|

تبادل؛ یک رویکرد اجتناب‌ناپذیر

سیدعلی موجانی-رایزن فرهنگی آلمان

«سرنوشت پناه‌جویان مسلمان در آلمان چه خواهد شد؟» این پرسش را دو هفته پیش در مسیر برلین به مونیخ یک سرمهندس امور فنی شرکت‌های خدمات فرودگاهی در هواپیما مطرح کرد. در حقیقت گفت‌وگوی ساده ما هنگامی شروع شد که او به صفحه کامپیوتری که با آن در حال نگارش متنی بودم، دقت کرد و پس از گپی برای آشنایی با ملیت و موقعیت خواست تا با عنوان یک مسلمان دیدگاه خود را با وی در میان بگذارم.

طبیعی بود من نیز درکی از نگاه او به مسئله پذیرش پناه‌جویان نداشتم که آیا موافق سیاست‌های حمایتی دولتش است یا منتقد آن؟ پس بدون هیچ پیش‌قضاوتی گفت‌وگویی کوتاه اما جالب دنبال شد. در نگاه وی که با ادامه گفت‌وگو آشکار شد سیاست دولت کشورش فارغ از هر نوع جهت‌گیری سیاسی- حزبی یک اقدام درست و ضروری بوده است: «آلمان هنوز با خاطره سخت جنگ جهانی‌ دوم روزگار می‌گذراند، این خاطرات بخشی از حافظه ما و نسل‌های آینده است. بی‌پناهی و آوارگی تنها از اواخر دهه 50 بود که اندک‌اندک سایه سنگین خود را از روی خانواده‌های ما برداشت. آلمان در سال‌های نخست پس از جنگ تنها بود و آن شرایط تجربه‌ای را به ما آموخت که به قدرت خود اتکا کنیم، پس باید این تجربه را با دیگران هم در میان گذاشت. از پناه‌جویان حمایت و کمک کرد تا روی پای خود راه بروند». به باور وی اینکه برخی از پناه‌جویان پس از مدتی ترجیح دادند در یک کشور دیگر اروپایی مستقر شده و منافع زندگی مناسب‌تر در آلمان را به زندگی راحت‌تر در آن کشورها «بفروشند»، ریشه در همین نکته دارد که آنها نمی‌خواستند فقط مورد حمایت قرار گیرند و انتظار داشتند مشمول «کمک» بمانند، «این یعنی امری که امکان ندارد». با این مقدمه پرسش او طرح شد: «آینده پناه‌جویان را چگونه می‌بینید؟»، و پاسخی که تنها در همان لحظه و پس از گفت‌وگو به آن اندیشیده بودم: «نمی‌توان به عنوان یک تازه‌وارد به آلمان درباره سیاست حمایتی دولت دیگری نظری داشت، اما می‌توانم فکر کنم به انسان‌هایی که به دلیل شرایط سخت زندگی و نه در رؤیای یک فرصت، گذشته و هویت خود را رها کردند و به اروپا وارد شدند. تصویر اینکه آنها در چند نسل آینده اروپایی شوند مبهم است. الان حتی در اروپا هم برخی از ملت‌های اروپایی درباره اینکه وایکینگ‌ها اروپایی‌اند یا گوت‌ها، پرسش دارند. پس نباید انتظار داشت مسیر ادغام اجتماعی کوتاه باشد. البته یک واقعیت آشکار است: در نسل اول پناه‌جویان چون میراث خود را با تصمیم به مهاجرت از دست داده‌اند، مسیر همسان‌سازی ساده‌تر است. زیرا آنها آمده‌اند که بمانند و یک زندگی تازه را بنا گذارند.
اما در نسل‌های بعد که با واقعیات نظام اجتماعی و روحیه منضبط حاکم بر قوانین روبه‌رو می‌شوند، نوعی مقاومت پدید می‌آید، زمان هم شرایط را تغییر می‌دهد، چند دهه بعد، تاریخ، سوریه، عراق و افغانستان تازه‌ای می‌سازد و حتی حداقل ثبات هم برای یک نسل‌دومی یا نسل‌سومی به معنای بازگشت حس نوستالژیک هویت‌جویی است. در آن شرایط است که آشکار می‌شود مسیر ادغام اجتماعی به چه میزان موفقیت‌آمیز بوده است». واکنش مخاطب این گفت‌وگو جملات ساده اما پرمعنایی بود. به اعتقاد وی «نکته درستی است اما نگاه از بیرون است، دو دهه دیگر هم‌زیستی ما با جوامع مهاجر در رفتار ما نیز تأثیری عمیق بر جای خواهد گذاشت. این دقیقا همان چیزی است که دارد به آرامی خود را نشان می‌دهد، اگر به مبارزات انتخاباتی آمریکا نگاه کنید و به ادبیات تند برخی از نامزدها نگاه کنید، می‌بینید که حساسیت و تمایز ما اروپایی‌ها به آن عبارات ریشه در همین تفاوت نگرش و فاصله میان اروپا و غرب دارد. حضور این مهاجران در کنار ما بر رفتار اروپایی ما هم بی‌تأثیر نخواهد بود. تحمل و هم‌زیستی برای نسل ما و نسل‌های پس از ما دیگر یک مفهوم تئوریک‌ نیست بلکه به درکی اجتناب‌ناپذیر برای بقا نزدیک شده است. دنیای اجتماعی میان انسان‌ها به ویژه در اروپا همان مناسبات بازار را در بطن خود دارد. در بازار «دادن و گرفتن» یک روش است. پس برای زندگی اجتماعی هم باید یک روشمندی به‌وجود آورد: «تعامل و تحمل».

«سرنوشت پناه‌جویان مسلمان در آلمان چه خواهد شد؟» این پرسش را دو هفته پیش در مسیر برلین به مونیخ یک سرمهندس امور فنی شرکت‌های خدمات فرودگاهی در هواپیما مطرح کرد. در حقیقت گفت‌وگوی ساده ما هنگامی شروع شد که او به صفحه کامپیوتری که با آن در حال نگارش متنی بودم، دقت کرد و پس از گپی برای آشنایی با ملیت و موقعیت خواست تا با عنوان یک مسلمان دیدگاه خود را با وی در میان بگذارم.

طبیعی بود من نیز درکی از نگاه او به مسئله پذیرش پناه‌جویان نداشتم که آیا موافق سیاست‌های حمایتی دولتش است یا منتقد آن؟ پس بدون هیچ پیش‌قضاوتی گفت‌وگویی کوتاه اما جالب دنبال شد. در نگاه وی که با ادامه گفت‌وگو آشکار شد سیاست دولت کشورش فارغ از هر نوع جهت‌گیری سیاسی- حزبی یک اقدام درست و ضروری بوده است: «آلمان هنوز با خاطره سخت جنگ جهانی‌ دوم روزگار می‌گذراند، این خاطرات بخشی از حافظه ما و نسل‌های آینده است. بی‌پناهی و آوارگی تنها از اواخر دهه 50 بود که اندک‌اندک سایه سنگین خود را از روی خانواده‌های ما برداشت. آلمان در سال‌های نخست پس از جنگ تنها بود و آن شرایط تجربه‌ای را به ما آموخت که به قدرت خود اتکا کنیم، پس باید این تجربه را با دیگران هم در میان گذاشت. از پناه‌جویان حمایت و کمک کرد تا روی پای خود راه بروند». به باور وی اینکه برخی از پناه‌جویان پس از مدتی ترجیح دادند در یک کشور دیگر اروپایی مستقر شده و منافع زندگی مناسب‌تر در آلمان را به زندگی راحت‌تر در آن کشورها «بفروشند»، ریشه در همین نکته دارد که آنها نمی‌خواستند فقط مورد حمایت قرار گیرند و انتظار داشتند مشمول «کمک» بمانند، «این یعنی امری که امکان ندارد». با این مقدمه پرسش او طرح شد: «آینده پناه‌جویان را چگونه می‌بینید؟»، و پاسخی که تنها در همان لحظه و پس از گفت‌وگو به آن اندیشیده بودم: «نمی‌توان به عنوان یک تازه‌وارد به آلمان درباره سیاست حمایتی دولت دیگری نظری داشت، اما می‌توانم فکر کنم به انسان‌هایی که به دلیل شرایط سخت زندگی و نه در رؤیای یک فرصت، گذشته و هویت خود را رها کردند و به اروپا وارد شدند. تصویر اینکه آنها در چند نسل آینده اروپایی شوند مبهم است. الان حتی در اروپا هم برخی از ملت‌های اروپایی درباره اینکه وایکینگ‌ها اروپایی‌اند یا گوت‌ها، پرسش دارند. پس نباید انتظار داشت مسیر ادغام اجتماعی کوتاه باشد. البته یک واقعیت آشکار است: در نسل اول پناه‌جویان چون میراث خود را با تصمیم به مهاجرت از دست داده‌اند، مسیر همسان‌سازی ساده‌تر است. زیرا آنها آمده‌اند که بمانند و یک زندگی تازه را بنا گذارند.
اما در نسل‌های بعد که با واقعیات نظام اجتماعی و روحیه منضبط حاکم بر قوانین روبه‌رو می‌شوند، نوعی مقاومت پدید می‌آید، زمان هم شرایط را تغییر می‌دهد، چند دهه بعد، تاریخ، سوریه، عراق و افغانستان تازه‌ای می‌سازد و حتی حداقل ثبات هم برای یک نسل‌دومی یا نسل‌سومی به معنای بازگشت حس نوستالژیک هویت‌جویی است. در آن شرایط است که آشکار می‌شود مسیر ادغام اجتماعی به چه میزان موفقیت‌آمیز بوده است». واکنش مخاطب این گفت‌وگو جملات ساده اما پرمعنایی بود. به اعتقاد وی «نکته درستی است اما نگاه از بیرون است، دو دهه دیگر هم‌زیستی ما با جوامع مهاجر در رفتار ما نیز تأثیری عمیق بر جای خواهد گذاشت. این دقیقا همان چیزی است که دارد به آرامی خود را نشان می‌دهد، اگر به مبارزات انتخاباتی آمریکا نگاه کنید و به ادبیات تند برخی از نامزدها نگاه کنید، می‌بینید که حساسیت و تمایز ما اروپایی‌ها به آن عبارات ریشه در همین تفاوت نگرش و فاصله میان اروپا و غرب دارد. حضور این مهاجران در کنار ما بر رفتار اروپایی ما هم بی‌تأثیر نخواهد بود. تحمل و هم‌زیستی برای نسل ما و نسل‌های پس از ما دیگر یک مفهوم تئوریک‌ نیست بلکه به درکی اجتناب‌ناپذیر برای بقا نزدیک شده است. دنیای اجتماعی میان انسان‌ها به ویژه در اروپا همان مناسبات بازار را در بطن خود دارد. در بازار «دادن و گرفتن» یک روش است. پس برای زندگی اجتماعی هم باید یک روشمندی به‌وجود آورد: «تعامل و تحمل».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.