قاب نهم: رضا زاهد
دربارهی قاسم هاشمینژاد
قرار شد دربارهی قاسم هاشمینژاد مطلبی بنویسم و همین حالا دارم این کار را میکنم. اولین نکتهای که لازم است بگویم اینست که با چه رویکردی وارد مطلب خواهم شد. میدانم در چنین مواردی انتظار میرود که حرفی دربارهی کتابهایش زده شود. چون او هنرمند بود و علاوه بر این در زمینهی فعالیّتهای همجوار هنر (اعم از نقد و پژوهش) هم کار میکرد. امّا من ترجیح میدهم این فرصت را صرف نشاندادن سیمای قاسم کنم. آنطورکه دیدم و فراموش نمیکنم. چون مطابق درک شخصیام بر این باورم که داوری دربارهی کتابها در اختیار خوانندگان آنهاست و شناساندن ارزشهای آنها هم بر عهدهی خود کتابهاست. به عقیدهی من، برقراری ارتباط میان هنرمند و مخاطبانش نیازی به وساطت عقل سوم ندارد. کتابها کار خودشان را میکنند و خوانندگان هم همینطور. پس این مقالهی کوتاه دربارهی قاسم هاشمینژاد است نه دستاوردهای هنری و فرهنگی او. حالا قاسم کیست؟ قاسم مرد هنرمندی است که هفتاد و شش سال زندگی کرده و معنایش اینست که علاوه بر آنچه کرده، پیر هم شده است. پس بایستی در ترسیم سیمای او، هر دو معرف یعنی هنر و پیری را - بهعنوان شناسههای تعیینکننده- ملاحظه کرد. در عین
حال چون در دورهای زندگی کرده که جامعهی ادبیات ایران بحران عمیق ناشی از فقر محتوا را تجربه میکند، این شناسه -یعنی محیط ادبیات- را هم بایستی به شناسههای قبلی افزود تا حاصل فرآیند شناخت از اعتبار لازم برخوردار شود. پس کار را با سنجش همین سه ملاک دنبال میکنم. انتخاب من اینست که از پیری آغاز کنم که پایان همه چیز است و سرشت بسیاری از چیزها را تغییر میدهد و در تکمیل هویّت آدم، حرف آخر را میزند.
همهی انسانها در پیری ناگزیر میشوند آرزوهای دوران جوانی خود را ترک کنند و آرزوها هم آنها را. این دوّمی هم ناگزیر. امّا چون جای هیچ چیزی هرگز خالی نمیماند، آرزوها به گونههایی از پایبندی تبدیل میشوند یا پایبندیهایی پیدا میشوند که جای آنها را پرکنند. این مدخل مخاطرات پیری است. چون پایبندیها -که خود مستمسک ادامهی حیاتاند- اگر درست هدایت نشوند انسان را به دست تعصّب و جمود شکار میکنند. مهلکهای که بهمراتب وخیمتر از مرگ است. چون مرگ، فقط پایان زندگیست و نمیتواند بر چیزی که دیگر نیست -یعنی زندگی- اثر بگذارد. امّا تعصّب، چیز دیگری است. هر وقت که پیدا شود اسارت آغاز میشود و ممکن است زندگی به تاریخ بردگی تبدیل شود. چون تعصّب آزاد است که اسیر خود را هیچگاه آزاد نکند. پس بعید نیست که پایبندیهای مهارنشده، سرگذشت آدم را به تاریخ تکدّی بقا تبدیل کنند. در این صورت هزینهی بقای جسم از کیسهی روان پرداخت میشود. از اینرو پیری میتواند - در بیرون جسم- نیز پدیدهای مهلک باشد. البته میدانم که براساس درک مرسوم، آن را در زمرهی بیماریها محسوب نمیکنند. امّا در هر حال پیری تنها مرضی است که قطعاً به مرگ
میانجامد و اگر درست مدیریت نشود، پیش از آنکه خودش تمام شود گذشته را نیز بیهوده خواهد کرد. قاسم مردی بود که توانست بر مخاطرات پیری غلبه کند. او بلد بود پایبندیهای ناگزیر را بهدرستی هدایت و کنترل کند و با همین آگاهی، اجازه نداد باورهایش به تعصّب محدودکننده منجر شود. نشان داد که میتوان باور داشت و تعصّب نورزید. میتوان مهربان بود و دیگران را درک کرد. میتوان شجاعت دیدن، شنیدن و فهمیدن داشت و با این همه دستپاچه نشد. آفرین بر او!
حالا نوبت ملاک دوّمی یعنی هنر است و واضح است که قصد ندارم دربارهی چیستیاش حرفی بزنم. من آن را از منظر مخاطرهای که میتواند برای هنرمند بیافریند نگاه میکنم تا در قالب سنجهای که پیشتر گفتم صورتبندی شود و بتوانم وضعیت قاسم را در آن مشاهده کنم. برای این کار یک اصل مسلم را پیش میکشم تا با تکیه برآن وارد موضوع شوم و آن اینست که اگر هنرمند نتواند هنرش را - هرچه که هست- به آن میزان که از خود انتظار دارد اجرا کند، حیات خود را بیهوده کرده است. البته این صورت اختصاصی بیهودگی است که من آن را برای دستیابی به مقصودی که دارم بهکار گرفتهام والّا صورت عمومی آن را همگان میشناسند. درک مرسوم هم اینست که بیهودگی، خروجی پیری است و باید منتظر بود که در پیری ملاقات شود. در حالی که پیری روان، چندان به تاریخ و سال وابسته نیست و میتواند در هر زمان و هر جا اتفاق بیفتد. من آن را بهکرّات نزد کسانی که شناسنامهای قدیمی ندارند هم دیدهام. بیهودگی در همه جا و در تمام طول تاریخ، سیمای سرد خود را به همه کس نشان داده است چون محصول محتوم زندگی است. بهترین محیط برای ظهور بیهودگی، جوامع بستهاند. آنها کشتگاه بذر بیهودگیاند. هرچه
بستهتر، پربارتر. فقط هنر است که ابزار رویارویی انسان با بیهودگی است، چه برای هنرمند و چه برای دیگران. پس هنرمند برای گریز از بیهودگی بایستی بتواند هنرش را اجرا کند. قاسم توانست هنرش را - آنطور که میخواست و میپسندید و میتوانست- بسازد و عرضه کند. او بر بیهودگی غلبه کرد. در ایران به دنیا آمد، تا پیری دوام آورد و خسته نشد. خسته نباشی قاسم.
سومین سنجه، محیط ادبیات است که مخاطرهاش را بایستی در متن «فضا/زمان» مورد بحث ملاحظه کرد. قاسم متعلق به دورانی است که طی آن نسلی در ادبیات شکل نگرفته است. او در پایان عمر نسل پیشین ادبیات کارش را شروع کرد و در دورانی ادامه داد که دیگر نسل تازهای بر پا نشد. چون نسل به مفهوم یک نظام اندیشه، فقط به تاریخ- به معنای توالی زمانی رخدادها- وابسته نیست. بلکه نسلها در درون مقتضیات یک فضا/زمان متولد میشوند و آن زمانی و جایی است که انسان از خود میپرسد من چه کسی هستم؟ چرا همین که هستم، هستم و مسئولیت آنچه هستم با کیست؟ نسلها اینطور پدیدار میشوند. آنها کسانی هستند که پاسخهای پیشینیان را درست یا کافی نمیدانند. چون محصول چرخهی پیروی نیستند، زادهی پرسشاند. قاسم هنرمند بود و در زمانهای زیست که در آن، هنر از متن زندگی بیرون رفته و کالایی تجملی شده بود. یعنی نسلی وجود نداشت که به زندگی هنرمند، به اعتبار هنرش معنا و ژرفایی اعطا کند. در چنین وضعیتی، بازار ادبیات در بحران فرو رفت و همزمان هنرمندان خردهپا و آماتورهای تعلیمنیافته و کممایه نیز، گونهای از هنر بیمقدار را توسعه دادند که واقعاً تجمل بود و مثل تجمّل،
دروغ و بیمصرف. این هر دو با هم زمینهای را فراهم کردند که آن تجمل بتواند راحتتر از متن زندگی خارج شود. یعنی هنرمندان سادهدل و جامعهی مخاطب - که پسند نازل خود را به آنان تحمیل میکرد- برای سرعتبخشیدن به این خروج، همافزایی ایجاد کردند. عجبتر آنکه سرعت این فرآیند بهسبب کمیابی معنا در حیطهی فرهنگ - که ناشی از پستمدرنیزهشدن شعور بود- تشدید شد. واضح است که هرگاه هنر از متن زندگی خارج شود، دوران مرارت آغاز میشود و مردم کوشش میکنند هرچه بیشتر به حریم خصوصی واقعیات تکرارپذیر روزمرّه پناهنده شوند. آن وقت ادبیات جایگاه اجتماعی خود را از دست میدهد و جامعه نیز ادبیات را. تحت این شرایط، هرزروی استعدادها به رخدادی عادی بدل میشود و نیازی نیست هنرمند به سبب ناآگاهی و خامطبعی خطا کند. بلکه کافیست همان که هست باشد تا هر اندیشه و عملی که ابراز میکند توسط محیط خطاساز- که محصول فضا/زمان مرارت است- به چرخهی بازتولید خطا سپرده شود. در چنین محیطی، هیچ هنرمندی نمیتواند نقش خود را بهدرستی درک کند. بنابراین اگر آن را اجرا کند معلوم نیست چه چیزی را اجرا کرده و اگر نکند، آن دیگری- یعنی محیط مسلّط- او را در آن
نقش به اجرا در میآورد. انسانی که در وضعیت انفعال کامل قرار گرفته باشد نهتنها از هویت عاری میشود بلکه با مخدوششدن ماهیت هم روبهروست و به همین سبب وجودش بیمعنی است. در چنین محیطی، قاسم هاشمینژاد توانست زندگی هنری خود را به یاری ویژگیهایی که از شفافیت، بیشائبهگی، روشنبینی و متانت آفریده بود نجات دهد و به خودش بهعنوان هنرمند و پژوهشگر، تشخّص و اعتبار ببخشد.
قصد ندارم دربارهی دوستم متن ستایشآمیزی انشا کنم. فقط میخواهم بگویم که او - آنطور که من شناختهام- مردی بود که تعصّب نورزید، بیهودگی شخصی را شکست و برای جامعهی فقیر ادبیات ایران تا جایی که میتوانست ارزشآفرینی کرد. این مجموعه، چیز کمی نیست. هرکس بتواند در این نمایش خوفناک، نقش یک آدم حسابی را بازی کند، آدم حسابی است. قاسم جان! برای مردی که تویی، مرگ هم مبارک است.
قرار شد دربارهی قاسم هاشمینژاد مطلبی بنویسم و همین حالا دارم این کار را میکنم. اولین نکتهای که لازم است بگویم اینست که با چه رویکردی وارد مطلب خواهم شد. میدانم در چنین مواردی انتظار میرود که حرفی دربارهی کتابهایش زده شود. چون او هنرمند بود و علاوه بر این در زمینهی فعالیّتهای همجوار هنر (اعم از نقد و پژوهش) هم کار میکرد. امّا من ترجیح میدهم این فرصت را صرف نشاندادن سیمای قاسم کنم. آنطورکه دیدم و فراموش نمیکنم. چون مطابق درک شخصیام بر این باورم که داوری دربارهی کتابها در اختیار خوانندگان آنهاست و شناساندن ارزشهای آنها هم بر عهدهی خود کتابهاست. به عقیدهی من، برقراری ارتباط میان هنرمند و مخاطبانش نیازی به وساطت عقل سوم ندارد. کتابها کار خودشان را میکنند و خوانندگان هم همینطور. پس این مقالهی کوتاه دربارهی قاسم هاشمینژاد است نه دستاوردهای هنری و فرهنگی او. حالا قاسم کیست؟ قاسم مرد هنرمندی است که هفتاد و شش سال زندگی کرده و معنایش اینست که علاوه بر آنچه کرده، پیر هم شده است. پس بایستی در ترسیم سیمای او، هر دو معرف یعنی هنر و پیری را - بهعنوان شناسههای تعیینکننده- ملاحظه کرد. در عین
حال چون در دورهای زندگی کرده که جامعهی ادبیات ایران بحران عمیق ناشی از فقر محتوا را تجربه میکند، این شناسه -یعنی محیط ادبیات- را هم بایستی به شناسههای قبلی افزود تا حاصل فرآیند شناخت از اعتبار لازم برخوردار شود. پس کار را با سنجش همین سه ملاک دنبال میکنم. انتخاب من اینست که از پیری آغاز کنم که پایان همه چیز است و سرشت بسیاری از چیزها را تغییر میدهد و در تکمیل هویّت آدم، حرف آخر را میزند.
همهی انسانها در پیری ناگزیر میشوند آرزوهای دوران جوانی خود را ترک کنند و آرزوها هم آنها را. این دوّمی هم ناگزیر. امّا چون جای هیچ چیزی هرگز خالی نمیماند، آرزوها به گونههایی از پایبندی تبدیل میشوند یا پایبندیهایی پیدا میشوند که جای آنها را پرکنند. این مدخل مخاطرات پیری است. چون پایبندیها -که خود مستمسک ادامهی حیاتاند- اگر درست هدایت نشوند انسان را به دست تعصّب و جمود شکار میکنند. مهلکهای که بهمراتب وخیمتر از مرگ است. چون مرگ، فقط پایان زندگیست و نمیتواند بر چیزی که دیگر نیست -یعنی زندگی- اثر بگذارد. امّا تعصّب، چیز دیگری است. هر وقت که پیدا شود اسارت آغاز میشود و ممکن است زندگی به تاریخ بردگی تبدیل شود. چون تعصّب آزاد است که اسیر خود را هیچگاه آزاد نکند. پس بعید نیست که پایبندیهای مهارنشده، سرگذشت آدم را به تاریخ تکدّی بقا تبدیل کنند. در این صورت هزینهی بقای جسم از کیسهی روان پرداخت میشود. از اینرو پیری میتواند - در بیرون جسم- نیز پدیدهای مهلک باشد. البته میدانم که براساس درک مرسوم، آن را در زمرهی بیماریها محسوب نمیکنند. امّا در هر حال پیری تنها مرضی است که قطعاً به مرگ
میانجامد و اگر درست مدیریت نشود، پیش از آنکه خودش تمام شود گذشته را نیز بیهوده خواهد کرد. قاسم مردی بود که توانست بر مخاطرات پیری غلبه کند. او بلد بود پایبندیهای ناگزیر را بهدرستی هدایت و کنترل کند و با همین آگاهی، اجازه نداد باورهایش به تعصّب محدودکننده منجر شود. نشان داد که میتوان باور داشت و تعصّب نورزید. میتوان مهربان بود و دیگران را درک کرد. میتوان شجاعت دیدن، شنیدن و فهمیدن داشت و با این همه دستپاچه نشد. آفرین بر او!
حالا نوبت ملاک دوّمی یعنی هنر است و واضح است که قصد ندارم دربارهی چیستیاش حرفی بزنم. من آن را از منظر مخاطرهای که میتواند برای هنرمند بیافریند نگاه میکنم تا در قالب سنجهای که پیشتر گفتم صورتبندی شود و بتوانم وضعیت قاسم را در آن مشاهده کنم. برای این کار یک اصل مسلم را پیش میکشم تا با تکیه برآن وارد موضوع شوم و آن اینست که اگر هنرمند نتواند هنرش را - هرچه که هست- به آن میزان که از خود انتظار دارد اجرا کند، حیات خود را بیهوده کرده است. البته این صورت اختصاصی بیهودگی است که من آن را برای دستیابی به مقصودی که دارم بهکار گرفتهام والّا صورت عمومی آن را همگان میشناسند. درک مرسوم هم اینست که بیهودگی، خروجی پیری است و باید منتظر بود که در پیری ملاقات شود. در حالی که پیری روان، چندان به تاریخ و سال وابسته نیست و میتواند در هر زمان و هر جا اتفاق بیفتد. من آن را بهکرّات نزد کسانی که شناسنامهای قدیمی ندارند هم دیدهام. بیهودگی در همه جا و در تمام طول تاریخ، سیمای سرد خود را به همه کس نشان داده است چون محصول محتوم زندگی است. بهترین محیط برای ظهور بیهودگی، جوامع بستهاند. آنها کشتگاه بذر بیهودگیاند. هرچه
بستهتر، پربارتر. فقط هنر است که ابزار رویارویی انسان با بیهودگی است، چه برای هنرمند و چه برای دیگران. پس هنرمند برای گریز از بیهودگی بایستی بتواند هنرش را اجرا کند. قاسم توانست هنرش را - آنطور که میخواست و میپسندید و میتوانست- بسازد و عرضه کند. او بر بیهودگی غلبه کرد. در ایران به دنیا آمد، تا پیری دوام آورد و خسته نشد. خسته نباشی قاسم.
سومین سنجه، محیط ادبیات است که مخاطرهاش را بایستی در متن «فضا/زمان» مورد بحث ملاحظه کرد. قاسم متعلق به دورانی است که طی آن نسلی در ادبیات شکل نگرفته است. او در پایان عمر نسل پیشین ادبیات کارش را شروع کرد و در دورانی ادامه داد که دیگر نسل تازهای بر پا نشد. چون نسل به مفهوم یک نظام اندیشه، فقط به تاریخ- به معنای توالی زمانی رخدادها- وابسته نیست. بلکه نسلها در درون مقتضیات یک فضا/زمان متولد میشوند و آن زمانی و جایی است که انسان از خود میپرسد من چه کسی هستم؟ چرا همین که هستم، هستم و مسئولیت آنچه هستم با کیست؟ نسلها اینطور پدیدار میشوند. آنها کسانی هستند که پاسخهای پیشینیان را درست یا کافی نمیدانند. چون محصول چرخهی پیروی نیستند، زادهی پرسشاند. قاسم هنرمند بود و در زمانهای زیست که در آن، هنر از متن زندگی بیرون رفته و کالایی تجملی شده بود. یعنی نسلی وجود نداشت که به زندگی هنرمند، به اعتبار هنرش معنا و ژرفایی اعطا کند. در چنین وضعیتی، بازار ادبیات در بحران فرو رفت و همزمان هنرمندان خردهپا و آماتورهای تعلیمنیافته و کممایه نیز، گونهای از هنر بیمقدار را توسعه دادند که واقعاً تجمل بود و مثل تجمّل،
دروغ و بیمصرف. این هر دو با هم زمینهای را فراهم کردند که آن تجمل بتواند راحتتر از متن زندگی خارج شود. یعنی هنرمندان سادهدل و جامعهی مخاطب - که پسند نازل خود را به آنان تحمیل میکرد- برای سرعتبخشیدن به این خروج، همافزایی ایجاد کردند. عجبتر آنکه سرعت این فرآیند بهسبب کمیابی معنا در حیطهی فرهنگ - که ناشی از پستمدرنیزهشدن شعور بود- تشدید شد. واضح است که هرگاه هنر از متن زندگی خارج شود، دوران مرارت آغاز میشود و مردم کوشش میکنند هرچه بیشتر به حریم خصوصی واقعیات تکرارپذیر روزمرّه پناهنده شوند. آن وقت ادبیات جایگاه اجتماعی خود را از دست میدهد و جامعه نیز ادبیات را. تحت این شرایط، هرزروی استعدادها به رخدادی عادی بدل میشود و نیازی نیست هنرمند به سبب ناآگاهی و خامطبعی خطا کند. بلکه کافیست همان که هست باشد تا هر اندیشه و عملی که ابراز میکند توسط محیط خطاساز- که محصول فضا/زمان مرارت است- به چرخهی بازتولید خطا سپرده شود. در چنین محیطی، هیچ هنرمندی نمیتواند نقش خود را بهدرستی درک کند. بنابراین اگر آن را اجرا کند معلوم نیست چه چیزی را اجرا کرده و اگر نکند، آن دیگری- یعنی محیط مسلّط- او را در آن
نقش به اجرا در میآورد. انسانی که در وضعیت انفعال کامل قرار گرفته باشد نهتنها از هویت عاری میشود بلکه با مخدوششدن ماهیت هم روبهروست و به همین سبب وجودش بیمعنی است. در چنین محیطی، قاسم هاشمینژاد توانست زندگی هنری خود را به یاری ویژگیهایی که از شفافیت، بیشائبهگی، روشنبینی و متانت آفریده بود نجات دهد و به خودش بهعنوان هنرمند و پژوهشگر، تشخّص و اعتبار ببخشد.
قصد ندارم دربارهی دوستم متن ستایشآمیزی انشا کنم. فقط میخواهم بگویم که او - آنطور که من شناختهام- مردی بود که تعصّب نورزید، بیهودگی شخصی را شکست و برای جامعهی فقیر ادبیات ایران تا جایی که میتوانست ارزشآفرینی کرد. این مجموعه، چیز کمی نیست. هرکس بتواند در این نمایش خوفناک، نقش یک آدم حسابی را بازی کند، آدم حسابی است. قاسم جان! برای مردی که تویی، مرگ هم مبارک است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.