درباره هنر سیاسی و نمایشگاه ویدئوآرتهای هامد جابرها
هنر سیاسی نداریم
تیتر این نوشته دروغ بزرگی است که در سالهای اخیر، همین 10، 12 سال (مخصوصا در فضای دانشگاهی ایران) دائم تکرار میشود و روشی شده است برای عبور و نادیدهگرفتن زندگی سخت برخی از اهالی وطن. استادانی کمسواد به بدنه آموزش هنر ایران ورود کردهاند که با پاسکردن واحد، دکتر و پستدکترا به دست، راهی کلاسها شدهاند و با شوینده مشغول سیاستزدایی از هنر این روزگار سیاست زده شدهاند.
صالح تسبیحی
تیتر این نوشته دروغ بزرگی است که در سالهای اخیر، همین 10، 12 سال (مخصوصا در فضای دانشگاهی ایران) دائم تکرار میشود و روشی شده است برای عبور و نادیدهگرفتن زندگی سخت برخی از اهالی وطن. استادانی کمسواد به بدنه آموزش هنر ایران ورود کردهاند که با پاسکردن واحد، دکتر و پستدکترا به دست، راهی کلاسها شدهاند و با شوینده مشغول سیاستزدایی از هنر این روزگار سیاست زده شدهاند.
بنا بر عادت معمول جامعه ایران، ناگهان یکی از هیچکجاآبادی سر بر میکشد و میشود مرجع در یک زمینه. آنها به یاد ندارند نوعی از هنر سیاستزده، سالهای سال منبع کسبوکار برخی هنرمندان بود و هنوز نشانههایی از این هنر سیاستزده هست و قدرت تشخیص ندارند چه هنری سیاستزده است و چه هنری سیاسی. بین هنر وابسته و هنر سیاسی قوه تشخیص ندارند و مساوی میگیرند، چون مساوی نان دارد و قدمت و تأثیر اما هیچ.
آنها بندگان درگاه حراجیها هستند و عاشقان مالکیت هنری و خرید و فروش و بیشتر از آن نمیدانند و از نظر دانایی، محدودند به جزوههایی که در برگبرگشان تاریخ معاصر ایران نادیده گرفته شده و کتاب هم که مینویسند، باید عنوانش را گذاشت کتاب که نه، داروی فراموشی.
بعد از این شروع توفانی، باید گفته شود که هنر لزوما امری سیاسی نیست اما زدودن آن بخش از هنر که به سیاست و در پی آن اجتماع و تاریخ وابسته است، حرکتی هدفمند است که نتیجهاش میشود لبخند در تاریکی. هیچکس نمیبیند و نمیشنود و هنری که در این وادی پسندیده میشود، آن شاخهای است که میآید و میرود و میفروشد و به هیچکجای اجتماع نه برمیخورد نه شادش میکند. هنردوستان گریزان از امر سیاسی، یعنی آنهایی که نفی میکنند و میگویند کلا هنر سیاسی نداریم، در متوسطبودن دستوپا میزنند و در بیفایدگی خود خوشاند.
ایران با این تاریخ پرپیچوخم، دستکم در صدسال گذشته، همیشه در سیاست گیر و گرفتار بوده و هیچ خانوادهای نمیشناسی که یکی، دو نفر از اعضای آن اهل سیاست نبوده باشند. از برندگان باشند یا بازندگان، تابلوی بزرگ جامعه ایرانی نمیتواند خالی از سیاست تحلیل شود. سیاست اغلب با ایدئولوژی زاده میشود و پیش میرود. ایدئولوژی در 70 سال گذشته اذهان ما ایرانیان را در چنبره خود گرفته بوده و هنوز هم با وجود اینترنت و دسترسی وسیعتر به اطلاعات جهانی، ذهن سیاه و سفید و مطلقگرای ایدئولوژی در همه طبقات جامعه، حکمران اصلی ست. اگر بپذیریم که هنر حاصل تجربه زیستی هر هنرمند است، چطور میتوان به این دروغ رسید که هنر سیاسی نداریم؟ اگر هر انسان ایرانی و هنرمند وطنی، از حذف، نوسان دائم و شدید اقتصاد، محدودیت و آزادی، رنج بیمارداری، دربهدر شدن در راهروهای ادارهجات و بیمه، ناتوانی از پرداخت قسط اتوموبیل و بانک، هر صبح برخاستن و تماشای تغییر غیرعادی قیمتها، اخبار ناخوشایند، روزمرگی خستهکننده، محیطزیستی گرفتار در سوءمدیریت، شادی موفقیتهای کوتاه و شکستهای بلند، بازیچهشدن در معانی امید و غرقهشدن در ناامیدی تجربهای گروهی یا انفرادی نداشته باشد، آنوقت میتوان گفت هنر سیاسی هم نداریم. بله این تجربهها هستند که در سینما، موسیقی، نقاشی، هنرهای مفهومی و هر رنگ و نوری که بتوان نامش را هنر گذاشت، بازتاب دارند و هنر بهعنوان امر بیانگر و دریچهای زیباشناختی به جهان، بازتاب این تجربیات است.
منظورم آن هنر گلدرشت سیاست زده نیست که هنرمندانش به سودای توجه و نان، چهره معروفها و سیاسیها را کار میکنند و بعضا به هر آب و آتشی هم میزنند که اثرشان را به او یا بازماندگانش بفروشند. هنر سیاسی آن هنری منظور است که از جان جامعه سخن میگوید. شعر یا نقاشی، موسیقی یا پرفورمنسی که در مجاز و استعاره، جامعه را در چالش دردناک سیاستزدگی تحلیل میکند و انتقادش از جنس بوم است یا نگاتیو و نت موسیقی. موضوع ساده نیست. وقایع تاریخی و نمادهایی که به شکل بطئی در آنها ساخته و رشد کردهاند، میتوانند موضوع هنر سیاسی باشند. بدیهی است که هنر لزوما سیاسی نیست. اما برخلاف ادعای سیاستزدایان و کنجنشینان، باید گفت هنر سیاسی «هم» داریم. نمونهای که برای مثال میتوان آثارش را پی گرفت، هامد جابرهاست. او در تمام این سالها قدم به قدم به مضامین روز اجتماع نزدیک شده است. در مجموعه قبلی خود با عنوان زوال، هنوز در لفافه حرف میزد. کالبد بیجان موجودات را در ژلاتین میگذاشت و از کلیات میگفت. اما هفت سال پیش وقتی در یک نمایشگاه یکروزه سراغ موضوع 28 مرداد آمد، صریح و مستقیم رفت سر اصل مطلب. اثر او با سوژه «سرگرد سخایی»، قلبی بود در جعبهای شیشهای که در شرایط بسته و خفه، بیهوا، در ژلاتین داشت میگندید. سرگرد سخایی(که بعدها بر پیکر بیجانش، نامش، درجه سرهنگی چسباندند و خیابانی در مرکز تهران هم به نامش کردند) رئیس شهربانی کرمان بود و طرفدار محمد مصدق. روز28 مرداد او را گرفتند و کشتند و در شهر چرخاندند. گویی قرون وسطی باشد. آن قلب که هامد کار کرد، میتواند نماد قلب شکسته طرفداران آزادی و استقلال این وطن باشد. میتواند واکنش یک هنرمند باشد به تاریخ خود. تاریخی که مدام تکرار میشود.
جابرها در نمایشگاه تازه خود سه ویدئو ارائه کرده. در یکی از این ویدئوها ما ستونی میبینیم که در روشنایی روز، در نمایی کوهستانی آرام آرام شروع به سوختن میکند. این ستون تکثیر همان جعبه قلب است. قلبهایی گندیده و در ژلاتین به زوال رفته را روی هم چیده و آتش زده است. قلبهای درهمشکسته، ستونی شبیه و یادآور دکل نفتی به مرور و با صدایی ریز میسوزد. این ستون سوزان از روز تا تاریکی شب میسوزد و در سقوط آن نوعی کرختی هست که یاداور سرنوشت ما ایرانیها و ماجرای نفت است. روز به شب. درست همان مسیر تاریخی تکرار شونده.
جابرها در ویدئویی دیگر بر جنگ تحمیلی تمرکز کرده و جسد سربازی داوطلب را موضوع قرار داده که آرام در گلزاری با گلهای زرد درحال تجزیهشدن است. انگار این تن همان قلب باشد، کل کالبد در قالب یک قلب بوده باشد و این زوال تمامشدنی نیست. مانند خاطرات جنگ که از روح زنگاربسته ما جنگ دیدهها زدوده نمیشود و کالبدهای بیجان از خواب و خیالمان بیرون نمیروند.
در ویدئوی سوم ماهی بختبرگشتهای میدهد جان. ماهی دارد از روح خود خالی میشود. جابرها در بیانیهاش اشارهای کلی کرده اما در اثرش صراحت سیلی زنندهای هست. نوشته:
در هر سه ویدئو دوربین ساکن است. خودش را جای بیننده میگذارد،...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.