|

اسلامی‌سازی علوم چیستی، چرایی و چگونگی

ناصر قربان‌نیا

اسلامی‌بودن علوم به چه معناست؟ مراد از اسلامی‌سازی علم چیست؟ اندیشیدن درباره اسلامی‌سازی علوم چه ضرورتی دارد؟ آیا اسلامی‌سازی علوم ممکن است یا ممتنع؟ آیا بین اسلامی‌سازی علوم انسانی و علوم طبیعی و نیز بین علوم انسانی توصیفی و تجویزی می‌توان تفاوت قایل شد؟ و سرانجام اگر اسلامی‌سازی علوم نه‌تنها ممکن بلکه یک ضرورت و تکلیف است، چگونه می‌توان آن را محقق ساخت؟ پرسش‌هایی از این‌دست سال‌هاست که یکی از دغدغه‌های مهم پاره‌ای از اندیشمندان بوده و کسانی تلاش کرده‌اند پاسخ این پرسش‌ها را ارایه کنند، اما به نظر می‌رسد هنوز از چون و چرا درباره امکان علمی تولید علوم انسانی اسلامی گذر نکرده و شرایط تحقق آن را فراهم نساخته‌ایم. بنابراین به جهت اهمیت فوق‌العاده‌ای که این بحث دارد نباید آن را مغفول نهاد. تمنای علوم دینی به معنای اسلام و علم اسلامی به معنای الخاص ضرورتا نیازمند این پیش‌فرض نیست که علوم انسانی در روزگار ما در وضع بحرانی به سر می‌برند. حتی اگر علوم انسانی را مبتلا به بحران ندانیم، می‌توانیم اندیشه تولید علم دینی را در سر بپرورانیم. اگر دستاوردهای علم مدرن انسان را خشنود نمی‌کند، فهم علم جدید از هستی، نه‌تنها آسایش و آرامش را برای انسان به ارمغان نمی‌آورد، بلکه تنهایی، افسردگی و نیاز کاذب را در او افزایش می‌دهد؛ و اگر حتی علم جدید نتواند محیط‌زیست انسان و سلامت جسمی او را از آلودگی و ویرانی محفوظ بدارد، باید برای نجات بشر یا دست‌کم مساعدت به علم جدید دست به دامن معارف بلند وحیانی شد. مقدم بر اینها، به‌عنوان معتقد به دین و آموزه‌های وحیانی و روایی حتی اگر احتمال دهیم صاحب وحی و اولیای دین از طریق قرآن و روایات در مقام بیان حقایق عقلی، تجربی و تاریخی که در علوم کشف می‌شود بوده‌اند، باید نخست با اثبات آن درصدد کشف آن حقایق برآییم. نگارنده با اذعان به اینکه در این حوزه تنها دغدغه‌هایی دارد و نه تخصص و نظر صا‌ئب، نکاتی را یادآور می‌شود:
۱- نظریه‌پردازی در علوم انسانی، مساله‌ای پراهمیت در فلسفه علم محسوب می‌شود؛ بنابراین فیلسوفان علم باید به جد به این مساله بپردازند. اما در عمل کسانی که قدری علوم انسانی می‌دانند و کمی علوم دینی دست به نظریه‌پردازی در باب اسلامی‌سازی علوم انسانی می‌زنند و در این میان تعداد اندکی می‌توان سراغ گرفت که با احاطه بر علوم اسلامی و آشنایی معتنابه با علوم انسانی، ‌فلسفه علم و به‌طور خاص معرفت‌شناسی به اظهارنظر می‌پردازند.۲- برای اتصاف یک علم به وصف اسلامی ملاک‌هایی را می‌توان پذیرفت. اگر علمی بر اساس روش‌شناسی اسلامی و از منابع معتبر اسلامی اخذ شود، یعنی یقین‌آوری آن به جهت استناد آن به وحی یا سنت قطعی باشد، بی‌گمان علمی اسلامی است. این تعریف آقای ملکیان از علوم اسلامی درست است: «علوم اسلامی، علومی هستند که شأن آنها فهم، تبیین و دفاع از کتاب و سنت است یا در آنها برای اثبات و نفی، رد و قبول و نقض و ابرام یکی رای به کتاب و سنت تمسک می‌شود.» گرچه به نظر می‌رسد اسلامی‌بودن آنچه در ذیل تعریف آورده‌اند مسلم‌تر از آن است که در صدر تعریف ذکر کرده‌اند، ممکن است کسی علمی که ابزاری برای فهم کتاب و سنت است را لزوما اسلامی نداند. همچنین هر گاه علمی مستقیما بر منابع دینی استوار نباشد و با متدولوژی و منطق فهم دین کشف نشود، اما نتیجه آن با دین هماهنگ باشد، می‌توان آن را متصف به وصف دینی کرد. همین‌طور ممکن است علمی به اعتبار محل تولد و رشد آن، که جامعه اسلامی است یا توسط مسلمانان تولید شده است، علم اسلامی تلقی گردد. با اتکا بر این ملاک‌ها علومی همچون علم تفسیر، علم‌الحدیث، الهیات یا کلام، اعم از قدیم و جدید، ‌علم فقه، اخلاق اسلامی و بخش‌هایی از علوم قرآن و علم‌اصول را بی‌گمان جزو علوم اسلامی تلقی می‌کنیم.۳- نظریه‌پردازی در اسلامی‌سازی علوم، به علوم مزبور که ذاتا اسلامی‌اند بازنمی‌گردد؛ چه آنکه گرچه از جهاتی به این علوم ایراد وارد می‌کنند و حقا‌ گاه در علم‌بودن برخی از آنها تردید می‌شود که بر فلسفه علم تحلیلی پوزیتیویستی مبتنی است، اما در اسلامی‌بودن آنها تردید نمی‌شود. سخن از اسلامی‌سازی علوم‌ گاه به‌طور مطلق اعم از علوم انسانی و علوم طبیعی است و‌گاه از علوم انسانی مدرن اعم از توصیفی و تجویزی آن. در اسلامی‌سازی این علوم طبعا تغییر جهان‌بینی و استفاده از وحی و سنت در تولید علم ملاک است. ۴- دایره ادله در علوم اسلامی و متدولوژی آن گسترده است. روشن است که برای محکم‌کردن پایه‌ها باید از راه منطق و استدلال و برهان عقلی رفت. شناخت انسان بر اساس دین، ‌تفاوت‌های جدی با انسان‌شناسی مدرن دارد. در انسان‌شناسی نیازمند روش‌هایی غیر از روش تجربی و حسی هستیم. عقل یک منبع معرفت است، شهود عرفانی را هم ممکن است منبع بدانیم، بی‌گمان وحی منبع مهم معرف انسان است. نه‌تنها در انسان‌شناسی، که در هستی‌شناسی و در مرتبه بعد در شناخت ارزش‌ها باید به روش‌هایی که در شناخت معارف اسلامی به کار می‌رود، توجه نمود. ۵- فرآیند اسلامی‌سازی، فرآیندی است بسیار دشوار و پیچیده و نیازمند دقت و احتیاط. سطحی‌نگری و سست‌اندیشی می‌تواند آسیب‌های جدی بیافریند. اگر این مسیر به نحو کاملا علمی و آکادمیک، و نه ایدئولوژیک و نه از روی تعصب و نه به‌عنوان کار سیاسی به دور از افراط و تفریط طی شود، می‌تواند دارای برکاتی باشد.
اسلامی‌بودن علوم به چه معناست؟ مراد از اسلامی‌سازی علم چیست؟ اندیشیدن درباره اسلامی‌سازی علوم چه ضرورتی دارد؟ آیا اسلامی‌سازی علوم ممکن است یا ممتنع؟ آیا بین اسلامی‌سازی علوم انسانی و علوم طبیعی و نیز بین علوم انسانی توصیفی و تجویزی می‌توان تفاوت قایل شد؟ و سرانجام اگر اسلامی‌سازی علوم نه‌تنها ممکن بلکه یک ضرورت و تکلیف است، چگونه می‌توان آن را محقق ساخت؟ پرسش‌هایی از این‌دست سال‌هاست که یکی از دغدغه‌های مهم پاره‌ای از اندیشمندان بوده و کسانی تلاش کرده‌اند پاسخ این پرسش‌ها را ارایه کنند، اما به نظر می‌رسد هنوز از چون و چرا درباره امکان علمی تولید علوم انسانی اسلامی گذر نکرده و شرایط تحقق آن را فراهم نساخته‌ایم. بنابراین به جهت اهمیت فوق‌العاده‌ای که این بحث دارد نباید آن را مغفول نهاد. تمنای علوم دینی به معنای اسلام و علم اسلامی به معنای الخاص ضرورتا نیازمند این پیش‌فرض نیست که علوم انسانی در روزگار ما در وضع بحرانی به سر می‌برند. حتی اگر علوم انسانی را مبتلا به بحران ندانیم، می‌توانیم اندیشه تولید علم دینی را در سر بپرورانیم. اگر دستاوردهای علم مدرن انسان را خشنود نمی‌کند، فهم علم جدید از هستی، نه‌تنها آسایش و آرامش را برای انسان به ارمغان نمی‌آورد، بلکه تنهایی، افسردگی و نیاز کاذب را در او افزایش می‌دهد؛ و اگر حتی علم جدید نتواند محیط‌زیست انسان و سلامت جسمی او را از آلودگی و ویرانی محفوظ بدارد، باید برای نجات بشر یا دست‌کم مساعدت به علم جدید دست به دامن معارف بلند وحیانی شد. مقدم بر اینها، به‌عنوان معتقد به دین و آموزه‌های وحیانی و روایی حتی اگر احتمال دهیم صاحب وحی و اولیای دین از طریق قرآن و روایات در مقام بیان حقایق عقلی، تجربی و تاریخی که در علوم کشف می‌شود بوده‌اند، باید نخست با اثبات آن درصدد کشف آن حقایق برآییم. نگارنده با اذعان به اینکه در این حوزه تنها دغدغه‌هایی دارد و نه تخصص و نظر صا‌ئب، نکاتی را یادآور می‌شود:
۱- نظریه‌پردازی در علوم انسانی، مساله‌ای پراهمیت در فلسفه علم محسوب می‌شود؛ بنابراین فیلسوفان علم باید به جد به این مساله بپردازند. اما در عمل کسانی که قدری علوم انسانی می‌دانند و کمی علوم دینی دست به نظریه‌پردازی در باب اسلامی‌سازی علوم انسانی می‌زنند و در این میان تعداد اندکی می‌توان سراغ گرفت که با احاطه بر علوم اسلامی و آشنایی معتنابه با علوم انسانی، ‌فلسفه علم و به‌طور خاص معرفت‌شناسی به اظهارنظر می‌پردازند.۲- برای اتصاف یک علم به وصف اسلامی ملاک‌هایی را می‌توان پذیرفت. اگر علمی بر اساس روش‌شناسی اسلامی و از منابع معتبر اسلامی اخذ شود، یعنی یقین‌آوری آن به جهت استناد آن به وحی یا سنت قطعی باشد، بی‌گمان علمی اسلامی است. این تعریف آقای ملکیان از علوم اسلامی درست است: «علوم اسلامی، علومی هستند که شأن آنها فهم، تبیین و دفاع از کتاب و سنت است یا در آنها برای اثبات و نفی، رد و قبول و نقض و ابرام یکی رای به کتاب و سنت تمسک می‌شود.» گرچه به نظر می‌رسد اسلامی‌بودن آنچه در ذیل تعریف آورده‌اند مسلم‌تر از آن است که در صدر تعریف ذکر کرده‌اند، ممکن است کسی علمی که ابزاری برای فهم کتاب و سنت است را لزوما اسلامی نداند. همچنین هر گاه علمی مستقیما بر منابع دینی استوار نباشد و با متدولوژی و منطق فهم دین کشف نشود، اما نتیجه آن با دین هماهنگ باشد، می‌توان آن را متصف به وصف دینی کرد. همین‌طور ممکن است علمی به اعتبار محل تولد و رشد آن، که جامعه اسلامی است یا توسط مسلمانان تولید شده است، علم اسلامی تلقی گردد. با اتکا بر این ملاک‌ها علومی همچون علم تفسیر، علم‌الحدیث، الهیات یا کلام، اعم از قدیم و جدید، ‌علم فقه، اخلاق اسلامی و بخش‌هایی از علوم قرآن و علم‌اصول را بی‌گمان جزو علوم اسلامی تلقی می‌کنیم.۳- نظریه‌پردازی در اسلامی‌سازی علوم، به علوم مزبور که ذاتا اسلامی‌اند بازنمی‌گردد؛ چه آنکه گرچه از جهاتی به این علوم ایراد وارد می‌کنند و حقا‌ گاه در علم‌بودن برخی از آنها تردید می‌شود که بر فلسفه علم تحلیلی پوزیتیویستی مبتنی است، اما در اسلامی‌بودن آنها تردید نمی‌شود. سخن از اسلامی‌سازی علوم‌ گاه به‌طور مطلق اعم از علوم انسانی و علوم طبیعی است و‌گاه از علوم انسانی مدرن اعم از توصیفی و تجویزی آن. در اسلامی‌سازی این علوم طبعا تغییر جهان‌بینی و استفاده از وحی و سنت در تولید علم ملاک است. ۴- دایره ادله در علوم اسلامی و متدولوژی آن گسترده است. روشن است که برای محکم‌کردن پایه‌ها باید از راه منطق و استدلال و برهان عقلی رفت. شناخت انسان بر اساس دین، ‌تفاوت‌های جدی با انسان‌شناسی مدرن دارد. در انسان‌شناسی نیازمند روش‌هایی غیر از روش تجربی و حسی هستیم. عقل یک منبع معرفت است، شهود عرفانی را هم ممکن است منبع بدانیم، بی‌گمان وحی منبع مهم معرف انسان است. نه‌تنها در انسان‌شناسی، که در هستی‌شناسی و در مرتبه بعد در شناخت ارزش‌ها باید به روش‌هایی که در شناخت معارف اسلامی به کار می‌رود، توجه نمود. ۵- فرآیند اسلامی‌سازی، فرآیندی است بسیار دشوار و پیچیده و نیازمند دقت و احتیاط. سطحی‌نگری و سست‌اندیشی می‌تواند آسیب‌های جدی بیافریند. اگر این مسیر به نحو کاملا علمی و آکادمیک، و نه ایدئولوژیک و نه از روی تعصب و نه به‌عنوان کار سیاسی به دور از افراط و تفریط طی شود، می‌تواند دارای برکاتی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.