غایب بزرگ زیست- فضاهای ما
علی اعطا
یک- امروزه بخش قابلتوجهی از گردش سرمایه در شهرهای ما، به حوزه ساختوساز مربوط است. فعالیت حوزه ساختوساز در ایران، به هر خانواده ایرانی به صورت غیرمستقیم و بهعنوان مصرفکننده و به بخش زیادی از خانوادههای ایرانی بهعنوان فعال و کنشگر غیرحرفهای این حوزه بهعنوان سرمایهگذار، مرتبط بوده است. تغییر تدریجی در بافت شهری و تبدیل ساختمانهای قدیمی به ساختمانهای چهار، پنج طبقه در دهههای اخیر، عمدتا محصول فعالیت این کنشگران غیرحرفهای بهعنوان سرمایهگذار، سازنده و مجری ساختمان (به معنای غیرحقوقی آن) است. وضعیت را میتوان اینگونه توصیف کرد: به واسطه تحرک پرسرعت قیمت زمین در کلانشهرها در سالهای اخیر و به تبع آن سوددهی بالا و جریان نسبتا مطمئن سرمایهگذاری در این حوزه، به شدت و سرعت به فعالیتهای اقتصادی در حوزه صنعت ساختمان دامن زده است. در این سالها، حجم ساختوساز و مسائل مربوط به کمیت، همواره در مرکز توجه بوده و مقوله مغفول این حوزه، امر کیفیت بوده است. بهوضوح میتوان دریافت و میتوان ادعا کرد غایب اصلی ساختوسازها در شهرهای ما، امر کیفیت بوده است.
دو- زمانی که از امر غایب «کیفیت» صحبت میکنیم، مسئله محدود به حوزه ساختوساز نیست. کیفیت، امر غایب فضاهای عمومی ما نیز هست. فضاهای شهری و عمومی ما از کیفیت بالا برخوردار نیستند. جریانی که به این مسئله دامن زده است، بیش از هرچیز به مسئله شهرفروشی عمدتا در کلانشهرها برمیگردد. عمدتا مدیریتهای شهری، بیش از آنکه به امر کیفی در شهرها بیندیشند، به منظور تأمین هزینههای جاری خود، از منبع فروش پتانسیلهای شهر هزینه کردهاند و بههمیندلیل، در فضاهای عمومی و فضاهای شهری، ما کمتر شاهد وجود امر «کیفیت» بودهایم. در معدود مواردی که شرایط اینگونه نبوده و استثنائا به امر کیفیت نگاه ویژهای وجود داشته است، از میزان استقبال شهروندان از ایندست فضاها، میتوان دریافت این گمشده شهرهای ما، تا به کجا مورد مطالبه عمومی است. بنابراین امر غایب کیفیت، صرفا محدود به ساختوساز و ساختمان نیست. امر غایب کیفیت، در فضاهای عمومی و فضاهای شهری ما، حضوری تام دارد.
سه- میتوان نتیجه گرفت کیفیت عموما از زیست-فضای ما غایب است. این امر، دامنگیر زیست-فضای ما، اعم از
زیست-فضای خصوصی یا عمومی، شده است. در سطح زندگی خصوصی، ما عموما در ساختمانهایی زندگی میکنیم که از حداقلهای لازم در حوزه کیفیت برخوردار نیستند. ساختمانها عموما بسیار بد، طراحی و ساخته میشوند. در سطح زندگی عمومی نیز، ما عمدتا با فضاهایی مواجهیم که آنها هم از حداقلهای ضروری برخوردار نیستند. شهرهای ما در سطوح مختلف، مشکلات زیادی را یدک میکشند که درنهایت مجموعه این مشکلات، در فضاهایی که عرصه حضور انسان است، خود را نشان میدهد. به عبارت دیگر، امر کیفی، بهعنوان غایب بزرگ شهرهای ما همچنان در شهرها، در دو سطح فضاهای خصوصی و فضاهای عمومی حضوری تمامعیار دارد.
چهار- ما ساختمانهایمان را برای چند سال میسازیم؟ ساختمانها چقدر باید عمر کنند؟ در خوشبینانهترین حالت، ساختمانهایی که در دهههای اخیر ساخته شده و میشوند، عمری بالاتر از 30 سال ندارند. بگذریم از ساختمانهایی که چهار، پنج سال بعد از ساخت، فرسوده میشوند. واقعا 30 سال خوشبینانه است. ریتم تند جریان ساختوساز در کشور، بهاشتباه این عمر کوتاه را یک فرصت تلقی میکند. غافل از حجم عمدهای از سرمایههای ملی که دائما در حال به هدررفتن است. از سوی دیگر، در فضاهای عمومی شهرها نیز، مدیریتهای شهری ما دائما در حال تعمیر و بازسازی همان فضاهایی هستند که مثلا سال قبل یا دو سال قبل، بازسازی شدهاند. این هم نشانه دیگری است از همین فقدان کیفیت، که اینجا به کیفیت ساخت و اجرا در فضاهای عمومی و شهری مربوط است. چرا عناصر موجود در میادین و خیابانهای شهر، سالبهسال باید تجدید شود و هزینه مجددی را بتراشد؟ نمیشد جوری این فعالیتها برنامهریزی و مدیریت شود که لازم نباشد سالبهسال، تخریب کرد و از نو ساخت؟
پنج - اساسا کیفیت چیست؟ چه ابعادی دارد؟ در زیست-فضاها اعم از خصوصی یا عمومی، انتظار چه نوع کیفیتی داریم؟ و در چه حوزههایی در امر ساختوساز میتوان آن را مطالبه کرد؟ از سوی دیگر در فضاهای عمومی و فضاهای شهری، منظور از کیفیت چیست و مطالبه آن به چه معناست؟ پرسش دیگر اینکه اساسا چگونه میتوان کیفیت را مطالبه کرد و چه کسانی باید مطالبهگران آن باشند؟ در سلسلهیادداشتهایی بنا دارم امر غایب کیفیت را در زیست-فضاهای خصوصی و عمومی مورد بررسی قرار دهم؛ به امید آنکه بتوان فضایی برای گفتوگو درباره مهمترین غایب زیست-فضاهای امروز فراهم کرد.
یک- امروزه بخش قابلتوجهی از گردش سرمایه در شهرهای ما، به حوزه ساختوساز مربوط است. فعالیت حوزه ساختوساز در ایران، به هر خانواده ایرانی به صورت غیرمستقیم و بهعنوان مصرفکننده و به بخش زیادی از خانوادههای ایرانی بهعنوان فعال و کنشگر غیرحرفهای این حوزه بهعنوان سرمایهگذار، مرتبط بوده است. تغییر تدریجی در بافت شهری و تبدیل ساختمانهای قدیمی به ساختمانهای چهار، پنج طبقه در دهههای اخیر، عمدتا محصول فعالیت این کنشگران غیرحرفهای بهعنوان سرمایهگذار، سازنده و مجری ساختمان (به معنای غیرحقوقی آن) است. وضعیت را میتوان اینگونه توصیف کرد: به واسطه تحرک پرسرعت قیمت زمین در کلانشهرها در سالهای اخیر و به تبع آن سوددهی بالا و جریان نسبتا مطمئن سرمایهگذاری در این حوزه، به شدت و سرعت به فعالیتهای اقتصادی در حوزه صنعت ساختمان دامن زده است. در این سالها، حجم ساختوساز و مسائل مربوط به کمیت، همواره در مرکز توجه بوده و مقوله مغفول این حوزه، امر کیفیت بوده است. بهوضوح میتوان دریافت و میتوان ادعا کرد غایب اصلی ساختوسازها در شهرهای ما، امر کیفیت بوده است.
دو- زمانی که از امر غایب «کیفیت» صحبت میکنیم، مسئله محدود به حوزه ساختوساز نیست. کیفیت، امر غایب فضاهای عمومی ما نیز هست. فضاهای شهری و عمومی ما از کیفیت بالا برخوردار نیستند. جریانی که به این مسئله دامن زده است، بیش از هرچیز به مسئله شهرفروشی عمدتا در کلانشهرها برمیگردد. عمدتا مدیریتهای شهری، بیش از آنکه به امر کیفی در شهرها بیندیشند، به منظور تأمین هزینههای جاری خود، از منبع فروش پتانسیلهای شهر هزینه کردهاند و بههمیندلیل، در فضاهای عمومی و فضاهای شهری، ما کمتر شاهد وجود امر «کیفیت» بودهایم. در معدود مواردی که شرایط اینگونه نبوده و استثنائا به امر کیفیت نگاه ویژهای وجود داشته است، از میزان استقبال شهروندان از ایندست فضاها، میتوان دریافت این گمشده شهرهای ما، تا به کجا مورد مطالبه عمومی است. بنابراین امر غایب کیفیت، صرفا محدود به ساختوساز و ساختمان نیست. امر غایب کیفیت، در فضاهای عمومی و فضاهای شهری ما، حضوری تام دارد.
سه- میتوان نتیجه گرفت کیفیت عموما از زیست-فضای ما غایب است. این امر، دامنگیر زیست-فضای ما، اعم از
زیست-فضای خصوصی یا عمومی، شده است. در سطح زندگی خصوصی، ما عموما در ساختمانهایی زندگی میکنیم که از حداقلهای لازم در حوزه کیفیت برخوردار نیستند. ساختمانها عموما بسیار بد، طراحی و ساخته میشوند. در سطح زندگی عمومی نیز، ما عمدتا با فضاهایی مواجهیم که آنها هم از حداقلهای ضروری برخوردار نیستند. شهرهای ما در سطوح مختلف، مشکلات زیادی را یدک میکشند که درنهایت مجموعه این مشکلات، در فضاهایی که عرصه حضور انسان است، خود را نشان میدهد. به عبارت دیگر، امر کیفی، بهعنوان غایب بزرگ شهرهای ما همچنان در شهرها، در دو سطح فضاهای خصوصی و فضاهای عمومی حضوری تمامعیار دارد.
چهار- ما ساختمانهایمان را برای چند سال میسازیم؟ ساختمانها چقدر باید عمر کنند؟ در خوشبینانهترین حالت، ساختمانهایی که در دهههای اخیر ساخته شده و میشوند، عمری بالاتر از 30 سال ندارند. بگذریم از ساختمانهایی که چهار، پنج سال بعد از ساخت، فرسوده میشوند. واقعا 30 سال خوشبینانه است. ریتم تند جریان ساختوساز در کشور، بهاشتباه این عمر کوتاه را یک فرصت تلقی میکند. غافل از حجم عمدهای از سرمایههای ملی که دائما در حال به هدررفتن است. از سوی دیگر، در فضاهای عمومی شهرها نیز، مدیریتهای شهری ما دائما در حال تعمیر و بازسازی همان فضاهایی هستند که مثلا سال قبل یا دو سال قبل، بازسازی شدهاند. این هم نشانه دیگری است از همین فقدان کیفیت، که اینجا به کیفیت ساخت و اجرا در فضاهای عمومی و شهری مربوط است. چرا عناصر موجود در میادین و خیابانهای شهر، سالبهسال باید تجدید شود و هزینه مجددی را بتراشد؟ نمیشد جوری این فعالیتها برنامهریزی و مدیریت شود که لازم نباشد سالبهسال، تخریب کرد و از نو ساخت؟
پنج - اساسا کیفیت چیست؟ چه ابعادی دارد؟ در زیست-فضاها اعم از خصوصی یا عمومی، انتظار چه نوع کیفیتی داریم؟ و در چه حوزههایی در امر ساختوساز میتوان آن را مطالبه کرد؟ از سوی دیگر در فضاهای عمومی و فضاهای شهری، منظور از کیفیت چیست و مطالبه آن به چه معناست؟ پرسش دیگر اینکه اساسا چگونه میتوان کیفیت را مطالبه کرد و چه کسانی باید مطالبهگران آن باشند؟ در سلسلهیادداشتهایی بنا دارم امر غایب کیفیت را در زیست-فضاهای خصوصی و عمومی مورد بررسی قرار دهم؛ به امید آنکه بتوان فضایی برای گفتوگو درباره مهمترین غایب زیست-فضاهای امروز فراهم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.