتیجه، یک فیلم پرت شده که در همان در خروجی سینما از خاطر می‌رود. گویا تنها در سینمای ایران می‌شود هم فیلم غلط‌اندازی چون «اژدها وارد می‌شود» ساخت و هم به فاصله کوتاه «پنجاه کیلو آلبالو». در صورتی که جناب هوارد هاکس اگر فیلم‌های بدی می‌سازد، در کنارش، هم «صورت زخمی» و «ریو براوو» می‌سازد. با این دو تحفه اول سال جاری، خدا آخر و عاقبت سینمای کمدی ما را با نسخه‌های تقلیدی بعدی به خیر کند.
*با وامی از «چند کیلو خرما برای مراسم تدفین» به کارگردانی سامان سالور

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.