قاب هفتم: یونس تراکمه
طی این چهلسال کسی از ما نپرسید ابولی، خرت بهچند؟
در سه ماه گذشته دو نفر از شخصیتهای مهم و تأثیرگذار ادبیات معاصر، یا دقیقتر گفته باشم داستاننویسی معاصر، را از دست دادیم. در دوم بهمنماه 1394 ابوالحسن نجفی را و در سیزدهم فروردین 1395 قاسم هاشمینژاد را.
آنچه در این دو زندهیاد مشترک است گستردگی فعالیتها و آثاری است که در عرصههای متنوع ادبی از خود بهجا گذاشتهاند؛ بهقسمی که برای بخش اعظمی از مخاطبانشان آثاری از آنان اهمیت دارد که شاید هیچ ربطی به داستان و داستاننویسی نداشته باشد. شاید اصلاً هویت فرهنگی این دو نفر را در این نوع آثار میدانند. ابوالحسن نجفی را در عرصۀ فرهنگی مهم میدانند بهدلیل تحقیقات و دستاوردهای بیبدیلش در وزن و عروض شعر فارسی و نیز در فرهنگنویسی و تحقیق و تتبعاتش در زبانشناسی، و اهمیت قاسم هاشمینژاد را در تحقیقات عرفانیاش میدانند و در اینکه اولین و تنها رمان پلیسی زبان فارسی را نوشته و در ترجمهها و نیز در شعرها و داستانهایش.
اما این هر دو برای من مهم بودند، و مهم هستند هنوز، بهدلیل نقشی که در رشد و تعالی داستاننویسی ایران داشتند؛ و اگر حال و روز داستاننویسی امروزمان بهسامان بود میتوانستند همچنان مؤثر باشند. دربارۀ اهمیت و نقش ابوالحسن نجفی در جهتگیری و رشد داستاننویسی در ایران، در دهههای سی و چهل، قبلاً نظر و دلایلم را بهاختصار نوشتهام. اما اگر کتاب «بوته بر بوته1» چاپ و منتشر نمیشد سخت بود توضیح و تشریح نقش قاسم هاشمینژاد در رشد داستان و داستاننویسی و نقد داستان در ایران. هاشمینژاد در زمینۀ عرفان و تصوف چندین کتاب منتشر کرده است که گویا کتابهای مهمی هم هستند، اما من همانطور که مخاطب آثار و تحقیقات ابوالحسن نجفی در زمینۀ وزن و عروض شعر فارسی و مسائل تخصصی زبانشناسی نبودهام، هیچگاه مخاطب تحقیقات و آثار فراوانی که قاسم هاشمینژاد در عرفانیات و تصوف انجام داده است نبودهام، منبعد را نمیدانم اما تا کنون که نبودهام، چون هنوز درگیر مسائل و مصائب زمینیام و چارچنگولی چسبیدهام یا چسبانده شدهام به این یک وجب خاک و فرصت نکردهام سر بالا بگیرم و بالا و بالاتر را نگاه کنم. خوشا بهحال
آنانکه فارغ شدهاند از زمین و به آسمان و به بالا و بالاها نگاه میکنند و یا حتی خیره میشوند، کسانیکه مخاطبان این نوع از آثار قاسم هاشمینژاد هستند و بهرهمند از دستآوردهای او در این مقوله. هاشمینژاد شعر و داستان هم نوشته است و اهمیت او در ادبیات معاصر از اینجاست که آغاز میشود. بررسی دقیق این نوع از آثار او میتواند دستاوردی داشته باشد و توشهای باشد برای داستاننویسان در ادامه این راه. رمان «فیل در تاریکی2» را اولین رمان پلیسی درست و حسابی در زبان فارسی میدانند. بررسی و تشریح ساختاری این رمان حاصلش احتمالاً همان دستاوردی را خواهد داشت برای داستاننویسی معاصر ما که به آن اشاره شد. بررسی و تشریح اینکه چرا این اثر رمان است و چرا رمان پلیسی است و چرا رمان پلیسی خوبی است حاصلش همان خواهد بود که بهعنوان بخشی از میراث و ارزشهای او بهجا مانده است؛ و واضح است که اشراف به این نوع دستاوردها چه غنایی میبخشد به داستاننویسی معاصر ما در ادامۀ راه؛ امری که از آن غفلت شده و داستاننویسی امروزمان را، بدون اتکاء و شناخت دقیق این پیشینهها، به این حال و روز انداخته است. اما اهمیت قاسم
هاشمینژاد از نظر من در نقدهایی است که در دهههای چهل و پنجاه از او در مطبوعات ایران، و عمدتاً در صفحات «عیارسنجی کتاب» روزنامه آیندگان، چاپ شده است و تعدادی از این نقدها در همین کتاب «بوته بر بوته» آمده است.
در بررسی داستاننویسی امروزمان و ریشهیابی این اوضاع و احوال حاکم بر آن، ناچاریم تاریخ نه چندان طولانی داستان فارسی را از جنبهها و زوایای مختلف بررسی و واکاوی کنیم، که مجالی میطلبد و حتماً هم دستاوردی خواهد داشت. اما من غیر از تجربۀ شخصیام در همراهی و همنفسی با یاران حلقۀ «جُنگ اصفهان»، همیشه حضور و تجربۀ ارزشمند دیگرانی در همان سالهای دهههای چهل و پنجاه برایم با اعجاب همراه بوده است. اعجابانگیز بهنظر میرسد کارهایی که شمیم بهار و آیدین آغداشلو و قاسم هاشمینژاد و جوانان زیر سی سالۀ دیگری در آن سالها کردند؛ کارهایی که پُربارتر کرد میراث ادبیات معاصر ما را در دهههای چهل و پنجاه. شمیم بهار و آیدین آغداشلو سی ساله نشده بودند هنوز وقتی که دکتر ناصر وثوقی را راضی کردند تا به آنها اعتماد کند و مجلهاش، «اندیشه و هنر»، را به آنها بسپارد و آنها در طی چهار سال ده شمارۀ این مجله را مطابق ایدهها و سلایق خودشان منتشر کنند؛ ده شمارۀ ماندگار در عرصۀ مطبوعات و تأثیرگذار در عرصۀ هنر امروز ایران3. و قاسم هاشمینژاد هم هنوز سی ساله نشده بود که با «عیارسنجی کتاب»ش در روزنامۀ آیندگان (و فردوسی
خرسند و...) شاید بشود گفت سهم عمده و بسیار مهمی داشت در نقد و بررسی درست و اصولی داستاننویسی ایران. اگر داستاننویسی در ایران به حرکت خود در مسیری که با جمالزاده و هدایت پایهگذاری شده بود ادامه میداد، طبیعی بود که کارها و آثار شمیم بهار و قاسم هاشمینژاد و هوشنگ گلشیری و بسیاری دیگر از نویسندگان و منتقدین آن سالها، حالا و در این زمانه صرفاً ارزش تاریخی داشته باشند؛ و البته اصلاً طبیعی نیست که آثار و کارهای اینان در امروزه روز همچنان تروتازه و لازم و بهروز بهنظر برسند. بررسی چرایی این امر شاید کمکی باشد برای گشودن گرهای از گرههایی که در سالهای اخیر سازوکار داستاننویسیمان را اینچنین در هم پیچیده است. هاشمینژاد در گفتگوی مکتوبی که من با او داشتم (گفتگویی که به پیشنهاد و همت دوستانم در روزنامه «شرق» انجام شد و در شمارۀ 2008 دوشنبه 15 اردیبهشت 1393 این روزنامه چاپ شد) وقتی از مشکلات داستاننویسی ایران در آن سالها یاد میکند میگوید: «... این تلاش دوسویه بوده. از یکسو حزبیها میخواستهاند فرضیههای برآمده از ایدههای خود را تحمیل کنند و از سوی دیگر افراد اولترا مُدرن (بیشتر برای
خودنمایی) سعی میکردهاند جدیدترین فرضیههای ادبی را به ادبیات داستانی وصله بزنند. این تلاش دوسویه هیچوقت توی کت من نرفت. در نتیجه، بهترین شیوه آن بود که معیار شما برای سنجش همان چیزی باشد که از دل اثر به شما داده میشود.) و حالا میبینیم که سالهاست هر دو سوی این تلاش بهبار نشسته است. از یک سو داستاننویسی رسمی ما مجری فرضیهها و نظریههای حکومتی هستند و از سوی دیگر چه فراواناند افراد اولترا مُدرنی که جدیدترین فرضیههای ادبی را گُر و گُر به ادبیات داستانی وصله میزنند، و چه وصلههای ناجوری هم از آب درآمده همهشان!
قاسم هاشمینژاد آدم مهمی بود، و هست همچنان، بهدلیل همۀ کارهایی که در داستاننویسی و نقد داستان در زبان فارسی انجام داده است.
1. بوته بر بوته، قاسم هاشمینژاد، انتشارات هرمس، چاپ اول، سال 1392
2. فیل در تاریکی، کتاب زمان، چاپ اول، سال 1358
3. اولین شمارۀ دورۀ جدید «اندیشه و هنر» در بهمنماه 1342 منتشر شد و دهمین شمارۀ آن در مردادماه 1346
در سه ماه گذشته دو نفر از شخصیتهای مهم و تأثیرگذار ادبیات معاصر، یا دقیقتر گفته باشم داستاننویسی معاصر، را از دست دادیم. در دوم بهمنماه 1394 ابوالحسن نجفی را و در سیزدهم فروردین 1395 قاسم هاشمینژاد را.
آنچه در این دو زندهیاد مشترک است گستردگی فعالیتها و آثاری است که در عرصههای متنوع ادبی از خود بهجا گذاشتهاند؛ بهقسمی که برای بخش اعظمی از مخاطبانشان آثاری از آنان اهمیت دارد که شاید هیچ ربطی به داستان و داستاننویسی نداشته باشد. شاید اصلاً هویت فرهنگی این دو نفر را در این نوع آثار میدانند. ابوالحسن نجفی را در عرصۀ فرهنگی مهم میدانند بهدلیل تحقیقات و دستاوردهای بیبدیلش در وزن و عروض شعر فارسی و نیز در فرهنگنویسی و تحقیق و تتبعاتش در زبانشناسی، و اهمیت قاسم هاشمینژاد را در تحقیقات عرفانیاش میدانند و در اینکه اولین و تنها رمان پلیسی زبان فارسی را نوشته و در ترجمهها و نیز در شعرها و داستانهایش.
اما این هر دو برای من مهم بودند، و مهم هستند هنوز، بهدلیل نقشی که در رشد و تعالی داستاننویسی ایران داشتند؛ و اگر حال و روز داستاننویسی امروزمان بهسامان بود میتوانستند همچنان مؤثر باشند. دربارۀ اهمیت و نقش ابوالحسن نجفی در جهتگیری و رشد داستاننویسی در ایران، در دهههای سی و چهل، قبلاً نظر و دلایلم را بهاختصار نوشتهام. اما اگر کتاب «بوته بر بوته1» چاپ و منتشر نمیشد سخت بود توضیح و تشریح نقش قاسم هاشمینژاد در رشد داستان و داستاننویسی و نقد داستان در ایران. هاشمینژاد در زمینۀ عرفان و تصوف چندین کتاب منتشر کرده است که گویا کتابهای مهمی هم هستند، اما من همانطور که مخاطب آثار و تحقیقات ابوالحسن نجفی در زمینۀ وزن و عروض شعر فارسی و مسائل تخصصی زبانشناسی نبودهام، هیچگاه مخاطب تحقیقات و آثار فراوانی که قاسم هاشمینژاد در عرفانیات و تصوف انجام داده است نبودهام، منبعد را نمیدانم اما تا کنون که نبودهام، چون هنوز درگیر مسائل و مصائب زمینیام و چارچنگولی چسبیدهام یا چسبانده شدهام به این یک وجب خاک و فرصت نکردهام سر بالا بگیرم و بالا و بالاتر را نگاه کنم. خوشا بهحال
آنانکه فارغ شدهاند از زمین و به آسمان و به بالا و بالاها نگاه میکنند و یا حتی خیره میشوند، کسانیکه مخاطبان این نوع از آثار قاسم هاشمینژاد هستند و بهرهمند از دستآوردهای او در این مقوله. هاشمینژاد شعر و داستان هم نوشته است و اهمیت او در ادبیات معاصر از اینجاست که آغاز میشود. بررسی دقیق این نوع از آثار او میتواند دستاوردی داشته باشد و توشهای باشد برای داستاننویسان در ادامه این راه. رمان «فیل در تاریکی2» را اولین رمان پلیسی درست و حسابی در زبان فارسی میدانند. بررسی و تشریح ساختاری این رمان حاصلش احتمالاً همان دستاوردی را خواهد داشت برای داستاننویسی معاصر ما که به آن اشاره شد. بررسی و تشریح اینکه چرا این اثر رمان است و چرا رمان پلیسی است و چرا رمان پلیسی خوبی است حاصلش همان خواهد بود که بهعنوان بخشی از میراث و ارزشهای او بهجا مانده است؛ و واضح است که اشراف به این نوع دستاوردها چه غنایی میبخشد به داستاننویسی معاصر ما در ادامۀ راه؛ امری که از آن غفلت شده و داستاننویسی امروزمان را، بدون اتکاء و شناخت دقیق این پیشینهها، به این حال و روز انداخته است. اما اهمیت قاسم
هاشمینژاد از نظر من در نقدهایی است که در دهههای چهل و پنجاه از او در مطبوعات ایران، و عمدتاً در صفحات «عیارسنجی کتاب» روزنامه آیندگان، چاپ شده است و تعدادی از این نقدها در همین کتاب «بوته بر بوته» آمده است.
در بررسی داستاننویسی امروزمان و ریشهیابی این اوضاع و احوال حاکم بر آن، ناچاریم تاریخ نه چندان طولانی داستان فارسی را از جنبهها و زوایای مختلف بررسی و واکاوی کنیم، که مجالی میطلبد و حتماً هم دستاوردی خواهد داشت. اما من غیر از تجربۀ شخصیام در همراهی و همنفسی با یاران حلقۀ «جُنگ اصفهان»، همیشه حضور و تجربۀ ارزشمند دیگرانی در همان سالهای دهههای چهل و پنجاه برایم با اعجاب همراه بوده است. اعجابانگیز بهنظر میرسد کارهایی که شمیم بهار و آیدین آغداشلو و قاسم هاشمینژاد و جوانان زیر سی سالۀ دیگری در آن سالها کردند؛ کارهایی که پُربارتر کرد میراث ادبیات معاصر ما را در دهههای چهل و پنجاه. شمیم بهار و آیدین آغداشلو سی ساله نشده بودند هنوز وقتی که دکتر ناصر وثوقی را راضی کردند تا به آنها اعتماد کند و مجلهاش، «اندیشه و هنر»، را به آنها بسپارد و آنها در طی چهار سال ده شمارۀ این مجله را مطابق ایدهها و سلایق خودشان منتشر کنند؛ ده شمارۀ ماندگار در عرصۀ مطبوعات و تأثیرگذار در عرصۀ هنر امروز ایران3. و قاسم هاشمینژاد هم هنوز سی ساله نشده بود که با «عیارسنجی کتاب»ش در روزنامۀ آیندگان (و فردوسی
خرسند و...) شاید بشود گفت سهم عمده و بسیار مهمی داشت در نقد و بررسی درست و اصولی داستاننویسی ایران. اگر داستاننویسی در ایران به حرکت خود در مسیری که با جمالزاده و هدایت پایهگذاری شده بود ادامه میداد، طبیعی بود که کارها و آثار شمیم بهار و قاسم هاشمینژاد و هوشنگ گلشیری و بسیاری دیگر از نویسندگان و منتقدین آن سالها، حالا و در این زمانه صرفاً ارزش تاریخی داشته باشند؛ و البته اصلاً طبیعی نیست که آثار و کارهای اینان در امروزه روز همچنان تروتازه و لازم و بهروز بهنظر برسند. بررسی چرایی این امر شاید کمکی باشد برای گشودن گرهای از گرههایی که در سالهای اخیر سازوکار داستاننویسیمان را اینچنین در هم پیچیده است. هاشمینژاد در گفتگوی مکتوبی که من با او داشتم (گفتگویی که به پیشنهاد و همت دوستانم در روزنامه «شرق» انجام شد و در شمارۀ 2008 دوشنبه 15 اردیبهشت 1393 این روزنامه چاپ شد) وقتی از مشکلات داستاننویسی ایران در آن سالها یاد میکند میگوید: «... این تلاش دوسویه بوده. از یکسو حزبیها میخواستهاند فرضیههای برآمده از ایدههای خود را تحمیل کنند و از سوی دیگر افراد اولترا مُدرن (بیشتر برای
خودنمایی) سعی میکردهاند جدیدترین فرضیههای ادبی را به ادبیات داستانی وصله بزنند. این تلاش دوسویه هیچوقت توی کت من نرفت. در نتیجه، بهترین شیوه آن بود که معیار شما برای سنجش همان چیزی باشد که از دل اثر به شما داده میشود.) و حالا میبینیم که سالهاست هر دو سوی این تلاش بهبار نشسته است. از یک سو داستاننویسی رسمی ما مجری فرضیهها و نظریههای حکومتی هستند و از سوی دیگر چه فراواناند افراد اولترا مُدرنی که جدیدترین فرضیههای ادبی را گُر و گُر به ادبیات داستانی وصله میزنند، و چه وصلههای ناجوری هم از آب درآمده همهشان!
قاسم هاشمینژاد آدم مهمی بود، و هست همچنان، بهدلیل همۀ کارهایی که در داستاننویسی و نقد داستان در زبان فارسی انجام داده است.
1. بوته بر بوته، قاسم هاشمینژاد، انتشارات هرمس، چاپ اول، سال 1392
2. فیل در تاریکی، کتاب زمان، چاپ اول، سال 1358
3. اولین شمارۀ دورۀ جدید «اندیشه و هنر» در بهمنماه 1342 منتشر شد و دهمین شمارۀ آن در مردادماه 1346
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.