|

زا‌هاحدید به روایت علی‌اکبر صارمی

سوپراستارهای توجیه‌گر

افسانه شفیعی

زا‌ها حدید تبعه انگلیس و با اصالت عراقی یکی از مشهور‌ترین معماران زن جهان بود که در ۶۵سالگی فوت کرد. خبر فوت ناگهانی او نه تنها جامعه معماری بلکه همه اقشار مردم را تکان داد. حدید بیش از ۹۴۰ پروژه را طراحی کرد که تعداد زیادی از آنها به دلیل پرهزینه‌بودن و پیچیدگی اجرا نشد. او به عنوان معمار ساختارشکن با فرم‌های شگفت‌انگیزش منبع الهام بسیاری از جوانان معمار در سراسر دنیا است. گفت‌وگوی زیر با علی‌اکبر صارمی درباره تأثیرات معماری زا‌ها حدید در ایران و جهان است.

‌زا‌ها حدید به عنوان یکی از معماران زن مشهور جهان به‌تازگی فوت کرد. کمی درباره آثار و شیوه معماری ایشان بفرمایید.
زا‌ها حدید از معماران گذار بود که از چین گرفته تا دوبی و آذربایجان آثاری دارد و قرار بود در ایران هم پروژه‌هایی داشته باشد. حدید از اولین کسانی بود که سعی کرد با استفاده از کامپیو‌تر طراحی کند. در سال‌های ۱۹۷۰ تا 1980 در دفتر معمار معروف هلندی رم کولهاس آموزش دید و کار کرد و چون رم‌کولهاس خودش روزنامه‌نگار و اهل نوشتن بود و تئوری می‌دانست، یاد گرفت درباره معماری‌اش حرف بزند. در آن سال‌ها کامپیوترهایی بود که می‌توانستید با آنها نقشه‌های دوبعدی بکشید و حدید از این امکان به خوبی بهره برد.
‌تفاوت آثار حدید با آثار معماران پیش از خود چه بود؟
در اوایل قرن بیستم افرادی چون ون در وهه و لوکوربوزیه متأثر از نقاشی زمان خودشان به خصوص نقاشی‌های ابسترک موندریان و کاندینسکی بودند. به خصوص موندریان که نقاشی خالصی داشت و از مربع و مستطیل و کاملا مستقیم‌الخط با رنگ‌های اصلی زرد و آبی استفاده می‌کرد. بازتاب این نقاشی در کارهای معماری وندروهه تبدیل شد به مکعب‌های صاف و ساده که کنار هم گذاشته شد و این سبک از معماری به سرعت در کل جهان و همچنین ایران اثر گذاشت. از لوکوربوزیه و آثار بتنی او در ایران استقبال شد و در آثار مهندس هوشنگ سیحون می‌توان آن را بازشناخت. همین امروز هم کارهایی که انجام می‌دهیم به خصوص مجموعه شورای شهر مشهد باز بتن لخت است که تأثیرات آن زمان را در آنها می‌بینیم. زا‌ها حدید معماری مستقیم‌الخط را در پلان‌ها و نقشه کنار گذاشت، هر چند باز متأثر از‌‌ همان نقاشان بود اما این نقاشان هم در سبک و سیاق خود تغییراتی داده بودند و آثارشان مغایر با بوم نقاشی بود. زا‌ها حدید تحت تأثیر نقاشانی چون مالویچ و کاندینسکی پلان‌های مستقیم‌الخط را عوض و پلان‌های منحنی را جایگزین کرد. با توجه به احاطه‌اش بر کامپیو‌تر توانست کارهایی بیافریند که مشابه معماران دیکانستراکشنیست چون پیتر آیزنمن با فلسفه ژاک دریدا باشد و ساختارشکنی در معماری را پایه گذاشت. بعد‌ها که کامپیو‌تر‌ها قوی‌تر شدند طرح‌های زا‌ها حدید هم پیچیده‌تر و سه‌بعدی‌های چشمگیری شدند که تبدیل شدند به احجام منحنی‌ای که درون هم می‌پیچند و دارای سازه‌های مشکلی بودند که گروه‌های مهندسی پیشرفته جهان آنها را کار می‌کردند. همین امر باعث شد مهندسی معماری هم پیشرفت کند.
‌تأثیر زا‌ها حدید در ایران چگونه آغاز شد و چه راهی رفت؟
در ایران اگر دو دوره تأثیر از معماری غرب را در نظر بگیریم، در آثار معماری قرن بیستم بیشتر مسئله اجتماعی سوسیالیسم و مردم مطرح بود و می‌گفتند ما برای مردم کار می‌کنیم. چون با این معماری ساده می‌شد خیلی راحت ساخت. پروژه‌های ساختمانی در این دوره اوج گرفت. کارهای سال‌های ۱۳۳۰ و 1340 ساختمان‌هایی با طرح‌های ساده و سطوح صاف و پنجره‌های کشیده است و دیگر از تزیین خبری نبود. این معماری کاملا اجتماعی بود و روی شهرهای ما اثر گذاشت به خصوص که قابل تکرار بود. همین معماری ۴۰ سال گذشته در کل دنیا تکثیر شد؛ از توکیو و برلن گرفته تا همین تهران. الان کل خیابان طالقاني و مطهري همان معماری ساده مدرنیستی است. اما در ۱۰، ۲۰ سال گذشته معماری به خاطر تأثیرات همین معماران به اصطلاح ستاره‌ای چون زا‌ها حدید و آیزنمن و ... تغییرات عمده‌ای کرده است. آثار این معماران بسیار جذاب است اما دیگر مسئله اجتماعی در آنها اهمیت ندارد. البته آنها بیشتر موزه و نمایشگاه ساختند و آثارشان جنبه‌های توریستی دارد. موزه بیل بائو کار فرانک گهری در شهر کوچکی از اسپانیا باعث پیشرفت قابل‌توجه این شهر شد و امروز باید بلیت بخری و در صف بایستی تا بتوانی از آنجا دیدن کنی، منتها پروژه‌های این معماران روی دانشجوهای معماری، به‌ویژه دانشجویان معماری ایران اثر زیادی گذاشته است. از آنجایی که دانشجویان بر کامپیو‌تر هم مسلط هستند کارهای زیبایی می‌کشند اما اینها اصلا قابل تکرار و حتی قابل ساخت نیست. یک معمار در زندگی‌اش مگر چند بار موزه می‌سازد، اصلا شاید در زندگی‌اش هیچ‌گاه امکان ساخت موزه نداشته باشد. با این حال طرح‌های مجسمه‌وار در کشوری مثل ایران که نه امکانات سازه‌ای آنها وجود دارد و نه بودجه اینها تأمین می‌شود، معنی ندارد. زا‌ها حدید یکی از معمارانی بود که کار‌هایش روی دانشجویان معماری ایران بسیار اثر گذاشته و من شاهد این تأثیرات هستم. اما همان‌طور که گفتم تأثیرات حدید هم مثبت است و هم منفی. دانشجویی که با این ایده‌ها بیرون می‌آید دیگر نمی‌تواند یک مجموعه مسکونی در شمال و جنوب تهران بسازد. تصور کنید یک خیابان بخواهد با احجام منحنی کپی‌برداری‌شده از آثار حدید پر شود. به نظرم مضحک از آب در می‌آید. این معماری مد روز شده است. مسائل محیط‌زیست و اجتماعی تعیین‌کننده است و دیگر ما هر چیزی را در هر جایی نمی‌توانیم بسازیم بلکه باید جنبه‌های محیط‌زیستی و اکولوژیستی کار را حتما در نظربگیریم. معماری برای مردم است، آن هم در درازمدت.
‌فکر می‌کنید در طرح‌های زا‌ها حدید تا چه اندازه به محیط‌زیست و مسائل فرهنگی توجه شده است؟
این معماران سوپراستار توجیه‌گر کار‌هایشان هم هستند. انواع توجیهات و تئوری‌هایی که با فلسفه‌های مختلف رنگ‌آمیزی می‌شود، می‌بافند تا بگویند این کار برای این کشور یا این شهر مناسب است. مرکز حیدر علی‌اف در آذربایجان یک موزه است که ساختمانی عظیم با اشکال پیچیده دارد و شبیه معماری بومی این کشور هم است و طاق هم برایش تعبیه شده است، اما به نظر من اصلا به محیط نمی‌خورد.
به نظر شما آثار زا‌ها حدید روی معماران اروپا و آمریکا هم چنین تأثیراتی داشته است؟
اولا این را بگویم که اروپا و آمریکا از چنین معماری‌هایی اشباع شده است و آنها هم آنقدر مته به خشخاش می‌گذارند که کمتر در اروپا چنین ساختمان‌هایی می‌بینید؛ چون دقیق و حساس هستند و پول بی‌خود خرج نمی‌کنند. حالا ممکن است یک موزه بسازند؛ مثل موزه اسپانیا، ولی از این آثار معماری بیشتر در دوبی، چین و کره استقبال شده است. دوبی موزه معماری است و اصلا شهری نیست که بتوانید بیشتر از دو، سه روز در آن طاقت بیاورید؛ چون اساسا ضد محیط‌زیست است. کارهای معماری گوناگون و برج شیخ زائد ضدمحیطی است و چند روز پیش هم آتش‌سوزی‌ای در یکی از این برج‌ها برای بار دوم اتفاق افتاد. اگر اتفاقاتی از این دست بیفتد فاجعه است. رئیس‌جمهور چین هم مدتی پیش اعلام کرده است دیگر نمی‌خواهیم آثار معماری به اصطلاح فیل هوا کنی در آنجا داشته باشیم.
‌قرار بود یکی، دو پروژه معماری از زا‌ها حدید در ایران نیز ساخته شود، مثل فاز دو برج میلاد و هتل آپارتمان الهیه. نظرتان درباره این طرح‌ها چیست؟
تنها کاری که دیدم پروژه برج‌های دوقلو نزدیک برج میلاد است. خوشبختانه به آن بلندی که در نظر گرفته بودند، ساخته نشد. جای پروژه جای درستی نیست و گویا کوتاهش هم کرده‌اند. حالا اینکه ادامه بدهند یا نه، نمی‌دانم. یکی از کارهایی که معمار باید بکند این است که برود سایت را ببیند وگرنه معماری تلگرافی و تلفنی و کامپیوتری چه معنی دارد؟ خانم حدید اصلا ایران نیامده است. طرح را کشیده و ارسال کرده و به نظر خیلی کپی از کارهای دیگرش است. با عکس هم نمی‌شود چیزی تشخیص داد. هر چقدر هم بگویند این تصویر زمین است و می‌فرستیم، بوی آن محیط، صدای محیط و فضای محیط را باید بشناسید؛ کاری که ما معماران قدیم می‌کردیم، این است که من خیلی از این کار‌ها را نمی‌پسندم. فرانک لوید رایت خانه‌ای برای یکی از این خانم‌های پهلوی ساخته ولی خودش نبوده و الان تبدیل شده به موزه‌ای ناموفق. اینها ضدمعماری اجتماعی است که ما سعی می‌کنیم در کشورمان داشته باشیم و حفظ کنیم.
‌دو پروژه زا‌ها حدید در ایران را با روح معماری ایرانی همخوان می‌دانید؟
به‌هیچ‌وجه. روح معماری ایران را با گذاشتن چند موتیو و چند تا آجر نمی‌توانید ایجاد کنید. من همیشه به دانشجویان جوان می‌گویم بروید ایران را بگردید و واقعا حسش کنید. احساس معماری ایران واقعا لازم است. آن موقع کاری که می‌کنید درخور این مملکت است وگرنه وقتی از دور به خانم حدید یک‌سری عکس از ایران نشان بدهید و بگویید حالا برای آن طراحی کن، چیزی از روح معماری ایران در آن نخواهید یافت. هر چقدر هم ظاهرش موفق باشد، در باطن، یک شو معماری است. کسی که سرمایه‌گذاری می‌کند، یک شو درست کرده است. حالت بیزینسی کار مهم‌تر از این است که حالا بگوییم آیا معماری ایرانی هست یا نیست.
‌اگر صحبت پایانی دارید، بفرمایید.
خانم حدید در ۶۵سالگی فوت کرد و آثار زیادی از خود به‌جای گذاشت. روحشان شاد باشد. من از کارهای ایشان به عنوان کارهای مجسمه خوشم می‌آید، اما خوشم نمی‌آید که به هیچ‌وجه در ایران از ایشان تقلید یا تکرار شود.

زا‌ها حدید تبعه انگلیس و با اصالت عراقی یکی از مشهور‌ترین معماران زن جهان بود که در ۶۵سالگی فوت کرد. خبر فوت ناگهانی او نه تنها جامعه معماری بلکه همه اقشار مردم را تکان داد. حدید بیش از ۹۴۰ پروژه را طراحی کرد که تعداد زیادی از آنها به دلیل پرهزینه‌بودن و پیچیدگی اجرا نشد. او به عنوان معمار ساختارشکن با فرم‌های شگفت‌انگیزش منبع الهام بسیاری از جوانان معمار در سراسر دنیا است. گفت‌وگوی زیر با علی‌اکبر صارمی درباره تأثیرات معماری زا‌ها حدید در ایران و جهان است.

‌زا‌ها حدید به عنوان یکی از معماران زن مشهور جهان به‌تازگی فوت کرد. کمی درباره آثار و شیوه معماری ایشان بفرمایید.
زا‌ها حدید از معماران گذار بود که از چین گرفته تا دوبی و آذربایجان آثاری دارد و قرار بود در ایران هم پروژه‌هایی داشته باشد. حدید از اولین کسانی بود که سعی کرد با استفاده از کامپیو‌تر طراحی کند. در سال‌های ۱۹۷۰ تا 1980 در دفتر معمار معروف هلندی رم کولهاس آموزش دید و کار کرد و چون رم‌کولهاس خودش روزنامه‌نگار و اهل نوشتن بود و تئوری می‌دانست، یاد گرفت درباره معماری‌اش حرف بزند. در آن سال‌ها کامپیوترهایی بود که می‌توانستید با آنها نقشه‌های دوبعدی بکشید و حدید از این امکان به خوبی بهره برد.
‌تفاوت آثار حدید با آثار معماران پیش از خود چه بود؟
در اوایل قرن بیستم افرادی چون ون در وهه و لوکوربوزیه متأثر از نقاشی زمان خودشان به خصوص نقاشی‌های ابسترک موندریان و کاندینسکی بودند. به خصوص موندریان که نقاشی خالصی داشت و از مربع و مستطیل و کاملا مستقیم‌الخط با رنگ‌های اصلی زرد و آبی استفاده می‌کرد. بازتاب این نقاشی در کارهای معماری وندروهه تبدیل شد به مکعب‌های صاف و ساده که کنار هم گذاشته شد و این سبک از معماری به سرعت در کل جهان و همچنین ایران اثر گذاشت. از لوکوربوزیه و آثار بتنی او در ایران استقبال شد و در آثار مهندس هوشنگ سیحون می‌توان آن را بازشناخت. همین امروز هم کارهایی که انجام می‌دهیم به خصوص مجموعه شورای شهر مشهد باز بتن لخت است که تأثیرات آن زمان را در آنها می‌بینیم. زا‌ها حدید معماری مستقیم‌الخط را در پلان‌ها و نقشه کنار گذاشت، هر چند باز متأثر از‌‌ همان نقاشان بود اما این نقاشان هم در سبک و سیاق خود تغییراتی داده بودند و آثارشان مغایر با بوم نقاشی بود. زا‌ها حدید تحت تأثیر نقاشانی چون مالویچ و کاندینسکی پلان‌های مستقیم‌الخط را عوض و پلان‌های منحنی را جایگزین کرد. با توجه به احاطه‌اش بر کامپیو‌تر توانست کارهایی بیافریند که مشابه معماران دیکانستراکشنیست چون پیتر آیزنمن با فلسفه ژاک دریدا باشد و ساختارشکنی در معماری را پایه گذاشت. بعد‌ها که کامپیو‌تر‌ها قوی‌تر شدند طرح‌های زا‌ها حدید هم پیچیده‌تر و سه‌بعدی‌های چشمگیری شدند که تبدیل شدند به احجام منحنی‌ای که درون هم می‌پیچند و دارای سازه‌های مشکلی بودند که گروه‌های مهندسی پیشرفته جهان آنها را کار می‌کردند. همین امر باعث شد مهندسی معماری هم پیشرفت کند.
‌تأثیر زا‌ها حدید در ایران چگونه آغاز شد و چه راهی رفت؟
در ایران اگر دو دوره تأثیر از معماری غرب را در نظر بگیریم، در آثار معماری قرن بیستم بیشتر مسئله اجتماعی سوسیالیسم و مردم مطرح بود و می‌گفتند ما برای مردم کار می‌کنیم. چون با این معماری ساده می‌شد خیلی راحت ساخت. پروژه‌های ساختمانی در این دوره اوج گرفت. کارهای سال‌های ۱۳۳۰ و 1340 ساختمان‌هایی با طرح‌های ساده و سطوح صاف و پنجره‌های کشیده است و دیگر از تزیین خبری نبود. این معماری کاملا اجتماعی بود و روی شهرهای ما اثر گذاشت به خصوص که قابل تکرار بود. همین معماری ۴۰ سال گذشته در کل دنیا تکثیر شد؛ از توکیو و برلن گرفته تا همین تهران. الان کل خیابان طالقاني و مطهري همان معماری ساده مدرنیستی است. اما در ۱۰، ۲۰ سال گذشته معماری به خاطر تأثیرات همین معماران به اصطلاح ستاره‌ای چون زا‌ها حدید و آیزنمن و ... تغییرات عمده‌ای کرده است. آثار این معماران بسیار جذاب است اما دیگر مسئله اجتماعی در آنها اهمیت ندارد. البته آنها بیشتر موزه و نمایشگاه ساختند و آثارشان جنبه‌های توریستی دارد. موزه بیل بائو کار فرانک گهری در شهر کوچکی از اسپانیا باعث پیشرفت قابل‌توجه این شهر شد و امروز باید بلیت بخری و در صف بایستی تا بتوانی از آنجا دیدن کنی، منتها پروژه‌های این معماران روی دانشجوهای معماری، به‌ویژه دانشجویان معماری ایران اثر زیادی گذاشته است. از آنجایی که دانشجویان بر کامپیو‌تر هم مسلط هستند کارهای زیبایی می‌کشند اما اینها اصلا قابل تکرار و حتی قابل ساخت نیست. یک معمار در زندگی‌اش مگر چند بار موزه می‌سازد، اصلا شاید در زندگی‌اش هیچ‌گاه امکان ساخت موزه نداشته باشد. با این حال طرح‌های مجسمه‌وار در کشوری مثل ایران که نه امکانات سازه‌ای آنها وجود دارد و نه بودجه اینها تأمین می‌شود، معنی ندارد. زا‌ها حدید یکی از معمارانی بود که کار‌هایش روی دانشجویان معماری ایران بسیار اثر گذاشته و من شاهد این تأثیرات هستم. اما همان‌طور که گفتم تأثیرات حدید هم مثبت است و هم منفی. دانشجویی که با این ایده‌ها بیرون می‌آید دیگر نمی‌تواند یک مجموعه مسکونی در شمال و جنوب تهران بسازد. تصور کنید یک خیابان بخواهد با احجام منحنی کپی‌برداری‌شده از آثار حدید پر شود. به نظرم مضحک از آب در می‌آید. این معماری مد روز شده است. مسائل محیط‌زیست و اجتماعی تعیین‌کننده است و دیگر ما هر چیزی را در هر جایی نمی‌توانیم بسازیم بلکه باید جنبه‌های محیط‌زیستی و اکولوژیستی کار را حتما در نظربگیریم. معماری برای مردم است، آن هم در درازمدت.
‌فکر می‌کنید در طرح‌های زا‌ها حدید تا چه اندازه به محیط‌زیست و مسائل فرهنگی توجه شده است؟
این معماران سوپراستار توجیه‌گر کار‌هایشان هم هستند. انواع توجیهات و تئوری‌هایی که با فلسفه‌های مختلف رنگ‌آمیزی می‌شود، می‌بافند تا بگویند این کار برای این کشور یا این شهر مناسب است. مرکز حیدر علی‌اف در آذربایجان یک موزه است که ساختمانی عظیم با اشکال پیچیده دارد و شبیه معماری بومی این کشور هم است و طاق هم برایش تعبیه شده است، اما به نظر من اصلا به محیط نمی‌خورد.
به نظر شما آثار زا‌ها حدید روی معماران اروپا و آمریکا هم چنین تأثیراتی داشته است؟
اولا این را بگویم که اروپا و آمریکا از چنین معماری‌هایی اشباع شده است و آنها هم آنقدر مته به خشخاش می‌گذارند که کمتر در اروپا چنین ساختمان‌هایی می‌بینید؛ چون دقیق و حساس هستند و پول بی‌خود خرج نمی‌کنند. حالا ممکن است یک موزه بسازند؛ مثل موزه اسپانیا، ولی از این آثار معماری بیشتر در دوبی، چین و کره استقبال شده است. دوبی موزه معماری است و اصلا شهری نیست که بتوانید بیشتر از دو، سه روز در آن طاقت بیاورید؛ چون اساسا ضد محیط‌زیست است. کارهای معماری گوناگون و برج شیخ زائد ضدمحیطی است و چند روز پیش هم آتش‌سوزی‌ای در یکی از این برج‌ها برای بار دوم اتفاق افتاد. اگر اتفاقاتی از این دست بیفتد فاجعه است. رئیس‌جمهور چین هم مدتی پیش اعلام کرده است دیگر نمی‌خواهیم آثار معماری به اصطلاح فیل هوا کنی در آنجا داشته باشیم.
‌قرار بود یکی، دو پروژه معماری از زا‌ها حدید در ایران نیز ساخته شود، مثل فاز دو برج میلاد و هتل آپارتمان الهیه. نظرتان درباره این طرح‌ها چیست؟
تنها کاری که دیدم پروژه برج‌های دوقلو نزدیک برج میلاد است. خوشبختانه به آن بلندی که در نظر گرفته بودند، ساخته نشد. جای پروژه جای درستی نیست و گویا کوتاهش هم کرده‌اند. حالا اینکه ادامه بدهند یا نه، نمی‌دانم. یکی از کارهایی که معمار باید بکند این است که برود سایت را ببیند وگرنه معماری تلگرافی و تلفنی و کامپیوتری چه معنی دارد؟ خانم حدید اصلا ایران نیامده است. طرح را کشیده و ارسال کرده و به نظر خیلی کپی از کارهای دیگرش است. با عکس هم نمی‌شود چیزی تشخیص داد. هر چقدر هم بگویند این تصویر زمین است و می‌فرستیم، بوی آن محیط، صدای محیط و فضای محیط را باید بشناسید؛ کاری که ما معماران قدیم می‌کردیم، این است که من خیلی از این کار‌ها را نمی‌پسندم. فرانک لوید رایت خانه‌ای برای یکی از این خانم‌های پهلوی ساخته ولی خودش نبوده و الان تبدیل شده به موزه‌ای ناموفق. اینها ضدمعماری اجتماعی است که ما سعی می‌کنیم در کشورمان داشته باشیم و حفظ کنیم.
‌دو پروژه زا‌ها حدید در ایران را با روح معماری ایرانی همخوان می‌دانید؟
به‌هیچ‌وجه. روح معماری ایران را با گذاشتن چند موتیو و چند تا آجر نمی‌توانید ایجاد کنید. من همیشه به دانشجویان جوان می‌گویم بروید ایران را بگردید و واقعا حسش کنید. احساس معماری ایران واقعا لازم است. آن موقع کاری که می‌کنید درخور این مملکت است وگرنه وقتی از دور به خانم حدید یک‌سری عکس از ایران نشان بدهید و بگویید حالا برای آن طراحی کن، چیزی از روح معماری ایران در آن نخواهید یافت. هر چقدر هم ظاهرش موفق باشد، در باطن، یک شو معماری است. کسی که سرمایه‌گذاری می‌کند، یک شو درست کرده است. حالت بیزینسی کار مهم‌تر از این است که حالا بگوییم آیا معماری ایرانی هست یا نیست.
‌اگر صحبت پایانی دارید، بفرمایید.
خانم حدید در ۶۵سالگی فوت کرد و آثار زیادی از خود به‌جای گذاشت. روحشان شاد باشد. من از کارهای ایشان به عنوان کارهای مجسمه خوشم می‌آید، اما خوشم نمی‌آید که به هیچ‌وجه در ایران از ایشان تقلید یا تکرار شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.