|

قاب هشتم: جهانبخش نورایی

مردی با اندیشه بلند

حدود چهل و یکی دو سال پیش بود که کیومرث درم‌بخش مرا با قاسم هاشمی‌نژاد آشنا کرد. موهای نرم کم‌رنگ و کم‌پشتش اولین چیزی بود که نگاهم را جلب کرد. خود من موی سر فراوانی در آن زمان داشتم که از سیاهی برق می‌زد. گمان می‌کردم هرکس موهایش به اندازه من نباشد یک چیزی کم دارد. بعد که به او نزدیک‌تر شدم و رفت ‌و ‌آمدمان به داد ‌و ستد و جر ‌و بحث‌های فکری کشیده شد، دیدم در زیر آن موهای اندک، فکری بلند و تپنده نهفته است که به اشتیاق من برای بیشتر دانستن و متفاوت بودن جواب می‌دهد. دیگر موهایش برایم اهمیت نداشت. هر چند که بعدها سرطان پوست موذیانه در آنجا لانه کرد و تا آخر عمر رنجش داد. اما نتوانست به فکر زاینده او خط‌ و‌ خشی بیندازد. هاشمی‌نژاد آن زمان از رفقای نزدیک شمیم بهار بود و با دوستانی که پیرامون او گرد آمده بودند حشر‌ و‌ نشر داشت. جاذبه بهار بسیاردانی، مانند بقیه نبودن و پنهان نگه‌ داشتن رازناک خود از انظار بود. این دوستان کم و بیش محافظه‌کار و غیر‌سیاسی و حتی ضد‌ سیاست بودند. جور دیگری با زبان فارسی برخورد می‌کردند و مثلاً را مثلن می‌نوشتند و لق بودن زبان را آچارکشی و آب‌بندی می‌کردند. چشم‌اندازی بیکرانه داشتند و مقصود را در نو و کهنه می‌جستند. «چهار کوارتت» الیوت و «تاریخ بیهقی» و شعرهای جنون‌آمیز رمبو، سره‌نویسی ذبیح بهروز و اشعار هولدرلین و رمان‌های ریموند چندلر و فارسی‌پرستی صادق کیا و قصه‌های جان آپدایک را همزمان می‌ستودند. ناباکوف را همان‌قدر دوست داشتند که منصور حلاج را. هر‌ یک از آنان تک‌چهره‌هایی بودند در دو قاب. بعضی‌شان به همان کفش و کلاه متفاوت بودن و از خود متشکر بودن و تظاهر به بسیاردانی راضی بودند و آخرالامر بایگانی شدند، اما بعضی‌شان مانند هاشمی‌نژاد همچنان آموختند و طلبگی کردند و در کار خود یگانه شدند. حجم چشمگیر آفریده‌های هاشمی‌نژاد از داستان و شعر گرفته تا ترجمه و پژوهش و تصحیح متون کهن از همین سختکوشی عاشقانه‌اش ریشه می‌گرفت.
مردی جستجوگر بود و عالم غرایب و عجایب را دوست داشت. در سال‌های اول آشنایی‌مان، نیمه‌شبی من و درم‌بخش را به ‌دنبال چیزی به کوچه پس‌کوچه‌های جنوب شهر در حاشیه تهران کشاند. دو سه نفر دیگر هم با ما بودند. سگی پارس می‌کرد و ماه با پرتو زرد‌رنگش از میان ابرهای سیاه ما را می‌پایید. جلوی در چوبی کهنه و کوتاهی ایستادیم. از دهان یکی از آن دو سه نفر صدای غریبی درآمد که شبیه ناله پرخواهش پرندگان شکسته‌بال بود. شاید رمزی در کار بود. در جیر و جیری کرد و باز شد. ما خم شدیم و وارد شدیم. مردی با چراغ نفتی منتظر بود. چراغ را جلوی صورتش گرفته بود و نور آن نمی‌گذاشت ببینیم چه قیافه‌ای دارد. به دنبالش از پله‌های باریک پیچ در پیچ بالا رفتیم. سر راه، گربه‌ای را لگد کردیم که جیغش سکوت را شکست. دلهره داشتم. مرد چراغ به دست پرده‌ای را که بوی عفونت می‌داد کنار زد و ما را به اتاق نیمه‌تاریکی برد. صدایی که لحن همان ناله پرخواهش را داشت به آرامی دستور نشستن داد...
آن شب کشش هاشمی‌نژاد به سر کشیدن به مکان‌ها و فضاهای ناآشنا و نشناخته را حس کردم و «فیل در تاریکی» را که نوشت، برایم غافلگیرکننده نبود. عشق عجیبی به رمان‌های پلیسی و جنایی داشت. در کوچه پس‌کوچه‌های تاریک زبان هم که شعرهای او جایگاه مأنوس آنهاست، به دنبال حادثه‌هایی بود که دست‌کمی از حادثه‌های غافلگیرکننده و گیج‌کننده و البته جذاب ماجراهای جنایی و کارآگاهی نداشت. او و کسانی مانند یدالله رویایی و بیژن الهی زبان را مدام می‌کشتند و آن را با دم مسیحایی خود در شکل و ریخت دیگری زنده می‌کردند. زبانی که دیگر نشانه چیز دیگری نبود و خودش واقعیتی قائم به ذات بود.
هاشمی‌نژاد خوش‌قلم بود و شیفتگی‌اش به زبان هیچ‌گاه کمرنگ نشد. در یک تشکیلات فرهنگی که چنگیز پهلوان اداره‌اش می‌کرد - مرکز اسناد فرهنگی آسیا برای یونسکو- مرا به همکاری دعوت کرد. کارم ترجمه بود. چیزهایی از قبیل اندیشه مرگ در فرهنگ ژاپنی و تأویل فرهنگی و روانشناسی موسیقی کافه‌های لاله‌زاری از نگاه یک پژوهشگر آمریکایی را به فارسی برگرداندم. اما کار اصلی‌مان بحث درباره واژه‌ها و کیفیت معنایی، روح و روان و موسیقی آنها بود. یادم است یک بار روی فعل‌های «بازتاب دادن» و «بازتاباندن» و اینکه به‌کار بردن کدام شایسته‌تر است بحث می‌کردیم. جعفر مدرس‌صادقی هم که هنوز داستان‌نویس نام‌آوری نشده بود و کار سخت ارتباط مرکز با چاپخانه و دوندگی‌ها و امور فنی را انجام می‌داد، تصادفاً آنجا بود. دید ما راحت پس از صرف یک نهار اعیانی نشسته‌ایم داریم توی سر واژه‌ها می‌زنیم و او باید در آن گرمای کشنده مرداد ماه راه مرکز به چاپخانه را عرق‌ریزان، پیاده یا با دوچرخه که مرکب همیشگی‌اش بود، طی کند. به نظر می‌رسید هم شیفته بحث شده بود و هم از وضعیت متفاوت و راحتی تبعیض‌آمیز ما حرص می‌خورد. سال‌ها بعد، یکی دو سال پیش، شبی هاشمی‌نژاد را در منزل جعفر دیدم و این بحث سر‌و‌کله زدن روی واژه «بازتاب» مایه شوخی و سربه‌سر گذاشتن ما شد. هاشمی‌نژاد اما حال زیاد خوشی نداشت. با آن کلاهی که زخم‌های دردناک سرش را می‌پوشاند و عصایی که در کنار صندلی‌اش بود و همسری که با نگرانی مواظبش بود. فهمیدم چه می‌کشد. گفت‌و‌گو به فیلم مستندی کشید که به موضوع جشن تکلیف دختران می‌پرداخت. هاشمی‌نژاد با آن لحن همیشه آرام و سنگین و بی‌شتاب درباره آداب و آئین‌های بلوغ جنسی و تکلیف‌شدن در فرهنگ‌های مختلف به‌خصوص در میان قبایل افریقایی شروع به صحبت کرد. دیدم چه اطلاعات گسترده و چه بینش عمیق و چه نکته‌های دلنشینی در این باره دارد. افسوس خوردم چرا بعد از انقلاب رابطه‌ام با او گسیخته شد و چرا آن روز به او تندی کردم. آن روز یکی از روزهای پر تب‌ و‌ تاب انقلاب بود. ما گروهی پر شور‌ و ‌شر و آرمان‌خواه بودیم که روزنامه آیندگان را دست گرفته بودیم و بی‌پروا می‌تاختیم. هاشمی‌نژاد که خودش در آیندگان قبلاً کار کرده و نقد ادبی نوشته و حق آب ‌و ‌گل داشت به من زنگ زد و خرده گرفت که چرا این‌قدر داریم تند می‌رویم. من هم نه گذاشتم نه برداشتم و او را متهم به محافظه‌کاری و ترس و از این جور حرف‌ها کردم. در برابر داد‌ و‌ قال من خاموش ماند و بی‌خداحافظی گوشی را گذاشتیم. حالا آن شب در منزل جعفر انتظار داشتم آزردگی‌اش را از آن مکالمه ناگوار نشان بدهد. نشان نداد. آخرین تصویر هاشمی‌نژاد که از آن شب در ذهنم مانده، تک‌چهره‌ای به‌یاد ماندنی در یک قاب است. تک‌چهره‌ای پر از آرامش دردآگینی که به دانایی، بردباری و بی‌نیازی آراسته بود.

حدود چهل و یکی دو سال پیش بود که کیومرث درم‌بخش مرا با قاسم هاشمی‌نژاد آشنا کرد. موهای نرم کم‌رنگ و کم‌پشتش اولین چیزی بود که نگاهم را جلب کرد. خود من موی سر فراوانی در آن زمان داشتم که از سیاهی برق می‌زد. گمان می‌کردم هرکس موهایش به اندازه من نباشد یک چیزی کم دارد. بعد که به او نزدیک‌تر شدم و رفت ‌و ‌آمدمان به داد ‌و ستد و جر ‌و بحث‌های فکری کشیده شد، دیدم در زیر آن موهای اندک، فکری بلند و تپنده نهفته است که به اشتیاق من برای بیشتر دانستن و متفاوت بودن جواب می‌دهد. دیگر موهایش برایم اهمیت نداشت. هر چند که بعدها سرطان پوست موذیانه در آنجا لانه کرد و تا آخر عمر رنجش داد. اما نتوانست به فکر زاینده او خط‌ و‌ خشی بیندازد. هاشمی‌نژاد آن زمان از رفقای نزدیک شمیم بهار بود و با دوستانی که پیرامون او گرد آمده بودند حشر‌ و‌ نشر داشت. جاذبه بهار بسیاردانی، مانند بقیه نبودن و پنهان نگه‌ داشتن رازناک خود از انظار بود. این دوستان کم و بیش محافظه‌کار و غیر‌سیاسی و حتی ضد‌ سیاست بودند. جور دیگری با زبان فارسی برخورد می‌کردند و مثلاً را مثلن می‌نوشتند و لق بودن زبان را آچارکشی و آب‌بندی می‌کردند. چشم‌اندازی بیکرانه داشتند و مقصود را در نو و کهنه می‌جستند. «چهار کوارتت» الیوت و «تاریخ بیهقی» و شعرهای جنون‌آمیز رمبو، سره‌نویسی ذبیح بهروز و اشعار هولدرلین و رمان‌های ریموند چندلر و فارسی‌پرستی صادق کیا و قصه‌های جان آپدایک را همزمان می‌ستودند. ناباکوف را همان‌قدر دوست داشتند که منصور حلاج را. هر‌ یک از آنان تک‌چهره‌هایی بودند در دو قاب. بعضی‌شان به همان کفش و کلاه متفاوت بودن و از خود متشکر بودن و تظاهر به بسیاردانی راضی بودند و آخرالامر بایگانی شدند، اما بعضی‌شان مانند هاشمی‌نژاد همچنان آموختند و طلبگی کردند و در کار خود یگانه شدند. حجم چشمگیر آفریده‌های هاشمی‌نژاد از داستان و شعر گرفته تا ترجمه و پژوهش و تصحیح متون کهن از همین سختکوشی عاشقانه‌اش ریشه می‌گرفت.
مردی جستجوگر بود و عالم غرایب و عجایب را دوست داشت. در سال‌های اول آشنایی‌مان، نیمه‌شبی من و درم‌بخش را به ‌دنبال چیزی به کوچه پس‌کوچه‌های جنوب شهر در حاشیه تهران کشاند. دو سه نفر دیگر هم با ما بودند. سگی پارس می‌کرد و ماه با پرتو زرد‌رنگش از میان ابرهای سیاه ما را می‌پایید. جلوی در چوبی کهنه و کوتاهی ایستادیم. از دهان یکی از آن دو سه نفر صدای غریبی درآمد که شبیه ناله پرخواهش پرندگان شکسته‌بال بود. شاید رمزی در کار بود. در جیر و جیری کرد و باز شد. ما خم شدیم و وارد شدیم. مردی با چراغ نفتی منتظر بود. چراغ را جلوی صورتش گرفته بود و نور آن نمی‌گذاشت ببینیم چه قیافه‌ای دارد. به دنبالش از پله‌های باریک پیچ در پیچ بالا رفتیم. سر راه، گربه‌ای را لگد کردیم که جیغش سکوت را شکست. دلهره داشتم. مرد چراغ به دست پرده‌ای را که بوی عفونت می‌داد کنار زد و ما را به اتاق نیمه‌تاریکی برد. صدایی که لحن همان ناله پرخواهش را داشت به آرامی دستور نشستن داد...
آن شب کشش هاشمی‌نژاد به سر کشیدن به مکان‌ها و فضاهای ناآشنا و نشناخته را حس کردم و «فیل در تاریکی» را که نوشت، برایم غافلگیرکننده نبود. عشق عجیبی به رمان‌های پلیسی و جنایی داشت. در کوچه پس‌کوچه‌های تاریک زبان هم که شعرهای او جایگاه مأنوس آنهاست، به دنبال حادثه‌هایی بود که دست‌کمی از حادثه‌های غافلگیرکننده و گیج‌کننده و البته جذاب ماجراهای جنایی و کارآگاهی نداشت. او و کسانی مانند یدالله رویایی و بیژن الهی زبان را مدام می‌کشتند و آن را با دم مسیحایی خود در شکل و ریخت دیگری زنده می‌کردند. زبانی که دیگر نشانه چیز دیگری نبود و خودش واقعیتی قائم به ذات بود.
هاشمی‌نژاد خوش‌قلم بود و شیفتگی‌اش به زبان هیچ‌گاه کمرنگ نشد. در یک تشکیلات فرهنگی که چنگیز پهلوان اداره‌اش می‌کرد - مرکز اسناد فرهنگی آسیا برای یونسکو- مرا به همکاری دعوت کرد. کارم ترجمه بود. چیزهایی از قبیل اندیشه مرگ در فرهنگ ژاپنی و تأویل فرهنگی و روانشناسی موسیقی کافه‌های لاله‌زاری از نگاه یک پژوهشگر آمریکایی را به فارسی برگرداندم. اما کار اصلی‌مان بحث درباره واژه‌ها و کیفیت معنایی، روح و روان و موسیقی آنها بود. یادم است یک بار روی فعل‌های «بازتاب دادن» و «بازتاباندن» و اینکه به‌کار بردن کدام شایسته‌تر است بحث می‌کردیم. جعفر مدرس‌صادقی هم که هنوز داستان‌نویس نام‌آوری نشده بود و کار سخت ارتباط مرکز با چاپخانه و دوندگی‌ها و امور فنی را انجام می‌داد، تصادفاً آنجا بود. دید ما راحت پس از صرف یک نهار اعیانی نشسته‌ایم داریم توی سر واژه‌ها می‌زنیم و او باید در آن گرمای کشنده مرداد ماه راه مرکز به چاپخانه را عرق‌ریزان، پیاده یا با دوچرخه که مرکب همیشگی‌اش بود، طی کند. به نظر می‌رسید هم شیفته بحث شده بود و هم از وضعیت متفاوت و راحتی تبعیض‌آمیز ما حرص می‌خورد. سال‌ها بعد، یکی دو سال پیش، شبی هاشمی‌نژاد را در منزل جعفر دیدم و این بحث سر‌و‌کله زدن روی واژه «بازتاب» مایه شوخی و سربه‌سر گذاشتن ما شد. هاشمی‌نژاد اما حال زیاد خوشی نداشت. با آن کلاهی که زخم‌های دردناک سرش را می‌پوشاند و عصایی که در کنار صندلی‌اش بود و همسری که با نگرانی مواظبش بود. فهمیدم چه می‌کشد. گفت‌و‌گو به فیلم مستندی کشید که به موضوع جشن تکلیف دختران می‌پرداخت. هاشمی‌نژاد با آن لحن همیشه آرام و سنگین و بی‌شتاب درباره آداب و آئین‌های بلوغ جنسی و تکلیف‌شدن در فرهنگ‌های مختلف به‌خصوص در میان قبایل افریقایی شروع به صحبت کرد. دیدم چه اطلاعات گسترده و چه بینش عمیق و چه نکته‌های دلنشینی در این باره دارد. افسوس خوردم چرا بعد از انقلاب رابطه‌ام با او گسیخته شد و چرا آن روز به او تندی کردم. آن روز یکی از روزهای پر تب‌ و‌ تاب انقلاب بود. ما گروهی پر شور‌ و ‌شر و آرمان‌خواه بودیم که روزنامه آیندگان را دست گرفته بودیم و بی‌پروا می‌تاختیم. هاشمی‌نژاد که خودش در آیندگان قبلاً کار کرده و نقد ادبی نوشته و حق آب ‌و ‌گل داشت به من زنگ زد و خرده گرفت که چرا این‌قدر داریم تند می‌رویم. من هم نه گذاشتم نه برداشتم و او را متهم به محافظه‌کاری و ترس و از این جور حرف‌ها کردم. در برابر داد‌ و‌ قال من خاموش ماند و بی‌خداحافظی گوشی را گذاشتیم. حالا آن شب در منزل جعفر انتظار داشتم آزردگی‌اش را از آن مکالمه ناگوار نشان بدهد. نشان نداد. آخرین تصویر هاشمی‌نژاد که از آن شب در ذهنم مانده، تک‌چهره‌ای به‌یاد ماندنی در یک قاب است. تک‌چهره‌ای پر از آرامش دردآگینی که به دانایی، بردباری و بی‌نیازی آراسته بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.