مشهد؛ شهری که مهربان است
روایتی از چند زندانی جرائم غیرعمد که با مشارکت مردم در طرح «مشهد مهربان» آزاد شدهاند
وقتی امید و ایمان، دوقلوهای غد محمدهادی، او را جلوی چشم مادر و داییها و عموها بغل میکنند و میزنند زیر گریه تازه چند ثانیه از خوردن مهر آبیرنگ «افسر نگهبان خارج» کف دستش میگذرد. او یک سال گذشته را در سالن 2 زندان وکیلآباد گذرانده برای جرمی که دو دلیل بیشتر ندارد؛ بیاحتیاطی و بدشناسی. روزهای بعد، «نداری همیشگی خانواده» هم مضاف میشود تا او نتواند خسارتهای آتشسوزی مغازه را بدهد و بشود زندانی جرائم غیرعمد مالی.
حسین بیات: وقتی امید و ایمان، دوقلوهای غد محمدهادی، او را جلوی چشم مادر و داییها و عموها بغل میکنند و میزنند زیر گریه تازه چند ثانیه از خوردن مهر آبیرنگ «افسر نگهبان خارج» کف دستش میگذرد. او یک سال گذشته را در سالن 2 زندان وکیلآباد گذرانده برای جرمی که دو دلیل بیشتر ندارد؛ بیاحتیاطی و بدشناسی. روزهای بعد، «نداری همیشگی خانواده» هم مضاف میشود تا او نتواند خسارتهای آتشسوزی مغازه را بدهد و بشود زندانی جرائم غیرعمد مالی.
محمدهادی در یک سال گذشته -چه در زندان و چه در راهروهای دادسرا- شبیه به خودش زیاد دیده است؛ آدمهای معمولی که روال عادی زندگی را میگذراندهاند، صبح میرفتهاند سر کار، سر شب نان و میوهای میگرفته و شب با خانواده مینشستهاند کنار سفره شام اما یک بدشانسی، یک اشتباه، یک بیاحتیاطی و غفلت، مهر نامرئی اما پیدای «زندانی» را میکوبد روی پیشانیشان تا شرمنده انتظار دست کارگشای آشنایی را بکشند که در اغلب مواقع هم «نیست» و ناامیدشان میکند. این است که اغلب سرشکستهتر از شبهای قبل روی تخت فلزی زندان سر بر بالین میگذارند؛ چون نمیدانند تا کی باید در زندان بمانند و اصلا از کجا و چطور بدهی مردم را بدهند؟مردم اما عجیباند؛ درست است که چند تا از همین مردم با شکایتشان محمدهادی و امثال او را به زندان فرستادهاند، اما چند تا از همین مردم هم هستند که سبب آزادی او و امثال او میشوند؛ چندتایی که اهل «مشهد مهربان» هستند و باور دارند «دریا از قطرههای کوچک تشکیل شده است».
محبوبه؛ روایت اول
همه مردم بیمعرفت نیستند
همه ما در زندگی تاریخهای خاصی را به نام خود سند زدهایم؛ تاریخ تولد، تاریخ ازدواج، تاریخ پدرشدن یا مادرشدن. محبوبه هم از این قاعده مستثنا نیست، او 44 سال پیش یکی از روزهای تقویم سال 1358 را به نام خود سند زده، یک تاریخ را وقتی که ازدواج کرده و یک تاریخ را وقتی که پسرش به دنیا آمده اما او تاریخهای دیگری را به نام خود دارد؛ یکی را البته با تلخی بسیار به خاطر سپرده و دیگری را با تهمزهای از امید و شیرینی.اولی ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ است که بازداشت و روانه زندان تربت حیدریه میشود. ماجرا از سفتههایی آب میخورد که او برای یک شراکت کاری نافرجام به کسی داده است. کسی که آشنای یکی از دوستانش هست و میخواهد شریک کار 16ساله محبوبه شود. محبوبه یک تولیدی لباس فرم مدارس را میگرداند و آدمی میخواهد 60 میلیون تومان در کار او سرمایهگذاری کند. پیشنهاد خوبی است و میتواند حوزه کار او را گسترش دهد اما جهان، جهان کرونایی سال 1399 است و همه مدارس، باز نشده بهیکباره تعطیل میشوند تا آموزش مجازی کار تعلیم و تربیت را جلو ببرد. دانشآموز نشسته در منزل هم که لباس فرم نمیخواهد. همین میشود که سرمایهگذار20 روز بعد از دادن پول، آن را طلب میکند؛ پولی که حالا خرج خرید پارچه و حقالزحمه خیاط شده و نیست که برگردانده شود. محبوبه تا تیرماه سال بعد عوض پول، پارچههایی را به سرمایهگذار میدهد که برای سال تحصیلی آینده پیشخرید کرده و به مرور به دستش میرسد. رسیدی هم میگیرد که طلب سرمایهگذار را داده است و سفتههایی را طلب میکند که به عنوان ضمانت به او داده است؛ «گفت دست باجناقم هست و میآورم. جلوی چند شاهد رسید گرفتم که طلبش را دادهام. گذشت تا چهار ماه که یک ابلاغیه برای من آمد به نام خانم همان سرمایهگذار. من سفتهها را بینام داده بودم، برای همین هرچه گفتم این خانم طرف حساب من نیست و این شاهد و این امضا، کارگر نیفتاد و محکوم شدم. بازداشت شدم. 10 شب در بازداشتگاه بودم تا برادر بیچارهام، ماشین زیر پایش را به عنوان مال معرفی کرد تا من را به بند باز منتقل کنند. برای شراکتی که روی کاغذ 12 روز بیشتر عمر نداشت من را به پرداخت 64 میلیون تومان محکوم کردند. بالاخره بعد از چهار ماه و چند روز خودم توانستم 10 میلیون تومان واریز کنم، ستاد دیه هم 54 میلیون تومان از بدهی را تقبل کرد تا ۳۰ شهریور ۱۴۰۲ آزاد شوم».محبوبه آنقدر از این اتفاق دلشکسته است که حتی امروز هم با گفتنش به گریه میافتد. بیشتر از همه غصه پسرش را میخورد که روزهای سختی را گذرانده است؛ «من خودم سرپرست خانوار هستم و زبانم گویا نیست که بگویم در این مدت به من و فرزندم چه گذشت. این زندانی که به ناحق دچارش شدم، سوای آسیبهای روحی و جسمی بیشماری که به من و فرزندم زد، به لحاظ اقتصادی هم کلی تبعات در پی داشت. در مدت زندان چون نتوانستم به تماس مدارس پاسخ بدهم، سفارشهایشان را به کس دیگری دادند. این است که این زندان زندگیام را ویران کرده است».درست است که میگوید ویران، اما دلش میانه همین ویرانی، برای روزهای آینده خیلی گرم است. او شنیده که مردم زیادی از محل طرح «مشهد مهربان» در پرداخت جریمهاش مشارکت کردهاند، همین باعث میشود بگوید «یکی در حق من بیمعرفتی کرد، اما خیلیها کمک کردند تا بگویند همه مردم بیمعرفت نیستند».در حال حاضر در پویش مردمی «مشهد مهربان» علاوه بر جمعآوری کمکهزینه تحصیلی، خدمات دیگری از جمله مشاوره به خانوادهها، پیداکردن کار برای خانوادههای نیازمند شغل، تهیه سرویس برای کودکان محروم توسط مردم علاقهمند به کار خیر انجام میشود.
رضا؛ روایت دوم
کمک مردم ما را دوباره خانواده کرد
«گمکردن» برای هرکدام از ما معنایی دارد؛ مصداق خیلیهایمان برای این مفهوم، مفقودشدن یا سرقت یکی از وسایل شخصی است. در بیشتر مواقع هم قادر به جبران خسارت مالی ناشی از این فقدان هستیم؛ اما رضا تعریف دیگری از آن دارد؛ چراکه هم چند سال از عمرش را پایش داده و هم تمام دار و ندارش را. او سالهاست در بازار طلا کار میکند و بهاصطلاح «طلای کیفی» میبرد به شهرستانها. سال 1392 در یکی از این سفرهای کاری کیف همراهش با چند کیلو طلا دزدیده میشود و او تا باخبر شود، کار از کار گذشته است. آن زمان ساکن تهران بود و سر همین موضوع میافتد زندان. دو سال میگذرد تا سرقت تأیید میشود و او با وثیقه بیرون میآید. حالا باید بدهیهایش را به صاحبان طلا بدهد. طلبکارها چند نفر هستند و فروش تمام وسایل خانه و زندگی هم کفاف طلبشان را نمیدهد. درگیریهای آقا رضا برای پرداخت بدهیها ادامه دارد تا اینکه ۲۸ دی ۱۳۹۹ برای شکایت یکی از طلبکارها میافتد زندان. ازآنجاکه در آن روزها ساکن مشهد بود، میشود زندانی وکیلآباد مشهد. یا باید 2.5 کیلو طلا بدهد یا در زندان بماند. تکاپوی خانواده شروع میشود؛ اما مگر به همین سادگیهاست جورکردن این مقدار طلا. نهایتا با تمام تلخیها، تمام دوندگیها و تمام گریهها و حسرتها، یکسالو هفت ماه طول میکشد تا زمینه آزادیاش فراهم شود. در مرحله قبل قاضی برای حدود دو کیلو طلا، اعسار زده که ماهانه پنج گرم آن پرداخت شود، مانده 460 گرم طلای دیگر که حدود یک میلیارد تومان ارزش دارد!
خود خانواده 185 میلیون تومان جور میکند، در ادامه با مساعدت ستاد دیه، 600 میلیون تومان وام میگیرند و در نهایت هم 180 میلیون تومان هم به صورت بلاعوض از طریق طرح «مشهد مهربان» به آنها داده میشود تا رضای 52ساله در ۳۰ شهریور ۱۴۰۲ از زندان بیرون بیاید.
همسر آقا رضا که در تمام این مدت پیگیر پرداخت بدهیهای همسرش بوده؛ اگرچه این روزها خیلی خوشحال است؛ اما وقتی به روزهای تنهاییشان فکر میکند، بیاختیار صدایش ترک میخورد و لرز برمیدارد «ما به لحاظ سطح زندگی، موقعیت بدی نداشتیم؛ اما یکباره همه چیز به هم ریخت، از عرش آمدیم به فرش. برای همین خیلی رویمان فشار بود، هم روی من هم روی پسر و دخترم. از یک طرف باید برای جورکردن بدهیها میدویدیم و از طرفی اجاره خانه و خرج زندگی خودمان بود. آنقدر شرایط دشوار بود که بهناچار رفتم تحت پوشش کمیته امداد. دوست نداشتم؛ اما مجبور بودم».او از آقا رضا میگوید که همیشه کمکحال اقوام بوده؛ اما وقتی خودش به مشکل خورد، کمتر کسی پای کارش ماند «وقتی عزیزتان در زندان است، نگاهی که به شما میشود، خیلی بد است. بعضی جاها دلتان میگیرد و میترکد. پسرم که بزرگتر بود، بهتر درک میکرد؛ اما دخترم مدام حس میکرد که در مدرسه یک جور دیگر به او نگاه میکنند، حتی دوست نداشت در جمعهای فامیلی حاضر شود؛ چون پدرش نبود». آهی میکشد «پول را میشود به هر ترتیب به دست آورد؛ اما نبودن آدمها را نمیشود با چیزی جبران کرد. فقدان آدمها زخمهایی به روح آدم میزند که اثرش تا مدتها هست».همسر آقا رضا میداند اگر به خودشان بود، او حالا حالاها در بند میماند؛ اما مهربانی مردم در طرح «مشهد مهربان» بوده که شوهرش را به جمع خانواده برگردانده است «همسرم اوایل خیلی به هم ریخته بود. حتی گریه میکرد، میگفت من در زندان میپوسم و درنمیآیم با این بدهی؛ اما با پول مردم شوهرم از بند خلاص شد. اگرچه بدهیها همچنان برقرار است؛ اما بودنش در کنار ما غنیمت بزرگی است. او پشتوانه زندگی من و بچههاست. خانواده ما، ممنوندار مردم است، کمک آنها ما را دوباره خانواده کرد. بلافاصه بعد آزادی به حرم رفتیم تا شکر محبتشان را به جای بیاوریم».
اوستا محمود؛ روایت سوم
بدهی ام با رقمهای کم جور شد
سه نفر با صورت پوشانده میانه شب میآیند، دو نفر میمانند و نفر سوم وارد کوچه میشود، شیشه مغازهای را میشکند، چیزی میریزد و کبریت میکشد و میگریزد. نفر سوم هنوز قدم برنداشته که شعلهها زبانه میکشند. این شروع آتشسوزی مغازه صندلیدوزی دیوار به دیوار صافکاری اوستا محمود است؛ آتشی که آبروی او را هم میسوزاند و میشود آدمی که سه ماه حبس کشیده است.اسفند 1400 که این ماجرا اتفاق میافتد، سه ماشین داخل مغازه اوستا محمود 62ساله است؛ مال مشتریهاست که آتش به صافکاری هم سرایت میکند و آنها را هم میسوزاند. بعدها معلوم میشود کار خصومت یکی از شاگردهای قدیمی صندلیدوزی است؛ اما صاحب مغازه به اوستا محمود که دو تا از ماشینها را به خرج خودش درست کرده و تحویل داده، میگوید «شما لازم نیست شکایت کنید. خاطرتان جمع، دارم پیگیری می کنم. اصلا خودم خسارت پژوی SD 206 را می دهم». همین وعدهها و 40 سال همسایگی باعث میشود اوستا محمود شکایت نکند؛ اما امروز و فرداهای مدام همسایه سبب میشود بالاخره صاحب پژو بابت خسارت 280 میلیونتومانیاش از اوستا شکایت کند. بالا و پایین این شکایت و بیپولی اوستا محمود میشود زندانیشدن پیرمرد آبرودار، چند روز مانده به نوروز 1402.
همسر اوستا از بردن نام زندان شرم دارد و وقتی به آن میرسد، میگوید «آنجا»؛ «ما تا به حال دستمان را جلوی کسی دراز نکرده ایم. آن قدر از بدهی بدم میآید که حتی حاضر نیستم وام بگیرم. نمیدانستم در این دوره و زمانه به چه کسی رو بزنم و پول قرض کنم تا شوهرم را از آنجا بیرون بیاورم؟ نمیدانم محمود آقا چرا رحم کرد به همسایه ای که مروت ندارد! وقتی کسی برود زندان، مردم چه می دانند برای چه رفته است. با خودشان می گویند معلوم نیست چه کار کرده است!».
داستان اوستا گیر دیگری هم دارد، او باید بیرون بیاید تا شخصا از همسایهاش شکایت کند؛ ولی حتی وثیقه برای مرخصی چندروزه هم ندارند. این است که اوستا سه ماه در زندان میماند تا نهایتا ستاد دیه استان و مردم «مشهد مهربان» میآیند پای کار و او 10 خرداد، همزمان با تولد آقایش امام رضا (ع) از در زندان وکیلآباد بیرون میآید.اوستا که تا قبل از این حتی رنگ کلانتری را هم ندیده و بهسختی روزهای زندان را سپری کرده، بریده بریده از مردمی میگوید که برای خلاصی او از بند قدم برداشتهاند «به من گفتند که تقریبا هیچ خیّر دانه درشتی پشت قضیه آزادی من نبوده است و بدهی ام با رقمهای کم جور شده است؛ رقم هایی حتی در حد پنج هزار تومان. از همه شان ممنونم. کسی که اینجور کمک می کند؛ یعنی توان مالی زیادی نداشته و از مایحتاج زندگیاش زده است. خلوص این کمک ها...». بغض سنگین اوستا محمود پایان جمله اش را باز می گذارد. پیرمرد همین قدر می گوید که عزمش را جزم کرده است برای داشتن قلکی با مصارف خاص. می خواهد بخشی از درآمدش را در آن پسانداز کند تا «خرج شود در راه آزادی زندانیهای جرائم غیرعمد» که حال و روزشان مثل چند ماه گذشته خودش است.او شاد است از اینکه آزادی اش مصادف میشود با میلاد امام مهربانمان؛ حضرت رضا (ع). اسم آقا را که می برد، خویشتن داری اش به پایان می رسد و بغض پنهان شده در گلویش می شکند. با گریه قربان صدقه حضرت و عنایتش می رود و می گوید «هر هفته میروم حرم برای عرض ارادت و تشکر و دعا در حق کسانی که در این آزادی سهم داشته اند؛ دعا برای سلامتی و عاقبت به خیری شان که باارزش تر از همه دنیا و داشته هایش است».
حضور مردم یعنی بهترین نتیجه
جواد غفاریان قدیرزاده طوسی، مدیر نمایندگی ستاد دیه خراسان رضوی: ستاد دیه یک نهاد مردمی است که به وسیله مردم اداره میشود اما مسئولیت اجتماعی شهرداری و شورای شهر ایجاب میکند که به این دستگاه کمک کنند. پیش از راهاندازی «پویش مشهد مهربان» برای آزادسازی زندانیان جرائم غیرعمد در استان خراسان تنها یک مراسم گلریزان در ماه مبارک رمضان، برگزار میشد اما به برکت همگرایی و همدلیهای صورتگرفته در سه سال اخیر تعداد گلریزانها خیلی افزایش یافت و امسال با همدلی و مشارکت ۱۳ منطقه شهرداری مشهد 27 گلریزان داشتیم که برگزاری 13 مورد آن با خود شورای اجتماعی محلات مشهد بود.خیلیها چون ما باور دارند جای زندانیان جرائم غیرعمد که نانآور خانواده هستند در زندان نیست، برای همین امسال بیش از ۲۲ هزار نفر در این امر بزرگ اجتماعی نقش داشتند و بیش از 800 میلیون تومان در مشهد مهربان جمعآوری شد که به وسیله آن 40 نفر از زندان آزاد شدند. مجموع بدهی این افراد 13 میلیارد تومان بود که از دو میلیارد تومان آن گذشت شد و هشت میلیارد تومان از آن نیز توسط «کارگروه ویژه اعسار» قسطبندی شد و مبلغی هم توسط خود مددجویان تهیه شد و در نهایت ستاد دیه با همکاری پویش مشهد مهربان، مبلغ یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان را جهت آزادسازی این زندانیان پرداخت کرد.
در چنین پویشهایی کمیت امر مهم نیست، ولی کیفیت کار که همان حضور مردم است، بسیار اهمیت دارد. باید هر چه میتوانیم از این پویشها حمایت کنیم چراکه «حضور مردم» یعنی بهدستآوردن بهترین نتیجه.
----------------------
«مشهد مهربان» با 22 هزار شهروند
مهدی ابراهیمی، معاون اجتماعی و مشارکتهای سازمان فرهنگی اجتماعی شهرداری مشهد، سال هاست که جمع آوری کمکهای مردمی برای آزادسازی زندانیان به روشهای گوناگون در کشور در حال اجراست. همین نگاه خیرخواهانه و شور کمکهای مردمی سبب شد که سال گذشته پویش «مشهد مهربان» از طرف شورای اجتماعی محلات مشهد شکل بگیرد.
هدف اصلی شکل گیری این پویش، استفاده از ظرفیت شوراهای اجتماعی محلات برای آزادسازی زندانیان جرائم غیرعمد و همسوکردن نیتها و مهربانیهای مردمی است. شورای اجتماعی محله فهرست زندانیان محله را میگیرد و با ابتکارات خاص خود با اقشار مختلف مردم را پای کار میآورد. در این جریان، تعداد آزادسازیها معیار نیست و بیش از هر چیز دنبال همدلی و همبستگی اجتماعی هستیم؛ امری که در سه سال اخیر رشد خوبی داشته است و توانسته به ترتیب در هر سال، مشارکت دو هزار نفر، 10 هزار نفر و ۲۲ هزار نفر را رقم بزند.
پویش مشهد مهربان با هدف ترویج اخلاق اجتماعی در مشهد، ماه رمضان گذشته از طریق آزادسازی زندانیان جرائم غیرعمد آغاز شد؛ اما به همین محدود نماند و با محوریت کمک به دانشآموزان بازمانده از تحصیل ادامه یافت و موفق شد نزدیک به سه هزار بسته تحصیلی و کمکهزینه تحصیلی برای کمک به دانشآموزان محروم از سوی مردم جمعآوری کند.
در حال حاضر در پویش مردمی «مشهد مهربان» علاوه بر جمعآوری کمکهزینه تحصیلی، خدمات دیگری از جمله مشاوره به خانوادهها، پیدا کردن کار برای خانوادههای نیازمند شغل، تهیه سرویس برای کودکان محروم از سوی مردم علاقهمند به کار خیر انجام میشود.
----------------------
معاون شهردار و رئیس سازمان فرهنگی اجتماعی شهرداری مشهد:
پویش «مشهد مهربان» فضایی برای مشارکت همگانی است
معاون شهردار و رئیس سازمان فرهنگی اجتماعی شهرداری مشهد گفت: پویش مشهد مهربان فضایی برای مشارکت همگانی مردم است تا هرکسی که توان مالی دارد بتواند در این پویش مردمی شرکت کند.
حسین باغگلی در رابطه با پویش مردمی «مشهد مهربان» بیان کرد: زمینهسازی برای مشارکت و انسجام اجتماعی، هدف پویش مهربان بود و این پویش حرکتی است که سه سال برگزار میشود و از مشارکت سه هزار نفر در سال اول به 22 هزار نفر در سال سوم، نشان از فرهنگسازی صحیح این امر پسندیده است.
وی همچنین بیان کرد: در دنیای مدرن تولیگری سازمانهای اجتماعی برای رتق و فتق امور جامعه و ضرورت مشارکت اجتماعی مردم کاهش پیدا کرده و حرکت به سمت معرفی خیران کلان رفته است در حالی که از نظر تربیتی و فرهنگسازی در نگاه اسلامی این امر مطلوب نیست، بلکه باید در تمامی زمینهها این مشارکت را ایجاد کنیم و اجازه دهیم هر کسی با هر توان در این امور شرکت کند.
باغگلی با بیان اینکه پویش مشهد مهربان فضایی برای مشارکت همگانی را فراهم آورده است بیان کرد: این پویش در دو دوره از جمله آزادسازی زندانیان جرائم غیرعمد و جلوگیری از کودکان بازمانده از تحصیل برگزار شد و مردم با هر توان مالی که داشتند در این پویش شرکت کردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.