مرگ رؤیاهای گرافیتی
نسیم شکیبا
زاها حدید روز ۳۱ مارس ۲۰۱۶ در ۶۵ سالگی در بیمارستانی در میامی آمریکا بر اثر حمله ناگهانی قلبی درگذشت. او با بیش از ۹۴۰ پروژه که برخی از آنها در سراسر دنیا اجرا شد، از مشهورترین معماران جهان است. زاها حدید که در ۳۱ اکتبر ۱۹۵۰ در بغداد متولد شد، تحصیلاتش را در دانشگاه آمریکایی بیروت در رشته ریاضی گذراند و این رشته بعدها در معماری او تأثیرات شگفتی گذاشت. زاها معماری را در مدرسه «AA» لندن نزد معمار مشهور «رم کولهاس» فراگرفت.
آنها همکاران خوبی شدند که دیدگاههایشان به هم نزدیک بود و زاها در شرکت «OMA» نزد رم کولهاس مستقر شد. در دفتر «پاتریک شوماخر» بود که زاها طرحهای شگفتانگیز خود را ارائه کرد.
اولین اثر زاها حدید یک آتشنشانی در «ویترای» آلمان بود که بعدها تغییر کاربری داد و به گالری تبدیل شد. فرمهای سیال و آزادانه و منحصربهفرد او برای موزه، استادیوم و سالنهای عظیم، منجر به دریافت جوایز مختلف در حوزه معماری شد. او نخستین زنی بود که موفق به دریافت جایزه معتبر «پریتزکر» در سال ۲۰۰۴ شد. همچنین در سال ۲۰۱۲ لقب تشریفاتی «Dame» را از ملکه انگلیس دریافت کرد. جایزه «استرلینگ» و مدال طلای «ریبا»، «مدال سلطنتی معماری» و صدها جایزه معتبر دیگر او را به یکی از مشهورترین و پرافتخارترین بانوهای معمار جهان بدل کرد. ساختارشکنی و آشناییزدایی از مشخصههای اصلی معماری اوست.
منتقدان زیادی درباره آثارش نظر دادهاند و از جمله یکی از مهمترین نقدهایی که به کارهایش وارد میکنند این است که معماری او معماری مجسمهواری است. از نظر برخی منتقدان، زاها حدید به فرهنگ، بستر اجتماعی و محیط سایت توجهی نشان نمیدهد و طرحهای پیچیده او مجسمه عظیم سرگیجهآوری است که خود را به دید تماشاکننده تحمیل میکند. زاها حدید بهخوبی زمانه خود را لمس کرد و میتوان آثارش را نمونههای موفقی از گذار مدرن به پستمدرن تلقی کرد. او که تحتتأثیر فیلسوف پستمدرنی چون «ژاک دریدا» بود، بهزعم خود، معماری چندمعنایی را به نمایش گذاشت.
بااینحال زاها هنوز هم منبع الهام بسیاری از معماران جوان در کل دنیاست. درعینحال زاها حدید الگوی موفقی برای زنان معمار به حساب میآید که توانسته موانع را کنار بزند و وارد بازی تجارت شود. او قواعد مردسالارانه حاکم بر حوزه معماری را در هم شکسته است. از آثار مهم او ایستگاه سریعالسیر «ناپل»، قطار هوایی در اتریش، موزه «حیدر علیاف» در آذربایجان و مرکز ورزشهای آبی لندن است. زاها حدید در سالهای آخر زندگی خود چالشی جدید را پذیرفت که شامل طراحی یک مجموعه آپارتمانی لوکس مشرف به پارک «هایلاین» در منهتن میشود.
در سالهای اخیر ردپای زاها حدید در ایران نیز دیده شد و دو پروژه نیز در ایران طراحی کرد که یکی از آنها برجهای دوقلوی فاز ۲ برج میلاد است و دیگری هتلآپارتمان فرشته در الهیه تهران که درحالحاضر هر دو نیمهکاره ماندهاند. زاها حدید فرمهای بدیعی به معماری بخشیده است و جدای از خوب و بد این فرمها توانسته رؤیاهای گرافیتی خود را در معماری عملی کند. مرگ او فقدان بزرگی برای جامعه معماری است و شاید به این زودیها همردهای سر بر نیاورد.
زاها حدید روز ۳۱ مارس ۲۰۱۶ در ۶۵ سالگی در بیمارستانی در میامی آمریکا بر اثر حمله ناگهانی قلبی درگذشت. او با بیش از ۹۴۰ پروژه که برخی از آنها در سراسر دنیا اجرا شد، از مشهورترین معماران جهان است. زاها حدید که در ۳۱ اکتبر ۱۹۵۰ در بغداد متولد شد، تحصیلاتش را در دانشگاه آمریکایی بیروت در رشته ریاضی گذراند و این رشته بعدها در معماری او تأثیرات شگفتی گذاشت. زاها معماری را در مدرسه «AA» لندن نزد معمار مشهور «رم کولهاس» فراگرفت.
آنها همکاران خوبی شدند که دیدگاههایشان به هم نزدیک بود و زاها در شرکت «OMA» نزد رم کولهاس مستقر شد. در دفتر «پاتریک شوماخر» بود که زاها طرحهای شگفتانگیز خود را ارائه کرد.
اولین اثر زاها حدید یک آتشنشانی در «ویترای» آلمان بود که بعدها تغییر کاربری داد و به گالری تبدیل شد. فرمهای سیال و آزادانه و منحصربهفرد او برای موزه، استادیوم و سالنهای عظیم، منجر به دریافت جوایز مختلف در حوزه معماری شد. او نخستین زنی بود که موفق به دریافت جایزه معتبر «پریتزکر» در سال ۲۰۰۴ شد. همچنین در سال ۲۰۱۲ لقب تشریفاتی «Dame» را از ملکه انگلیس دریافت کرد. جایزه «استرلینگ» و مدال طلای «ریبا»، «مدال سلطنتی معماری» و صدها جایزه معتبر دیگر او را به یکی از مشهورترین و پرافتخارترین بانوهای معمار جهان بدل کرد. ساختارشکنی و آشناییزدایی از مشخصههای اصلی معماری اوست.
منتقدان زیادی درباره آثارش نظر دادهاند و از جمله یکی از مهمترین نقدهایی که به کارهایش وارد میکنند این است که معماری او معماری مجسمهواری است. از نظر برخی منتقدان، زاها حدید به فرهنگ، بستر اجتماعی و محیط سایت توجهی نشان نمیدهد و طرحهای پیچیده او مجسمه عظیم سرگیجهآوری است که خود را به دید تماشاکننده تحمیل میکند. زاها حدید بهخوبی زمانه خود را لمس کرد و میتوان آثارش را نمونههای موفقی از گذار مدرن به پستمدرن تلقی کرد. او که تحتتأثیر فیلسوف پستمدرنی چون «ژاک دریدا» بود، بهزعم خود، معماری چندمعنایی را به نمایش گذاشت.
بااینحال زاها هنوز هم منبع الهام بسیاری از معماران جوان در کل دنیاست. درعینحال زاها حدید الگوی موفقی برای زنان معمار به حساب میآید که توانسته موانع را کنار بزند و وارد بازی تجارت شود. او قواعد مردسالارانه حاکم بر حوزه معماری را در هم شکسته است. از آثار مهم او ایستگاه سریعالسیر «ناپل»، قطار هوایی در اتریش، موزه «حیدر علیاف» در آذربایجان و مرکز ورزشهای آبی لندن است. زاها حدید در سالهای آخر زندگی خود چالشی جدید را پذیرفت که شامل طراحی یک مجموعه آپارتمانی لوکس مشرف به پارک «هایلاین» در منهتن میشود.
در سالهای اخیر ردپای زاها حدید در ایران نیز دیده شد و دو پروژه نیز در ایران طراحی کرد که یکی از آنها برجهای دوقلوی فاز ۲ برج میلاد است و دیگری هتلآپارتمان فرشته در الهیه تهران که درحالحاضر هر دو نیمهکاره ماندهاند. زاها حدید فرمهای بدیعی به معماری بخشیده است و جدای از خوب و بد این فرمها توانسته رؤیاهای گرافیتی خود را در معماری عملی کند. مرگ او فقدان بزرگی برای جامعه معماری است و شاید به این زودیها همردهای سر بر نیاورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.