گفتوگو با پرویز حبیبپور به بهانه نمایشگاه «خاطرات پری و گنجشکها»
نقاش صحنههای کاملا واقعی
پرویز حبیبپور سال 1314 در خانوادهای کارگر در بندرانزلی به دنیا آمد. 13ساله بود که مجبور به ترک تحصیل و مشغول کار شد. 20 سال نداشت که همراه خانوادهاش به تهران مهاجرت کرد. در سالهای 1335 تا 1344 در کنار کار، نقاشی را آغاز کرد و دیپلم ادبیات نیز گرفت. میخواست به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران برود؛ اما دانشکده افراد بالاتر از 25 سال را نمیپذیرفت. ناگزیر زبان روسی آموخت و راهی اتحاد جماهیر شوروی شد.
سعید باباوند: پرویز حبیبپور سال 1314 در خانوادهای کارگر در بندرانزلی به دنیا آمد. 13ساله بود که مجبور به ترک تحصیل و مشغول کار شد.
20 سال نداشت که همراه خانوادهاش به تهران مهاجرت کرد. در سالهای 1335 تا 1344 در کنار کار، نقاشی را آغاز کرد و دیپلم ادبیات نیز گرفت. میخواست به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران برود؛ اما دانشکده افراد بالاتر از 25 سال را نمیپذیرفت. ناگزیر زبان روسی آموخت و راهی اتحاد جماهیر شوروی شد. پس از بازگشت در سال 1347 پنج سال زندانی شد. بعد از آزادی، در سال 1353 آموزشگاه نقاشیاش را در تهران راه انداخت و تا امروز همچنان در کنار فعالیت حرفهای نقاشی به تدریس میپردازد. نتیجه این آموزشها نسلی از نقاشان صاحبنام هستند که بهویژه در سالهای آغاز دهه 60 در کلاسهای او شرکت کردهاند. حبیبپور عضو افتخاری انجمن هنرمندان نقاش ایران است و در پنج دهه گذشته علاوه بر تدریس مستمر و تألیف و ترجمه دو کتاب، نزدیک به 50 نمایشگاه گروهی و انفرادی داشته. آخرین نمایشگاه او با عنوان «خاطرات پری و گنجشکها» به کیوریتوری امیر وارسته، مروری است بر نقاشیهای اجتماعی و آثار دوران زندان این هنرمند. این نمایشگاه جمعه بیستم مردادماه 1402 در گالری گویه افتتاح شد. گفتوگویی که پیشروی شماست، به بهانه این نمایشگاه انجام شده است. گفتنی است که «پری» نام گربهای بوده که در زندان ارومیه همزیست زندانیان بوده و هنرمند از او و گنجشکهای زندان طراحی و نقاشی کرده است.
چرا اینقدر کار میکنید؟ حتی زمانی که در زندان موقت شهربانی بودهاید هم دائم طراحی کردهاید.
تا حالا به این موضوع فکر نکرده بودم. به نظرم اینکه دائما کار کنم، عادی و طبیعی بود. الان که میگویید دارم به این موضوع فکر میکنم. من از وقتی که یادم میآید، همیشه طراحی میکردهام و این را خیلی دوست دارم.
شاید بتوانم سؤالم را اینطوری کامل کنم؛ آیا کارکردن برای شما یک باور و ادای دِین به جامعه است؟ یا یک راه برای گریز از وضعیت اکنون است، چیزی شبیه کاتارسیس که ارسطو میگوید؟
فکر نمیکنم بشود اسمش را باور گذاشت. من همواره کار کردهام؛ حتی وقتی که در زندان بودم، عملا قصد و غرض قبلی نداشتم و اصلا هم به فکر ابعاد روانشناختی این کار نبودم که بخواهم از این طریق آرام شوم. همواره کار میکنم؛ چراکه این کار را دوست دارم، در حدی که وقتی میخواهم استراحت کنم، کتاب میخوانم. کتابخواندن برایم استراحت حساب میشود.
سؤالی برای بعضی از مخاطبان نمایشگاه اخیر پیش آمده بود که چطور در زندان میتوانستید نقاشی کنید و ابزار کار چطور به دستتان رسیده بود؟
من در زندان ابزار نقاشی و جعبه رنگ داشتم؛ اما آسان به دستم نرسیده بود. بهتدریج این وسایل را فراهم کرده بودم؛ اما در آنجا نقاشیهای کوچک و اسکیس کار میکردم. بعد که آزاد شدم، آنها را در ابعاد بزرگ اجرا کردم.
شما معمولا درباره آثار قدیمیترتان سختگیر هستید و گویی به آنها نقد دارید.
از لحاظ فنی و تکنیکی به آنها نقد دارم. چیزهایی مانند ترکیببندی و رنگ و طراحی.
یعنی شما هیچ دورهای از کارهای گذشتهتان را نسبت به کارهای اخیر ترجیح نمیدهید؟
نه، اینطور نیست که جمعبندی کنم و بگویم یک دوره از کارم در گذشته بهتر بوده. من هر روز کار میکنم و فکر میکنم کارهای امروزم در مقایسه با گذشته بهتر است.
در این نمایشگاه به بعضی از کارهای شما توجه زیادی شد. مثلا اثری از شما با نام «بابکها» از نظر ترکیب و ساخت و رنگ بسیار مورد توجه قرار گرفت. آیا خودتان هم هنوز این کارها را دوست دارید؟
بدون احساس نیستم. به هر صورت این کارها گذشته من هستند و آدمی با گذشتهاش قطع رابطه نمیکند؛ چراکه امروز و آینده انسان با گذشتهاش مربوط است. هنوز با این کارها رابطه عاطفی دارم و گاهی خاطراتم را زنده میکنند و البته با وجود انتقادهای فنی و تکنیکی که به کارهای قدیمیام دارم؛ اما احساس و عاطفه جاری در آنها را دوست دارم.
از گذشته تا امروز هرچه جلو آمدهاید، کارهایتان رنگینتر شده است. در کارهای تا نیمه دهه 50 آثارتان بسیار خاکستری هستند، از نیمه دهه 50 رنگهای گرم و تند به کارهایتان اضافه میشود و هرچه به امروز نزدیکتر میشویم، طیفهای رنگیتان غنیتر میشوند.
آن روزگار من فکر میکردم که اگر صحنهای غمانگیز را میخواهم تصویر کنم، باید رنگها الزاما تیره و خاکستری باشند؛ اما وقتی تجربه به دست آوردم، به این نتیجه رسیدم که با رنگهای معمولی و زیبا هم میشود همان حرفها را زد؛ یعنی برای گفتن غم و اندوه الزاما نباید از رنگهای تیره و چرک استفاده کرد. به هر صورت فرم در هنر بسیار مهم است و محتوا بهتنهایی کافی نخواهد بود. ما با هنرهای زیبا سروکار داریم و اثر نقاشی باید زیبا باشد. این زیبایی است که مخاطب را جذب میکند؛ وگرنه آدم میتواند جای نقاشیکشیدن حرف بزند.
آیا در دورههای ابتدایی کارتان به الگوهایی مراجعه میکردید یا به طور کلی نقاشانی هستند که بر ذهن و ضمیر شما اثر گذاشته باشند؟
از ابتدا علاقه زیادی به مطالعه آثار هنرمندان مختلف تاریخ هنر داشتم و این کاری است که هر هنرمندی باید انجام بدهد؛ اما اغلب، کارهای رئالیستها را دوست داشتم. در دوران نوجوانی به آثار رئالیستها علاقهمند شدم و البته کارهای نقاشان قبل از انقلاب روسیه مانند رپین و سوریکف در دسترسم بود. بعدها با آثار نقاشان غربی هم آشنا شدم و آنها را مطالعه کردم که به طور طبیعی این مطالعات در کارم تأثیر داشته است؛ اما این به معنای بازسازی یا کپیکردن نیست.
مخاطبانتان همواره شما را بهعنوان نقاشی اجتماعی میشناسند؛ اما من در بخشی از آثارتان که کمتر به آن توجه شده، نوعی از گرایش ملی را میبینم. توجه به فرهنگ آذربایجان یا بناهای نقاط مختلف ایران در آثار شما وجود دارد.
طبیعی است که مثل هر انسانی به میهنم علاقه دارم و به تمام آنچه به این میهن مربوط میشود؛ مانند خلقها و قومیتهای مختلف این میهن نیز علاقهمندم. من آذربایجانیام و فرهنگ و ادبیات و موسیقی آذربایجان را دوست دارم؛ با این حال به این معنا نیست که به آداب و سنتهای لرستان و کردستان و گیلان و جاهای دیگر میهنم علاقه ندارم. همانقدرکه آذربایجان را دوست دارم، جاهای دیگر ایران و جاهای دیگر جهان را دوست دارم. وطن ما یک کره خیلی کوچک است که در برابر این عظمت باورنکردنی هستی که علم امروز به ما نشان داده، شبیه غباری به نظر میرسد. اینطور بگویم؛ وقتی انسان زندگی را دوست دارد، تمام چیزهایی را که به زندگی مربوط است، هم دوست دارد. حتی سنگ و کلوخ و خار بیابان را هم دوست خواهد داشت.
من در نقاشیهای اجتماعی شما مفهوم مبارزه طبقاتی را بسیار میبینم. آیا این مفهوم با علاقه شما به زندگی که گفتید، پیوندی دارد؟
مگر میتواند نداشته باشد؟ هر انسانی محصول وضعیت طبقاتیای است که در آن رشد کرده. البته این اصطلاح مبارزه طبقاتی را که شما استفاده میکنید، باید با دقت بیشتری به کار برد. من آثارم را نقاشیهای انتقادی اجتماعی میدانم؛ یعنی بیشتر تلاش کردهام تضادهای طبقاتی را نشان بدهم. آیا شما این مبارزه طبقاتی را که میگویید، میتوانید در آثارم نشان بدهید؟
بله، برای مثال در اثری از شما با نام سنگر، ما در سمت راست اثر طبقات کارگر و دهقان و دیگر فرودستان را میبینیم که با رنگهای بسیار گرم نقاشی شدهاند و به سمت چپ تابلو که کاخی سنگی و تاریک است، حمله میکنند.
این یک تصویر واقعی بود که من چند روز مانده به انقلاب در خیابان دیدم. با همسرم در خیابانها میگشتیم و مردمی را دیدیم که جلوی ساختمان تسلیحات ارتش سنگر و کوکتل مولوتف میساختند. اینها صحنههای واقعی بود که میدیدم و گاهی اسکیسهایی را در خیابان میکشیدم و بعدا آن را نقاشی کردم. در واقع این مربوط به انقلاب است و نه جنگ طبقاتی.
آیا امروز نمیشود خوانشی دیگر از آن داشت. بسیاری از مخاطبان شما میگویند که گویی مفاهیمی که در این آثار هست پایان نیافته و هنوز جریان دارد.
من میتوانم سؤال شما را با یک سؤال پاسخ بدهم؛ آیا شما فکر میکنید مسائلی که در این آثار طرح شده در کشور ما و در جهان پایان یافته و همهچیز روبهراه است؟ شما الان یک جایی در جهان را نشان بدهید که در آن جنگ وجود نداشته باشد. میخواهم به میکل آنژ اشاره کنم. حتی داود میکل آنژ هم تا هنوز ادامه دارد. بسیاری به این مجسمه که نگاه میکنند، تصور میکنند صرفا یک مجسمه مرمری زیبا است. اما میدانیم که این یک مجسمه سیاسی و سفارشی است. این مجسمه را شهرداری فلورانس به میکل آنژ سفارش داده بود که به نشانه مقاومت مردم فلورانس در برابر تجاوزهای سایر دولتشهرهای آن روزگار ایتالیا بسازد و در میدان شهر نصب کردند؛ بنابراین دورهای که فلورانس تسخیر شده بود، به مجسمه داود سنگ و صدمه زدند اما از خوشاقبالی، آسیب زیادی ندید و خب هنوز هم همین مفاهیم مقاومت و مبارزه زنده است.
شما یک بار میگفتید که نمایشگاه اولتان با تشویق بهآذین و سیاوش کسرایی برگزار شد.
من خودم نمایشگاه را در «تالار نقش» برگزار کرده بودم. سال 1354 بود. مدیر آن گالری سراغم آمد و نمایشگاه را برگزار کردم. بخشی از آثار دوران زندان بود و از دیگر آثار اجتماعیام هم –که بعضی از آنها در همین نمایشگاه آخر هم وجود دارد دوستان روشنفکر و شاعر مانند بهآذین و کسرایی آمدند و بسیار من را تشویق کردند. بهطورکلی از نمایشگاه خیلی استقبال شده بود و سروصدای زیادی کرد.
شما از معدود نقاشانی هستید که رابطه زیادی با شاعران و روشنفکران داشتید. در افتتاحیه نمایشگاه آخرتان بهجز جامعه نقاشان، روشنفکران و اهل ادبیات هم حضور داشتند. ارتباط و تعامل با این گروه از اهالی ادبیات و فکر چه تأثیری در مسیر کار شما داشت؟
داستان «کمال همنشین در من اثر کرد» است. این ارتباط تأثیر بسیار زیادی در زندگی و کار من داشت. اما فکر میکنم این دوستیها و ارتباطات را زندگی پیش پای من گذاشته. البته که به طرز تفکر و علایق من هم مربوط بود اما شاید من آدم خوششانسی بودم که از ابتدای نوجوانی با آدمهای درستوحسابی سروکار داشتم.
گمان میکنم در نسل شما ارتباط بین اهل هنر و جامعه روشنفکر و ادبیاتی بیشتر بوده و گویی امروز این رابطه خیلی کمتر شده. شما هم این دریافت را دارید؟
از وقتی بیینالها برگزار شد و داوران ایتالیایی و فرانسوی و... به ایران آمدند و گرایش مدرنیستی و کارهای آبستره و امثال اینها در جامعه تجسمی فراگیر شد، این فاصله پدید آمد. طبعا این گرایشها برای نقاشی مثل من جذاب نبود و نیست. برای من تفکر و خردگرایی و انسانگرایی مهم است و ایدههایی مثل هنر برای هنر حرفهایی در ظاهر بسیار شکوهمند اما در باطن بیمعنا هستند. ارتباط با ادبیات و کتاب برای من معناآفرین بود.
آیا دوستان روشنفکر و شاعر و نویسندهتان مانند کسرایی، کوشآبادی، ابتهاج و دیگران درباره آثارتان صحبت یا انتقاد هم میکردند؟
معمولا بسیار تشویق میکردند که این به من خیلی دلگرمی میداد. گاهی با هم بحثهایی هم داشتیم. در یکی از نمایشگاههایم درباره نسخه اول نقاشی «صاحبان نفتکش» به من انتقاد میکردند که خلیج فارس باید «نیلگون» باشد، خلیجی که تو کشیدهای خاکستری است. من هم میگفتم «آبهای نیلگون خلیج فارس» که تعبیر ادبی زیبایی است، در این اثر من که گروهی زبالهگرد را نشان میدهد، جایی ندارد. من این صحنه را عینا دیدم و طراحی کردم و بعدها نقاشی کردم. من به این دوستان میگفتم همانطورکه من بهعنوان نقاش نمیتوانم نظر تخصصی درباره شعر بدهم، اهل ادبیات هم نمیتواند نقد تخصصی درباره نقاشی داشته باشد. البته اهل ادبیات چون به کلام مسلط هستند و روان و زیبا صحبت میکنند، گمان میکنند درباره حوزههای غیرتخصصیشان هم میتوانند نظر بدهند. متأسفانه منتقدان هنری ما اغلب اهل قلم بودهاند تا کسانی از جامعه تجسمی. مثلا یکی از مشهورترین شعرای معاصر ما درباره موسیقی آذربایجانی گفته بود که «این را بگذارید جلوی بچه» حال اینکه او هیچ تخصصی در زمینه موسیقی یا فرهنگ و زبان آذربایجانی نداشت و احتمالا تنها چیزی که از موسیقی آذربایجان میدانست «سکینه داییقزی نای نای» بوده است.
با وجود اینکه شما سالهاست از جمعها دور بودهاید اما نسل جوان در این نمایشگاه استقبال چشمگیری از آثار شما کردند، این چه احساسی برای شما داشت؟
البته که احساس خوشایندی داشت اما دلیل مهم استقبال این است که جوانهای امروز ارتباط بیشتری با هنر دارند و بیشتر به هنر میپردازند. و البته شاید چون این روزها کمتر به نقاش اجتماعی پرداخته میشود و همین هم برای جوانترها جذاب است.
شما در بسیاری از آثارتان بخش عمده اثر را به طبقه فرودستان اختصاص دادهاید و طبقه فرادست در اقلیت است. مثلا در تابلوی بابکها تودههای جامعه در چهارپنجم بالای اثر قرار گرفته و در یکپنجم پایین اشراف.
البته تابلوی بابکها اول بنا بود یک روایت تاریخی باشد. روایت حضور بابک خرمدین بعد از دستگیری در برابر معتصم عباسی اما دیدیم روایت بابک تا امروز هم ادامه دارد و تا همیشه تا زمانی که به پیروزی نهایی برسد، ادامه خواهد داشت؛ بنابراین در پایین تابلو توپ و تفنگ امروزی هم وجود دارد.
منظورم صرفا تابلوی بابکها نیست. سؤالم این است که به آینده بشر امیدوارید؟
بله کاملا امیدوارم. شما مثلا در تابلوی «دو جهت» هم میبینید که انسان از یک سو به سمت نور و روشنی میرود که در آن نشانههای کشاورز، کارگر، هنرمند و عدالت را میبینید و در جهت عکس آن انفجار اتمی و اسلحه را میبینید که تا زمان ماموتها به عقب و قهقهرا میرود.
آیا برای مخاطبان آثار شما راهی هست که ارتباط عمیقتری با آثارتان داشته باشند؟
تابلو را نباید نگاه کرد بلکه باید خواند. خصوصا آثاری که معناگرا هستند. من همواره برای کارهایم اسم میگذارم، مثل کتابی که نام دارد و این نام با محتوای اثر ارتباط دارد. من گمان میکنم خواندن و تفسیر و تحلیل یک اثر نقاشی سختتر از خواندن آثار ادبی یا موسیقی و سینماست و عنوان اثر در کارهای من راهی برای ورود به اثر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.