جنگ جدید در خاورمیانه میتواند معادلات جهانی را تغییر دهد
فرصتطلبی روسیه و چین
روسیه میگوید با وجود ارتباطاتی که با سران حماس دارد، تاکنون نتوانسته موفقیتی در آزادسازی گروگانهای روسی در اختیار این گروه به دست آورد. اما بدون تردید تلاشهای روسیه تنها محدود به مذاکره برای آزادی گروگانهای روسی نمیشود و ولادیمیر پوتین جنگ جاری میان اسرائیل و حماس را به عنوان فرصتی برای تغییر موازنه جهانی و منطقهای میبیند.
روسیه میگوید با وجود ارتباطاتی که با سران حماس دارد، تاکنون نتوانسته موفقیتی در آزادسازی گروگانهای روسی در اختیار این گروه به دست آورد. اما بدون تردید تلاشهای روسیه تنها محدود به مذاکره برای آزادی گروگانهای روسی نمیشود و ولادیمیر پوتین جنگ جاری میان اسرائیل و حماس را به عنوان فرصتی برای تغییر موازنه جهانی و منطقهای میبیند. پوتین در این فرصتطلبی تنها نیست و تا حدی چین را نیز در کنار خود میبیند. هر دو کشور از مهمترین تهدیدهای امنیت ملی ایالات متحده محسوب میشوند و ورود احتمالی آمریکا به جنگ جدید در خاورمیانه میتواند شرایط را برای مسکو و پکن تغییر دهد.
ایالات متحده در رأس یک ائتلاف بینالمللی گسترده در دفاع از کییف، پس از حمله روسیه به اوکراین، به دنبال منزویکردن مسکو و تا حدی پکن بوده است؛ اما درگیریهای جاری بین اسرائیل و حماس میتواند دامی بزرگ در خلاف این مسیر پیشروی دیپلماسی آمریکایی پهن کند. فرانسپرس در گزارشی به قلم تحلیلگران به تلاش روسیه و چین برای بهرهبرداری از بحران جاری در خاورمیانه بهمنظور تغییر موازنه در معادلات جهانی به نفع خود پرداخته است.
این تحلیلگران معتقدند ایالات متحده با دفاع بیقیدوشرط از اسرائیل و تسلیح تلآویو در جنگ با حماس، خطر ازدستدادن حمایتها در جهان عرب را پذیرفته و این رویکرد که با کاهش نفوذ پیشین آمریکا در این کشورها همراه است، کاملا در راستای منافع روسیه و بهویژه چین ارزیابی میشود.
اجماع غیرممکن در شورای امنیت سازمان ملل بر سر آتشبس در غزه هم بهعنوان نمونهای از مشکلات پیشروی راهبرد دیپلماتیک تازه آمریکا قلمداد شده است. ایالات متحده هفته گذشته پیشنویس قطعنامه ارائهشده از سوی برزیل با محوریت آتشبس بشردوستانه در غزه را به دلیل عدم صراحت در اشاره به «حق اسرائیل برای دفاع از خود» وتو کرد.
واشنگتن پس از آن پیشنویس قطعنامهای را به شورای امنیت ارائه کرد که در آن بر «حق همه کشورها در دفاع از خود» تأکید شده است. آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه آمریکا که کشورش زیر فشار مضاعف درخواستهای مکرر برای موافقت با آتشبس قرار گرفته است، درنهایت در نشست شورای امنیت سازمان ملل متحد از چراغ سبز کشورش تنها با یک «وقفه بشردوستانه» و نه با «آتشبس» برای تسهیل در روند کمکرسانی به غیرنظامیان در غزه خبر داد. بیش از هزارو 400 نفر از زمان حمله حماس به اسرائیل در هفتم اکتبر کشته شدهاند و حدود ۲۲۰ گروگان اسرائیلی، خارجی یا دوتابعیتی توسط مقامات محلی شناسایی شدهاند. در آن سو نیز حماس که کنترل غزه را در دست دارد، شمار شهدای حملات اسرائیل به غزه پس از هفتم اکتبر را پنجهزارو ۷۹۱ نفر اعلام کرده است.
حمایت «تزلزلناپذیر»
در چنین وضعیتی، روسیه رویکرد خاورمیانهای ایالات متحده و بهویژه حمایت بیقیدوشرط این کشور از اسرائیل را به چالش کشیده و در موضعی آشکار که احیانا نوعی تلاش برای جلب توجه جهان عرب قلمداد میشود، آمریکا را به تشدید درگیری از طریق تقویت حضور نظامی در خاورمیانه متهم کرده است؛ حال آنکه چین نیز وتوی قطعنامههای پیشنهادی برای آتشبس توسط آمریکا را محکوم کرد. مقامات ایالات متحده اما سرزنشهای چین و روسیه را کماهمیت میدانند و تردید دارند که مسکو و پکن به تلاشهای دیپلماتیک گسترده در این زمینه مانند آنچه آنتونی بلینکن اخیرا در سفر به کشورهای منطقه انجام داد، مبادرت ورزند. به اعتقاد تحلیلگران فرانسپرس، ایالات متحده از نظر تاریخی همیشه در حمایت از اسرائیل نسبتا منزوی بوده است، حتی اگر بپذیریم که درحالحاضر، متحدان اروپایی واشنگتن عمدتا به رویکرد جو بایدن، رئیسجمهوری آمریکا در حمایت «تزلزلناپذیر» از اسرائیل بپیوندند. جو بایدن در ابتدای دوره ریاستجمهوری خود، پیچیدگیهای بحران خاورمیانه را نادیده گرفت و چین را بزرگترین چالش برای کشورش در درازمدت قلمداد کرد.
«لزلی وینجاموری»، مدیر برنامه ایالات متحده در اندیشکده روابط خارجی «چتم هاوس» مستقر در لندن، با اشاره به بحران جدید در خاورمیانه میگوید: «این منطقهای نیست که ایالات متحده بخواهد ردپایی قوی در آن بهجا بگذارد و فعالانه با آن تعامل داشته باشد؛ حال آنکه جو بایدن عمیقا به اسرائیل متعهد است». به اعتقاد این تحلیلگر، چین «بسیار تمایل دارد که توجه ایالات متحده» را از نگرانی اصلی استراتژیک خود منحرف کند. «یوجین رومر»، مدیر برنامه روسیه در بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی، میگوید: «هیچکس انتظار ندارد روسیه چه در موضوع آتشبس و چه به جهت ایفای نقش برای آزادی گروگانها، به نتیجه بزرگی برسد». او میگوید: «از سال ۲۰۲۲ همه چیز حول محور اوکراین میگردد؛ بنابراین وقتی این حادثه روی داد، هدیهای برای پوتین بود؛ زیرا ناگهان توجهها به سوی دیگری منحرف شد».
جو بایدن، روسیه تحت رهبری ولادیمیر پوتین را همردیف حماس قرار داده است؛ رئیسجمهوری آمریکا در سخنرانی هفته گذشته خود گفت: «هم روسیه و هم حماس به دنبال محو کامل دموکراسی در همسایگی خود هستند». روسیه در واکنش به این اظهارات، آن را رد و محکوم کرد. واسیلی نبنزیا، سفیر روسیه در سازمان ملل متحد، در نشست شورای امنیت، ایالات متحده را به عدم پاسخگویی به درخواستهای مکرر بینالمللی برای آتشبس متهم کرد.
در مورد چین و ایالات متحده، باید گفت هر دو کشور به دنبال بهرهبرداری دیپلماتیک از این بحران هستند و انتظار میرود این موضوع محور گفتوگوهای آینده آنتونی بلینکن و وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، باشد که قرار است بهزودی به ایالات متحده سفر کند. ایالات متحده بهویژه چین را تحت فشار قرار داده است تا در این میان از نفوذ خود بر ایران هم استفاده کند. اما پکن فرستادهای را راهی منطقه کرد تا حمایت تاریخی چین از آرمان فلسطین را یادآوری کند. به اعتقاد «جاناتان فولتون»، تحلیلگر اندیشکده شورای آتلانتیک، پکن احتمالا به امید جلب حمایت جهان عرب، مناقشه کنونی را «فرصتی مناسب برای امتیازگرفتن از ایالات متحده» میداند؛ حال آنکه مقامات چینی مدتهاست که خود با اتهامات نسلکشی علیه مسلمانان اویغور روبهرو هستند. به گفته این تحلیلگر، منافع اصلی پکن در خاورمیانه همچنان اقتصادی است و دومین اقتصاد بزرگ جهان بهشدت به واردات نفت وابسته است. جاناتان فولتون میگوید بدیهی است که «برای چین بهتر است ایالات متحده درگیر بحران جاری در خاورمیانه و خلیج فارس باشد».
هشدار رئیس بانک جهانی
درحالیکه روسیه و چین به دنبال بهرهبرداری از شرایط جدید در خاورمیانه هستند، آجای بانگا، رئیس بانک جهانی، در کنفرانس سرمایهگذاری در عربستان سعودی هشدار داد که جنگ بین اسرائیل و حماس میتواند ضربهای «جدی» به روند توسعه اقتصادی جهانی وارد کند. رئیس بانک جهانی در سخنرانی خود در نشستی که از آن با عنوان «داووس صحرایی» یاد میشود، افزود: «فکر میکنم ما در نقطه بسیار خطرناکی قرار داریم». اظهارات بانگا درحالی بیان شد که در روزهای اخیر بسیاری از اقتصاددانان نسبت به پایان دوران جهانیشدن اقتصاد هشدار دادهاند. به باور آنها وقوع جنگ میان حماس و اسرائیل بهعنوان آخرین حلقه زنجیرهای از وقایع ضد توسعه است که با جنگ تعرفهای آمریکا علیه چین در دوران دونالد ترامپ آغاز شد و با وقوع همهگیری ویروس کرونا و تهاجم روسیه به خاک اوکراین ادامه یافت. این گروه از اقتصاددانان معتقدند شکاف ژئوپلیتیکی در خاورمیانه منجر به کاهش سرمایهگذاری خارجی و همکاری تجاری بین کشورها، اشتراکگذاری اطلاعات کمتر، اشتراکگذاری کمتر فناوریها و ارتباطات کمتر مالی و بازارها میشود. آنها تأکید دارند که اگر بحران در خاورمیانه تشدید شود، شکاف موجود میان کشورهای این منطقه بیشتر میشود و سپس پای برخی دیگر از بازیگران اصلی اقتصاد جهانی را نیز به حضور در هر یک از طرفهای این شکاف میکشاند؛ بازیگران مهم اقتصاد جهانی مانند آمریکا، چین و اتحادیه اروپا.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.