نگاهی به «خشت و آینه» به بهانه درگذشت خالق فیلم
تراژدی غیاب دیگری و فقدان دیالوگ
یکی از نقدهای اصلی منتقدان به سینمای ایران همواره این بوده که ضعف فیلمنامه وجود دارد و ذیل این باور، دیالوگها حرفهای نوشته نمیشوند؛ اما اگر از همین منتقدان بپرسید خودشان آخرین دیالوگی که به معنای درست کلمه با کسی داشتهاند کی بوده، بعید است در صورت رعایت انصاف پاسخ دندانگیری ارائه دهند.
رضا غیاث - منتقد
یکی از نقدهای اصلی منتقدان به سینمای ایران همواره این بوده که ضعف فیلمنامه وجود دارد و ذیل این باور، دیالوگها حرفهای نوشته نمیشوند؛ اما اگر از همین منتقدان بپرسید خودشان آخرین دیالوگی که به معنای درست کلمه با کسی داشتهاند کی بوده، بعید است در صورت رعایت انصاف پاسخ دندانگیری ارائه دهند. سینمای بیدیالوگ یا ناتوان از بهکارگیری این تکنیک نمایشی، برایند جامعهای گریزان از دیالوگ است. پرسش مهمتر این است که همان معدود آثار قابل اعتنای تاریخ سینمای ایران ـ که گاهی اوقات بهانه همین منتقدان برای زیر سؤال بردن مابقی فیلمهاست ـ چقدر توانستهاند دیالوگ را به معنای معمول کلمه به کار گیرند؟ راستش در یک مرور کلی اغلب این آثار (صرف نظر از بعضی استثناها) تا زمانی که پای دیالوگ و دیالوگنویسی در کار باشد، نمیتوانند مایه مباهات کسی شوند. قصد نگارنده این نیست که به این واسطه بر جایگاه ارزشمند چنین آثاری چشم ببندیم؛ بلکه برعکس، این ویژگی را میتوان بهعنوان معیاری برای اصالتمندی آثار اشارهشده، در مواجههای مجدد با تاریخ سینمای ایران تئوریزه کرد. واقعیت این است که اثری متکی به سکوت یا تکگویی اگر از فضا و آدمها و موقعیتهایی آشنا برخوردار باشد، بسیار ایرانیتر است از خیل فیلمهای انباشتهشده از دیالوگهایی مثلا پینگپنگی که میان شخصیتهایی بیگانه برای مخاطب ردوبدل میشوند. مواجهه نقادانه با آثار پیشرو تاریخ سینمای ایران، اگر قرار بر دستیافتن به نتایجی انضمامی باشد، تنها به اتکای رویکردهایی از این دست حاصل میشود.
در زمان اکران محدود «خشت و آینه» ابراهیم گلستان، عمده نظرهای مخالف حول این دو محور میچرخید: دیالوگها بسیار تصنعیاند و میان فصلهای فیلم ارتباطی دیده نمیشود. غافل از آنکه جز در بعضی صحنههای مربوط به هاشم و تاجی، اساسا برای خشت و آینه دیالوگ نوشته نشده است. قرار نیست به محض بازشدن دهان یا چرخیدن زبان هرکس ـ چه در عالم واقع، چه روی پرده سینما ـ بلافاصله دیالوگ استخراج شود؛ مونولوگ یا تکگویی نیز گاهی اوقات یکی از محصولات زبانی است؛ بهویژه اگر پای جوامعی مشابه جامعه ما در میان باشد در این زمینه «گاهی اوقات» به سهولت جای خود را به «اغلب اوقات» میدهد. روایت انباشته از تکگوییِ ابراهیم گلستان در یک سطح یا به یک معنا، به این ویژگی نظر دارد. «خشت و آینه» با دو تکگویی بسیار واضح شروع و تمام میشود. اولی را از رادیوی تاکسی هاشم در فاصله پیاده و سوار شدن دو مسافر میشنویم و آخری را از زبان یک مجری برنامه تلویزیونی؛ هنگامی که هاشم از تاجی جدا شده است. در اولی با توصیف شاعرانهای از جهان ظلمانی فیلم مواجهیم و در دومی با توجیه عارفانهای که به آدمیان درس نوعدوستی میدهد. با این حال تا آنجا که پای جهان فیلم در میان است، این دو تکگویی ورهای متضاد یکدیگرند. هم به این دلیل که از رسانههای جمعیِ یک سرزمین پخش میشوند و هم از این بابت که در سراسر روایت، هرکسی در مواجهه با هاشم همانند صاحبان این دو صدا بلافاصله روی منبر میرود. بعد از تکگویی پیرزن ساکن در بنایی نیمهکاره (که با وجود حقایق نهفته در صدایش فاقد ارتباط با مسئله هاشم میماند)، تکگویی پنجدقیقهای جلال مقدم را در فصل کافه به خاطر بیاورید؛ حتم دارم که در زمان اکران فیلم برای بسیاری از مخاطبان بیربط و کسلکننده بوده است. همینطور اراجیف پرویز فنیزاده درباره پیوند حقیقت با جدول کلمات متقاطع، که جایگزین حرفهای جلال میشود. نقش این تکگویان با ورود هاشم به کلانتریِ محل ابتدا به آقای دکتر و سپس به افسرنگهبان واگذار شده است؛ با این فرق که انتهای سخنان اولی با ابتدای سخنان دومی تقاطع پیدا میکند و دوربین بیانگر گلستان نیز در این لحظات مدام از نماهای ثابت افسر نگهبان به نماهای متحرک و تشنجزای آقای دکتر تغییر موضع میدهد. شکی نیست که چیزی از حقایق زمانه را در کلام این دو نفر میتوان تشخیص داد. همینطور اگر نه در محتوا اما به واسطه فرم بیانی تکگوییهای پرویز و جلال نیز جهت نگاه بخش کثیری از شبهروشنفکران کافهنشین آن سالها (و حتی این سالهای ایران) قابل ردیابی است. بااینهمه چگونه باید میان این تکگوییها و مشکلی که برای هاشم پیش آمده، رابطه برقرار کنیم؟ حتی در ساعات پایانی شب، مرد راننده تاکسی نیز باید در باب چگونگی مراقبت از کودکان نوزاد یک پرده برای هاشم و تاجی سخنسرایی کند. این روند کی و کجا قطع میشود؟ هنگام رسیدن زوج فیلم به خانه هاشم در فصل میانی فیلم؛ اما از آن پیشتر باید پرسید این روند اساسا چرا شکل گرفته است؟ چرا اغلب آدمهای فیلم هر بار به محض دیدن هاشم، باید مسائل خودشان را مطرح یا از منظر درست یا نادرست خود به موضع نگاه کنند؟ به این پرسش به صورتهای مختلف میتوان پاسخ داد؛ اما تا آنجا که به جهان متن برمیگردد، پاسخ در اولین نمای فصل کلانتری، درست بالای سر مأمور گزارشنویس دیده میشود: آنجا که تصویری از نفر اول ممکلت بر دیوار نصب شده است و جمله دروغینی در زیر آن: 28 مرداد؛ روز رستاخیز ملی. سؤالی که در این لحظه به ذهن میرسد، این است که در آن سالها چه کسی جرئت داشت با این تحمیل ایدئولوژیک دربیفتد و از واقعیت کودتا حرف بزند؟ ازاینرو آیا «خشت و آینه» نیز در کنار بهترین آثار ادبیات داستانی سالهای پس از کودتا دارد به نحوی غیرمستقیم معضلی از معضلات زمانه را برجسته نمیکند؟ آیا تمایل مفرط اعضای یک جامعه به تکگویی و بیاعتنایی به جایگاه دیگری، برایند درونی حاکمیتی سرکوبگر و تکصدا نیست و همین عامل به شکاف میان آدمها نینجامیده و آنان را به اتمهایی از هم جدا شبیه نکرده است؟ فاصله آشکار میان صحنههای فیلم را باید در ارتباط با چنین پسزمینهای بررسی کرد، نه بهعنوان یک ایراد روایتی. وقتی معیار همگان در توجه به دیگری، بهانهای برای دریافتن خود باشد، میان صحنهها که هیچ، میان لحظات درون یکایک صحنهها نیز طبعا فاصله رقم میخورد. به بیان دیگر آنگاه که دیالوگ جایش را به مونولوگ و دگرخواهی جایش را به خودخواهی داده باشد، از وحدت و انسجام سخنگفتن جز افسانهسرایی کارکرد دیگری
پیدا نمیکند.
با این حال روایت گلستان از جامعه پس از کودتا به همین محدودهها خلاصه نمیشود و در برابر حاکمیت چنان قاعدهای، گاهی استثنائی هم دیده میشود. اگر تبعیتکنندگانِ از تکگویی در سراسر فیلم همزمان باعث بنبستهای ارتباطی میشوند؛ پس راه رهایی و نجات را باید در نزد کسی جست که دیالوگ پیشه میکند؛ اما دیالوگ صرفا یک ویژگی کلامی نیست که با واداشتن شخصیتی به پیروی از آن، اسباب تمایز او را بتوان فراهم کرد. همانقدر که مونولوگ برایند منیت و خودخواهی است، دیالوگ نیز در نتیجه توجه به دیگری رقم میخورد.
از میان آشناهای درون کافه تنها تاجی است که مشکل هاشم را جدی میگیرد و به راهی برای نجات نوزادی که روی دستهای او مانده میاندیشد (بیسبب نیست که دور میز کافه، تنها او جرئت پریدن به پرویز را دارد و ماشین مزخرفگویی او را بیکمترین هراسی از قضاوت مابقی متوقف میکند). درواقع آنچه بر زبان این زن میآید همانند اعمالش نوعی واکنش است؛ او چون میخواهد، میپرسد و در جستوجوی جواب، طرفش را به حرفزدن وامیدارد. این هاشم است که هراسان از عاقبت تصمیمی که تاجی برای سرنوشت نوزاد گرفته، اغلب اوقات از دادن پاسخ طفره میرود. با وجود این هرچقدر که فاصله زوج داستان به میانجی رفتن به سمت خانه از جهان تکگویان کمتر میشود، به همان اندازه توانمندی هاشم نیز برای طفره رفتن تحلیل میرود. تا آنجا که در فصل میانی روایت، به موازات تلاشهای تاجی و هاشم برای تعویض لباسهای نوزاد، دیالوگ برای اولین بار، اگرچه محدود، جایگزین مونولوگ میشود. دیالوگ در این لحظات آشکارا مکمل عملکرد شخصیتهاست نه در ردیف یک عنصر نمایشی صرف. همانقدر که مونولوگ قبل و بعد از این لحظات همبسته رفتار افرادی است که از دنیای دیگری بیخبرند. وجه درخشانتر کار گلستان را در این دقایق هنگامی بهتر میتوان دریافت که بخواهیم بر نتایج موازی عملکرد هاشم و تاجی تأکید کنیم: اگر تنها لحظه عاشقانه در جهان ظالمانه فیلم از پی آرامکردن کودک نوزاد حاصل میشود پس دست یافتن این زوج به آرامش در گرو آرامش بخشیدن به دیگری است. واقعیتی که تاجی درمییابد و خواستار تدوام آن است اما هاشم به بهای هراسهای همیشگیاش باید آن را انکار کند. در نتیجه با روشنشدن هوا و پاگذاشتن زمان روایت به صبح فردا، آنچه را که به همت تاجی پدید آمده بود، هاشم ذرهذره نابود میکند. از همین بابت است که فیلمساز برعکس میزانسنهای اختصاصیافته به سیرِ صعودیِ این زوج، برای آغاز سقوط آنها از مونتاژ بهره برده است.
شب گذشته، همزمان با صعود تدریجی تاجی به جایگاه زنی قدرتمند، آنچه به صورت همزمان محو شده بود مردانگی متورمی بود که به میانجی تصاویر بدن ورزیده هاشم بر در و دیوار خانه عرض اندام مینمود. بنگرید به نخستین نمای حضور تاجی در خانه هنگام شروع فصل میانی فیلم: به گِرد او بر روی دیوارها تصاویر هاشم را میبینیم و بر روی زمین نوزادی را که توجه میطلبد. تاجی به ندای درخواست نوزاد بر زمین مینشیند و دوربین به تبعیت از او سر خم میکند تا همزمان تصاویر هاشم بیرون قاب بمانند. این رویکرد بصری را گلستان تا رسیدن روایت به لحظه اوج، خلاقانه گسترش داده است. از این قرار، در صبح فردا بیاعتنایی هاشم به خواسته تاجی را درعینحال باید تلاشی (ناخواسته) برای بازگرداندن آن تصاویر نیز در نظر گرفت. اینجاست که برای دقایقی دو نوع نمایِ از یک سو متضاد و از سویی مکمل با ریتمی فرساینده اعصاب به هم برش میشوند: یک سمت هاشم با عملیات میلزدن گویی در پی باگرداندنِ محتوای آن تصاویر به حیات روایت است و در سمت دیگر، تاجی در نماهایی بسته و بستهتر دارد ذرهذره توسط آن تصاویرِ حالا بازگشته به جای اولشان بلعیده میشود. این صناعت بیبدیل (که در همین چند دقیقه میتواند گواهی بر عظمت سازنده «خشت و آینه» باشد) مقدمهای است برای پایان تراژیک فیلم: بر باد رفتن ارتباط و دیالوگ به بهای هراسهای مردی که اندامی ورزیده دارد و میکوشد در سطح ظاهر به یکی از شمایلهای مردسالاریِ مسلط وفادار بماند. وجه دیگر صناعت گلستان در این است که با تقسیم زمان کلی داستان به سه قسمت تقریبا مساوی، باعث شده تا روایت او (از منظری هندسی) فرمی مثلثاتی پیدا کند: در ضلع نخست ورود نوزادی ناخوانده به حیات هاشم را داریم و پیوند خوردن این دو نفر را با تاجی؛ در رأس کار توجه تاجی و هاشم به نوزاد، باعث پیوستن این دو به هم میشود؛ و در ضلع مقابل قرار است ناظر بر باد رفتن این رابطه باشیم و هرآنچه که در فصل میانی شکل گرفته است. نکته کلیدی این است که در ضلع مقابل، همان عاملی که غیابش نقشی مؤثر در شکلگیری معدود دیالوگهای تاجی و هاشم داشت، مجددا حضور پیدا میکند. دوباره قرار است با آدمهایی سروکار پیدا کنیم که نظیر نمونههای مشابهشان در ضلع نخست، به جای ارتباط و دیالوگ، بر استیلا و تکگویی تکیه زدهاند. ابتدا در مراجعه هاشم به پرورشگاه (بنگرید به سخنان زن نازا)؛ سپس در مواجهه هاشم با مرد حرافِ حاضر در یکی از راهروهای دادسرا؛ و دست آخر هنگامی که همین مرد در جایگاه مجریِ باوقار برنامهای تلویزیونی دارد برعکس آنچه را که پیشتر به نمایش گذاشته وقیحانه به بینندگان توصیه میکند. تضاد آشکار محتوای تکگوییهای این مردِ مرموز در دو صحنه فوقالذکر و تکثیر تصویر او به واسطه دهها تلویزیونِ مجاورِ هم، وجهی شبحوار، جادویی و غیرقابل شکست به قدرت تکگویی داده است. گویی شهر مدرنی که دوربین گلستان با آن روبهرو شده است، آنچنان در تسخیر این عامل به سر میبرد که هر نوع تلاش برای خلاصی از آن امری بیهوده را ماند یا دست بالا مستلزم قرنها ممارست است. بیسبب نیست که در تمام صحنههای مابین دو تکگویی اشارهشده، تاجی در تلاش برای از سر گرفتن دیالوگی دیده میشود که همانند سرنوشت نوزاد رها شده است. گلستان با بردن دوربینش به جنوبیترین نقاط پایتخت ایران، به تقابل تکاندهنده تاجی با هاشم در این لحظات بُعدی دیگری نیز افزوده که اثرش را بهرهمند از جنبههای جامعهشناختی گستردهتری میکند. در این صحنهها صرفا بر شکافی که میان زوج فیلم پدید آمده نباید دست گذاشت، بلکه فراتر و هولناکتر، فاصلهای است که میان تاجی و سراسر شهر دیده میشود. تاجی به اتکای کلام در تلاش برای احقاق حقی است که به فراخور جایگاه طبقاتیِ دست پایینش، در صورت موافقت هاشم، امکانپذیر مینمود. حال آنکه بخش کثیری از همطبقههای او در این دقایق صرفا وابسته به کارشان دیده میشوند و احقاق حقوق لگدمالشده را احتمالا به صاحب تصویری واگذار کردهاند که به قرینه اولین نمای فصل کلانتری، بر دیوار یک آهنگری دیده میشود. این حکایت حال شهری است که لهشده زیر ستمهای حاکمیتی تکصدا، در سطوح عادی زندگی نیز مردم خود را به اشکال مطلوب صدای فرادست درمیآورد: آنها یا سکوت پیشه میکنند یا تکگویی و در این میان اگر استثنائی خواست قاعده را بر هم ریزد، با تمام قوا از کنارش میگذرند. عاملی که تاجی با آن طرف است دارای چنین ابعادی است و واقعیتی که گلستان به نمایش گذاشته است بیانگر چنین محتوایی. از این منظر «خشت و آینه» بهعنوان نخستین گام جدی سینمای رئالیستی ایران ـ بیآنکه بخواهیم بر بصیرتهای «شب قوزیِ» فرخ غفاری چشم ببنیدیمـ درس مهمی برای آیندگان دارد: رئالیسم ثبت بیواسطه وقایع کوچه و خیابان نیست؛ انگشت گذاشتن بر شکافهایی است که ایدئولوژی مسلط همواره پنهانشان میکند. معدود آثار رئالیستی سینمای ایران در دوران موسوم به موج نو به این آموزه وفادار دیده میشوند و این تنها یکی از دِینهای هنر مدرن ما به زندهیاد ابراهیم گلستان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.