|

مرثیه‌ای که تنها برای زاها حدید نیست

معمار و رؤیاپرداز

ندا اکبری

همه افراد بشر با هم متفاوت هستند و زن‌بودن تنها یکی از این تفاوت‌هاست. اما در جوامعی بنا بر مصلحت جامعه برای هرچه سریع‌تر محقق‌شدن اهداف جامعه مردسالار، این تفاوت‌ها تبدیل به تمایز شده و زن، جنس دوم نام‌گذاری می‌شود. درنتیجه جامعه زن خوب را به صورت همسر وفادار یا مادر نمونه تعبیر می‌کند و زنی را مستند قرار می‌دهد که روزگارش در محدوده اندرونی سر می‌شده؛ پانهادن به بیرونی امنیت ذهنی مالکش را برهم می‌زده؛ در مطبخی متفاوت با معماری مدرن و به دور از چشم بیگانگان پخت‌وپز می‌کرده و اگر کلون در بیگانگان کوفته می‌شد، در را باز نمی‌کرده است. اینکه کل زندگی براساس بچه‌زاییدن برنامه‌ریزی شود، در حال منتفی‌شدن است. حال زن مؤلف قلم به دست می‌گیرد و هنر را تا ابعاد گوناگون می‌کشاند تا سروده‌هایی نظیر: زنان را همین بس بود یک هنر؛ نشینند و زایند شیران نر را زیر سؤال ببرد. اکنون وقت آن است که گسستی کامل با سنت شکل گیرد. سنتی‌بودن در اینجا به این معناست که قواعد جامعه مشخص و ثابت و از پیش وضع‌شده است و افراد وظیفه‌ای جز اطاعت از این قواعد را ندارند و هرچقدر بیشتر اطاعت کنند، بیشتر مورد تأیید جامعه قرار می‌گیرند. ریشه‌ای‌ترین مشکل اینجاست که مبانی رایج در جامعه مورد سؤال قرار نگرفته و زنان مطیعان بی‌چون‌وچرای هر آنچه به آنها روا می‌دارند، قوانین جامعه مردسالار را بازتولید می‌کنند. زنان همواره خود را به صورت ابژه یا موضوع شناخت و ابزاری‌شده باور دارند و هنوز خود را در مقامی نمی‌بینند که سوژه باشند. بدیهی است حق همیشه در برابر مسئولیت است. با وجود اینکه انسان در قبال پذیرش مسئولیت، آرامش و آسایش خیال صددرصد خود را از دست می‌دهد، اما در قبالش چیزهای ارزشمندتری را به دست می‌آورد. ناآگاهی سبب می‌شود زن شرایط موجود را با تمام ذلت‌ها بپذیرد تا تن به شرایطی جدید که برایش روشن نیست، ندهد.
معماری قرن‌ها رشته‌ای متعلق به مردان بوده است، اگرچه شمار زنان فعال در رده‌های بالای معماری به‌ویژه در چند سال اخیر رشد چشمگیری داشته و این تعداد با وجود چالش‌های موجود همچنان در حال افزایش است. زاها حدید بر این باور بود که در دوران تدریس در دانشگاه‌ها، زنان بهترین دانشجویان او بوده‌اند، اما پس از اتمام تحصیل این تعداد در مواجهه با صنعت و جامعه، با رانشی عظیم مواجه می‌شود. نابرابری و بی‌عدالتی در محیط کار، عدم ایجاد تعادل بین کار و خانواده به دلیل طولانی‌بودن زمان کار و ساعات کاری غیرقابل انعطاف، از دلایلی است که همواره سبب می‌شود زنان سهم کمتری از جامعه فعال معماری داشته باشند. زاها حدید به دلیل ارائه روشی که نشان می‌داد زنان معمار چگونه موفق می‌شوند و مقبولیت می‌یابند، جایزه‌ای نصیب خود کرد اما به دلیل ارائه‌ندادن راه‌حلی برای تنظیم رابطه متعادل میان کار و زندگی مورد انتقاد قرار گرفت. او یک معمارِ زنِ خوب نبود، یک معمارِ خوب بود. اگرچه معماران زن زیادی هستند ولی همواره به‌عنوان بخشی از تیم همسرانشان و در سایه آنها باقی مانده‌اند. در سال ۱۹۹۱ رابرت ونتوری جایزه پریتزکر را دریافت کرد. با وجود تلاش‌های مکرر برای یادآوری عموم که کار برنده محصولی از همکاری بین رابرت ونتوری و دنیس اسکوت براون است، این جایزه منحصرا به رابرت ونتوری اهدا شد. بیانیه درخواست اسکوت براون برای به‌رسمیت‌شناختن نقش او در جایزه پریتزکر تا به امروز با بیش از ۲۰‌ هزار امضای حامیان ازجمله زاها حدید، رم کولهاس، فرشید موسوی، هانی رشید و همسر او همراه است. برای پیوستن به این کمپین هم‌اکنون می‌توانید رأی دهید.
زنان نابغه و باهوش زیادی در سراسر دنیا هستند که به دلایل مختلف زیر نظر مردان کار می‌کنند. برای زنان هنوز دشوار است که به صورت مستقل از مردان کار کنند. این دنیا همچنان دنیای مردانه‌ای است اما زاها حدید ثابت کرد می‌تواند نباشد. این معمار عراقی- انگلیسی تبلور عینی شکست حریم امن قلمرو جامعه معماری و طراحی مردانه است. کاری که او کرد شاید در اتوپیای یک زن ایرانی حتی قابل تصور نباشد. حدید هیچ‌گاه ازدواج نکرد و بچه‌ای نداشت. در مقابل با ۹۵۰ پروژه در ۴۴ کشور، نخستین‌ها را درنوردید تا الگویی برای زنان در معماری باشد. پس از ۱۶۷ سال او اولین زنی بود که چندی پیش مدال طلای مؤسسه سلطنتی معماری بریتانیا (ریبا) را دریافت کرد. او همچنین نخستین زن معمار است که در سال ۲۰۰۴ موفق به دریافت جایزه پریتزکر شد. حدید دوبار برنده معتبرترین جایزه معماری بریتانیا، ریبا استرلینگ شده بود. او با جسارت از چارچوب عادت‌ها و قالب‌های از پیش تعریف‌شده گذشت، طراحی‌های راست‌گوشه مربع مستطیلی محافظه‌کارانه را درهم شکست و گذر از فشارهای ناشی از نگرش‌های جنسیتی در طرح‌های او به منحنی‌های اغواگرایانه‌ای منجر شد که رها و باشجاعت و سرکشی، آزادانه و سرمستانه می‌چرخند و می‌لغزند و می‌خرامند. هم‌زمان با حمله عراق به ایران در سال ۱۹۸۰ میلادی او دفتر خود را در لندن تأسیس کرد. نخستین اثر بزرگ او ایستگاه آتش‌نشانی کارخانه مبلمان‌سازی ویترا در ویلم راین آلمان است که او در 44سالگی طراحی کرد. هم‌زمان در همین سال نلسون ماندلا در انتخابات دموکراتیک عمومی به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور سیاه‌پوست آفریقای جنوبی برگزیده شد. مادامی که تبعیض نژادی وجود دارد، تبعیض جنسیتی موضوع غیرمنطقی و پیچیده‌ای نیست. این دو اتفاق در یک سال نویدبخش آگاهی و خردجمعی بود. با وجود این، او نیز با وجود زاها حدیدبودنش از طعنه و کنایه جامعه مردانه در امان نماند. چندی پیش استادیوم جام‌جهانی ۲۰۲۲ قطرش را در یک هیاهوی عظیم به یک مورخ غول‌پیکر تشبیه کرده‌اند که سبب حاشیه‌سازی‌های فراوانی شد.
فرهنگ‌سازی گاهی در کشورهای در حال توسعه از جانب نهادهای دولتی به جامعه سرریز می‌شود و در جامعه‌ای مانند ایران که فقط با افکار جامعه‌ای مردسالار اهداف محقق می‌شوند، همواره ترجیح داده می‌شود فرهنگ‌سازی صورت نگیرد. درنتیجه در رسانه‌ها؛ اعم از تلویزیون، رادیو، درودیوار شهر و به هر صورت ممکن، الگوی یک زن نمونه فراتر از یک مادر خانه‌دار یا همسر مطیع نمی‌رود. در جامعه‌ای که فرهنگ‌سازی صورت نگیرد، زنان باید خود برای تغییر دیدگاه جامعه وارد عمل ‌شوند.
مانند آخرین صحنه از یک نمایش تراژیک با موهایی که در باد آشفته شده‌اند و کت سیاهی که به تن دارد و با چشمان محزون شرقی و نگاهی نافذ همیشه به یادها خواهد ماند. زاها حدید درگذشت. خبر چنان هولناک بود که بیشتر به دروغ روز اول آوریل می‌مانست. دروغ نبود. او رفته و تمام ما وارثان مسیری هستیم که او هموار کرد. این نوشتار تنها مرثیه‌ای برای زاها حدید نیست، فراخوانی است برای بازاندیشی ما زنان درباره موقعیت دشوار و غیرعادلانه جایگاهمان در مبارزه‌ای پایان‌ناپذیر برای بودن.

همه افراد بشر با هم متفاوت هستند و زن‌بودن تنها یکی از این تفاوت‌هاست. اما در جوامعی بنا بر مصلحت جامعه برای هرچه سریع‌تر محقق‌شدن اهداف جامعه مردسالار، این تفاوت‌ها تبدیل به تمایز شده و زن، جنس دوم نام‌گذاری می‌شود. درنتیجه جامعه زن خوب را به صورت همسر وفادار یا مادر نمونه تعبیر می‌کند و زنی را مستند قرار می‌دهد که روزگارش در محدوده اندرونی سر می‌شده؛ پانهادن به بیرونی امنیت ذهنی مالکش را برهم می‌زده؛ در مطبخی متفاوت با معماری مدرن و به دور از چشم بیگانگان پخت‌وپز می‌کرده و اگر کلون در بیگانگان کوفته می‌شد، در را باز نمی‌کرده است. اینکه کل زندگی براساس بچه‌زاییدن برنامه‌ریزی شود، در حال منتفی‌شدن است. حال زن مؤلف قلم به دست می‌گیرد و هنر را تا ابعاد گوناگون می‌کشاند تا سروده‌هایی نظیر: زنان را همین بس بود یک هنر؛ نشینند و زایند شیران نر را زیر سؤال ببرد. اکنون وقت آن است که گسستی کامل با سنت شکل گیرد. سنتی‌بودن در اینجا به این معناست که قواعد جامعه مشخص و ثابت و از پیش وضع‌شده است و افراد وظیفه‌ای جز اطاعت از این قواعد را ندارند و هرچقدر بیشتر اطاعت کنند، بیشتر مورد تأیید جامعه قرار می‌گیرند. ریشه‌ای‌ترین مشکل اینجاست که مبانی رایج در جامعه مورد سؤال قرار نگرفته و زنان مطیعان بی‌چون‌وچرای هر آنچه به آنها روا می‌دارند، قوانین جامعه مردسالار را بازتولید می‌کنند. زنان همواره خود را به صورت ابژه یا موضوع شناخت و ابزاری‌شده باور دارند و هنوز خود را در مقامی نمی‌بینند که سوژه باشند. بدیهی است حق همیشه در برابر مسئولیت است. با وجود اینکه انسان در قبال پذیرش مسئولیت، آرامش و آسایش خیال صددرصد خود را از دست می‌دهد، اما در قبالش چیزهای ارزشمندتری را به دست می‌آورد. ناآگاهی سبب می‌شود زن شرایط موجود را با تمام ذلت‌ها بپذیرد تا تن به شرایطی جدید که برایش روشن نیست، ندهد.
معماری قرن‌ها رشته‌ای متعلق به مردان بوده است، اگرچه شمار زنان فعال در رده‌های بالای معماری به‌ویژه در چند سال اخیر رشد چشمگیری داشته و این تعداد با وجود چالش‌های موجود همچنان در حال افزایش است. زاها حدید بر این باور بود که در دوران تدریس در دانشگاه‌ها، زنان بهترین دانشجویان او بوده‌اند، اما پس از اتمام تحصیل این تعداد در مواجهه با صنعت و جامعه، با رانشی عظیم مواجه می‌شود. نابرابری و بی‌عدالتی در محیط کار، عدم ایجاد تعادل بین کار و خانواده به دلیل طولانی‌بودن زمان کار و ساعات کاری غیرقابل انعطاف، از دلایلی است که همواره سبب می‌شود زنان سهم کمتری از جامعه فعال معماری داشته باشند. زاها حدید به دلیل ارائه روشی که نشان می‌داد زنان معمار چگونه موفق می‌شوند و مقبولیت می‌یابند، جایزه‌ای نصیب خود کرد اما به دلیل ارائه‌ندادن راه‌حلی برای تنظیم رابطه متعادل میان کار و زندگی مورد انتقاد قرار گرفت. او یک معمارِ زنِ خوب نبود، یک معمارِ خوب بود. اگرچه معماران زن زیادی هستند ولی همواره به‌عنوان بخشی از تیم همسرانشان و در سایه آنها باقی مانده‌اند. در سال ۱۹۹۱ رابرت ونتوری جایزه پریتزکر را دریافت کرد. با وجود تلاش‌های مکرر برای یادآوری عموم که کار برنده محصولی از همکاری بین رابرت ونتوری و دنیس اسکوت براون است، این جایزه منحصرا به رابرت ونتوری اهدا شد. بیانیه درخواست اسکوت براون برای به‌رسمیت‌شناختن نقش او در جایزه پریتزکر تا به امروز با بیش از ۲۰‌ هزار امضای حامیان ازجمله زاها حدید، رم کولهاس، فرشید موسوی، هانی رشید و همسر او همراه است. برای پیوستن به این کمپین هم‌اکنون می‌توانید رأی دهید.
زنان نابغه و باهوش زیادی در سراسر دنیا هستند که به دلایل مختلف زیر نظر مردان کار می‌کنند. برای زنان هنوز دشوار است که به صورت مستقل از مردان کار کنند. این دنیا همچنان دنیای مردانه‌ای است اما زاها حدید ثابت کرد می‌تواند نباشد. این معمار عراقی- انگلیسی تبلور عینی شکست حریم امن قلمرو جامعه معماری و طراحی مردانه است. کاری که او کرد شاید در اتوپیای یک زن ایرانی حتی قابل تصور نباشد. حدید هیچ‌گاه ازدواج نکرد و بچه‌ای نداشت. در مقابل با ۹۵۰ پروژه در ۴۴ کشور، نخستین‌ها را درنوردید تا الگویی برای زنان در معماری باشد. پس از ۱۶۷ سال او اولین زنی بود که چندی پیش مدال طلای مؤسسه سلطنتی معماری بریتانیا (ریبا) را دریافت کرد. او همچنین نخستین زن معمار است که در سال ۲۰۰۴ موفق به دریافت جایزه پریتزکر شد. حدید دوبار برنده معتبرترین جایزه معماری بریتانیا، ریبا استرلینگ شده بود. او با جسارت از چارچوب عادت‌ها و قالب‌های از پیش تعریف‌شده گذشت، طراحی‌های راست‌گوشه مربع مستطیلی محافظه‌کارانه را درهم شکست و گذر از فشارهای ناشی از نگرش‌های جنسیتی در طرح‌های او به منحنی‌های اغواگرایانه‌ای منجر شد که رها و باشجاعت و سرکشی، آزادانه و سرمستانه می‌چرخند و می‌لغزند و می‌خرامند. هم‌زمان با حمله عراق به ایران در سال ۱۹۸۰ میلادی او دفتر خود را در لندن تأسیس کرد. نخستین اثر بزرگ او ایستگاه آتش‌نشانی کارخانه مبلمان‌سازی ویترا در ویلم راین آلمان است که او در 44سالگی طراحی کرد. هم‌زمان در همین سال نلسون ماندلا در انتخابات دموکراتیک عمومی به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور سیاه‌پوست آفریقای جنوبی برگزیده شد. مادامی که تبعیض نژادی وجود دارد، تبعیض جنسیتی موضوع غیرمنطقی و پیچیده‌ای نیست. این دو اتفاق در یک سال نویدبخش آگاهی و خردجمعی بود. با وجود این، او نیز با وجود زاها حدیدبودنش از طعنه و کنایه جامعه مردانه در امان نماند. چندی پیش استادیوم جام‌جهانی ۲۰۲۲ قطرش را در یک هیاهوی عظیم به یک مورخ غول‌پیکر تشبیه کرده‌اند که سبب حاشیه‌سازی‌های فراوانی شد.
فرهنگ‌سازی گاهی در کشورهای در حال توسعه از جانب نهادهای دولتی به جامعه سرریز می‌شود و در جامعه‌ای مانند ایران که فقط با افکار جامعه‌ای مردسالار اهداف محقق می‌شوند، همواره ترجیح داده می‌شود فرهنگ‌سازی صورت نگیرد. درنتیجه در رسانه‌ها؛ اعم از تلویزیون، رادیو، درودیوار شهر و به هر صورت ممکن، الگوی یک زن نمونه فراتر از یک مادر خانه‌دار یا همسر مطیع نمی‌رود. در جامعه‌ای که فرهنگ‌سازی صورت نگیرد، زنان باید خود برای تغییر دیدگاه جامعه وارد عمل ‌شوند.
مانند آخرین صحنه از یک نمایش تراژیک با موهایی که در باد آشفته شده‌اند و کت سیاهی که به تن دارد و با چشمان محزون شرقی و نگاهی نافذ همیشه به یادها خواهد ماند. زاها حدید درگذشت. خبر چنان هولناک بود که بیشتر به دروغ روز اول آوریل می‌مانست. دروغ نبود. او رفته و تمام ما وارثان مسیری هستیم که او هموار کرد. این نوشتار تنها مرثیه‌ای برای زاها حدید نیست، فراخوانی است برای بازاندیشی ما زنان درباره موقعیت دشوار و غیرعادلانه جایگاهمان در مبارزه‌ای پایان‌ناپذیر برای بودن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.