|

یادداشت‌هایی درباره هنر معاصر

گوی بلورین انتزاع

علیرضا امیرحاجبی

در خبرها آمده بود که یکی از آثار کمتر به‌نمایش درآمده مارک روتکو، نقاش شهیر سبک اکسپرسیونیسم انتزاعی، در حراج اردیبهشت‌ماه کریستیز به فروش خواهد رسید. این اثر که به نقاشی شماره هفده مشهور است، در اواخر دهه 50 میلادی خلق شده و ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد. از جمله رنگ آبی/ سبز بسیار نادری که روتکو از آن استفاده کرده. آبی/سبز درخشان که باریکه‌ای از آبی لاجوردی را در خود حبس کرده است اما حال که دوران شورانگیز اکسپرسیونیسم انتزاعی به پایان رسیده بر مبنای آنچه باقی مانده و به‌عنوان میراث مدرنیسم شناخته می‌شود، می‌توان به آن دوران نگاهی اجمالی داشت؛ نگاهی که خارج از مقوله زیباشناسی به ارتباطات میانی هم می‌پردازد.

اکسپرسیونیسم انتزاعی‌ زاده تفکرات پساجنگ است اما نکته قابل‌توجه ماجرا در اینجاست که این سبک هرگز نتوانست و نخواست تا با تحولات پی‌درپی جامعه غربی به طور ملموس ارتباط برقرار کند. این نخواستن دلیل بر عدم توانایی هنرمندان نبود بلکه نوعی اراده از سمت نهادهایی بود که هنرمندان را تشویق می‌کردند تا از درگیری در مسائل اجتماعی و سیاسی پرهیز کنند. هنر را برای هنر بخواهند و بخوانند و کاری به کار جنبش‌های اجتماعی نداشته باشند. به بازار مصرفی و تولیدی هنر توجه کنند به نیویورک و جاذبه‌های پیدا و پنهان آن و نیز شهرت که آن نیز در بطن بازار قابل‌دسترسی بود. دیگر دوره انزوای هنرمندانه ون‌گوگ و جزیره‌نشینی گوگن به پایان رسیده بود.
نهادهای تأثیرگذار و نیز تعدادی از نظریه‌پردازان هنر مدرن در این جهت‌دهی دست داشتند و هنر معاصر را بر مبنای تعاریف کاملا از پیش هدف‌گذاری‌شده مشخص می‌کردند. مشکل در اینجا بود (هست) که هنرمند وقتی در چرخه بی‌پایان تولید و فروش اثر قرار بگیرد بسیاری از رویدادها دیگر دست خودش نیست بلکه دست‌های نه پنهان بلکه آشکار او را هدایت می‌کنند. این هدایتگری از گالری‌ها، موزه‌ها و حراجی‌ها آغاز شد و به دانشگاه‌ها، مراکز آموزشی، رسانه‌ها، مجلات و روزنامه‌ها نیز رسید. هنرمندان در اواخر دهه 70 چشم باز کردند و دیدند در محاصره کامل منتقدان، استادان، مدیران و دلالان بازار هنر قرار گرفته‌اند.
آنان تبدیل به تولیدکنندگانی حرف‌گوش‌کن شدند و آثارشان تا حد یک جسم بی‌جان و شيئي قابل‌مبادله با پول تنزل یافت. همه‌چیز بین نظریه‌پردازان هنر تجسمی، دلالان و نهادهای مربوطه تقسیم شد. دیگر خبری از طغیان‌ها و آوانگاردهای دهه‌های 50 و 60 نبود. به قول چارلز جنکس، نظریه‌پرداز پست‌مدرن: آوانگارد با جذب‌شدن در بطن سیستم مصرفی تبدیل به سوئیس‌گارد و سالن آرت معاصر شده است. مبنا و معیارهای زیبایی دیگر به‌هیچ‌وجه در دست خود هنرمند نبود و این موزه‌هایی چون MOMA هستند که معیارهای زشت و زیبا را تشخیص می‌دهند. این روند تا به امروز با قوت ادامه دارد. گرچه هنر حاشیه تلاش‌هایی در زمینه نقد موقعیت حاکم را از همان دهه 60 آغاز کرد اما به دلیل استیلای نهادهای سیاسی و با خوردن مارک چپ‌گرایی تا حدودی منزوی شدند.
بسیاري از هنرمندان مفهومی از این دست هستند. رابرت اسمیتسون، دن گراهام، آدرین پایپر،گروه هنر و زبان، لوسی لیپارد و سل لویت از جمله هنرمندانی بودند که به طور صریح و شفاف به نقد اتمسفر هنری دهه 60 و 70 و تسلط نظریه‌پردازانی چون کلمنت گرین‌برگ پرداختند. آدرین پایپر در مقاله‌ای تحت عنوان منطق مدرنیسم می‌نویسد: «ایدئولوژی فرمالیسم گرین‌برگ زیرساخت فرهنگی ایده‌های سناتور مک‌کارتی را تشکیل می‌داد؛ زیرساختی که ناتوانی سیاسی و اجتماعی را به وجود آورد. این سلاحی قدرتمند در تبادلات اجتماعی و فرهنگ بصری بود؛ سلاحی برای رام و عقیم‌سازی هنرمندان و اندیشمندان».
این نگاه انتقادی که یک سرش به مارکسیسم و فمینیسم می‌رسید و سر دیگرش به هیچ‌انگاری شبه‌شرقی، به دلیل رویدادهایی چون جنگ سرد مثل هیزم تر در آتش سرکوب‌های اجتماعی/ سیاسی آن دوران از جمله الم‌شنگه سناتور مک‌کارتی نیم‌سوز شد. در نهایت هم تعدادی از رادیکال‌ترین هنرمندان مفهومی خود جذب بازار و دادوستدهای وال‌استریت شدند. اکسپرسیونیسم انتزاعی زاده و نتیجه همین دوران و رهنمودهای نظریه‌پردازانی چون گرین‌برگ در راستای فرمالیسم ساکت بود؛ فرمالیسمی که نه به واترگیت اعتراضی می‌کرد و نه به جنگ ویتنام.
تحلیل فوق به‌هیچ‌وجه دلیل بر آن نمی‌شود تا ارزش معنوی آثار هنرمندانی چون روتکو که در پشت هیاهوی بازار قرار گرفته است را نادیده بگیریم و با تعصب عصبی چپ‌گرایانه به ماجرا بنگریم. پس می‌توان در بطن هر امر مادی و مصرفی، مقوله کاملا معنوی و حتی روحانی را بازکشف کرد.

در خبرها آمده بود که یکی از آثار کمتر به‌نمایش درآمده مارک روتکو، نقاش شهیر سبک اکسپرسیونیسم انتزاعی، در حراج اردیبهشت‌ماه کریستیز به فروش خواهد رسید. این اثر که به نقاشی شماره هفده مشهور است، در اواخر دهه 50 میلادی خلق شده و ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد. از جمله رنگ آبی/ سبز بسیار نادری که روتکو از آن استفاده کرده. آبی/سبز درخشان که باریکه‌ای از آبی لاجوردی را در خود حبس کرده است اما حال که دوران شورانگیز اکسپرسیونیسم انتزاعی به پایان رسیده بر مبنای آنچه باقی مانده و به‌عنوان میراث مدرنیسم شناخته می‌شود، می‌توان به آن دوران نگاهی اجمالی داشت؛ نگاهی که خارج از مقوله زیباشناسی به ارتباطات میانی هم می‌پردازد.

اکسپرسیونیسم انتزاعی‌ زاده تفکرات پساجنگ است اما نکته قابل‌توجه ماجرا در اینجاست که این سبک هرگز نتوانست و نخواست تا با تحولات پی‌درپی جامعه غربی به طور ملموس ارتباط برقرار کند. این نخواستن دلیل بر عدم توانایی هنرمندان نبود بلکه نوعی اراده از سمت نهادهایی بود که هنرمندان را تشویق می‌کردند تا از درگیری در مسائل اجتماعی و سیاسی پرهیز کنند. هنر را برای هنر بخواهند و بخوانند و کاری به کار جنبش‌های اجتماعی نداشته باشند. به بازار مصرفی و تولیدی هنر توجه کنند به نیویورک و جاذبه‌های پیدا و پنهان آن و نیز شهرت که آن نیز در بطن بازار قابل‌دسترسی بود. دیگر دوره انزوای هنرمندانه ون‌گوگ و جزیره‌نشینی گوگن به پایان رسیده بود.
نهادهای تأثیرگذار و نیز تعدادی از نظریه‌پردازان هنر مدرن در این جهت‌دهی دست داشتند و هنر معاصر را بر مبنای تعاریف کاملا از پیش هدف‌گذاری‌شده مشخص می‌کردند. مشکل در اینجا بود (هست) که هنرمند وقتی در چرخه بی‌پایان تولید و فروش اثر قرار بگیرد بسیاری از رویدادها دیگر دست خودش نیست بلکه دست‌های نه پنهان بلکه آشکار او را هدایت می‌کنند. این هدایتگری از گالری‌ها، موزه‌ها و حراجی‌ها آغاز شد و به دانشگاه‌ها، مراکز آموزشی، رسانه‌ها، مجلات و روزنامه‌ها نیز رسید. هنرمندان در اواخر دهه 70 چشم باز کردند و دیدند در محاصره کامل منتقدان، استادان، مدیران و دلالان بازار هنر قرار گرفته‌اند.
آنان تبدیل به تولیدکنندگانی حرف‌گوش‌کن شدند و آثارشان تا حد یک جسم بی‌جان و شيئي قابل‌مبادله با پول تنزل یافت. همه‌چیز بین نظریه‌پردازان هنر تجسمی، دلالان و نهادهای مربوطه تقسیم شد. دیگر خبری از طغیان‌ها و آوانگاردهای دهه‌های 50 و 60 نبود. به قول چارلز جنکس، نظریه‌پرداز پست‌مدرن: آوانگارد با جذب‌شدن در بطن سیستم مصرفی تبدیل به سوئیس‌گارد و سالن آرت معاصر شده است. مبنا و معیارهای زیبایی دیگر به‌هیچ‌وجه در دست خود هنرمند نبود و این موزه‌هایی چون MOMA هستند که معیارهای زشت و زیبا را تشخیص می‌دهند. این روند تا به امروز با قوت ادامه دارد. گرچه هنر حاشیه تلاش‌هایی در زمینه نقد موقعیت حاکم را از همان دهه 60 آغاز کرد اما به دلیل استیلای نهادهای سیاسی و با خوردن مارک چپ‌گرایی تا حدودی منزوی شدند.
بسیاري از هنرمندان مفهومی از این دست هستند. رابرت اسمیتسون، دن گراهام، آدرین پایپر،گروه هنر و زبان، لوسی لیپارد و سل لویت از جمله هنرمندانی بودند که به طور صریح و شفاف به نقد اتمسفر هنری دهه 60 و 70 و تسلط نظریه‌پردازانی چون کلمنت گرین‌برگ پرداختند. آدرین پایپر در مقاله‌ای تحت عنوان منطق مدرنیسم می‌نویسد: «ایدئولوژی فرمالیسم گرین‌برگ زیرساخت فرهنگی ایده‌های سناتور مک‌کارتی را تشکیل می‌داد؛ زیرساختی که ناتوانی سیاسی و اجتماعی را به وجود آورد. این سلاحی قدرتمند در تبادلات اجتماعی و فرهنگ بصری بود؛ سلاحی برای رام و عقیم‌سازی هنرمندان و اندیشمندان».
این نگاه انتقادی که یک سرش به مارکسیسم و فمینیسم می‌رسید و سر دیگرش به هیچ‌انگاری شبه‌شرقی، به دلیل رویدادهایی چون جنگ سرد مثل هیزم تر در آتش سرکوب‌های اجتماعی/ سیاسی آن دوران از جمله الم‌شنگه سناتور مک‌کارتی نیم‌سوز شد. در نهایت هم تعدادی از رادیکال‌ترین هنرمندان مفهومی خود جذب بازار و دادوستدهای وال‌استریت شدند. اکسپرسیونیسم انتزاعی زاده و نتیجه همین دوران و رهنمودهای نظریه‌پردازانی چون گرین‌برگ در راستای فرمالیسم ساکت بود؛ فرمالیسمی که نه به واترگیت اعتراضی می‌کرد و نه به جنگ ویتنام.
تحلیل فوق به‌هیچ‌وجه دلیل بر آن نمی‌شود تا ارزش معنوی آثار هنرمندانی چون روتکو که در پشت هیاهوی بازار قرار گرفته است را نادیده بگیریم و با تعصب عصبی چپ‌گرایانه به ماجرا بنگریم. پس می‌توان در بطن هر امر مادی و مصرفی، مقوله کاملا معنوی و حتی روحانی را بازکشف کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.