فلسفه پراکسیس:
مارکس، لوکاچ و مکتب فرانکفورت
اندرو فینبرگ . ترجمه: فرشاد کوشا
مارکس در سال 1844 نوشت: «فلسفه تنها با الغای پرولتاریا محقق میشود و پرولتاریا تنها با تحقق فلسفه ملغا میشود». بعدها آدورنو چنین گفت: «فلسفه که روزگاری منسوخ مینمود به حیات خود ادامه میدهد زیرا لحظه تحقق آن از دست رفت». مراد از این مفهوم غریب «تحقق» فلسفه چیست؟ هدف از این بحث طرح اولیه پاسخی است به این سؤال که بسط مبسوط آن در کتاب اخیر من آمده با عنوان «فلسفه پراکسیس: مارکس، لوکاچ و مکتب فرانکفورت».
گرامشی در «یادداشتهای زندان» عبارت «فلسفه پراکسیس» را همچون اسم رمزی برای مارکسیسم به کار برد. این عبارت دلالت دارد بر تفاسیری از مارکسیسم که به پیروی از گرامشی تمامی انواع دانش را در بستر فرهنگی جای میدهند. این بستر فرهنگی خود مبتنی است بر یک جهانبینی طبقاتی مشخص. گرامشی این گرایش را «تاریخیگری مطلق» میخواند که معرف مارکسیسم هگلی مارکس متقدم، لوکاچ، کرش، بلوخ و مکتب فرانکفورت است. من این گرایش را فلسفه پراکسیس میخوانم تا آن را از دیگر تفاسیر مارکسیسم متمایز کنم.
فلسفه پراکسیس بر این باور است که معضلات بنیادین فلسفه تناقضهای واقعی جامعهاند که منتزع شدهاند. این تناقضها در قالب معضلات واقعی ظاهر میشوند که راهحلی ندارند و در تنگناهای فرهنگی خود را نشان میدهند. فلسفه آنها را احکام نظری جدلیالطرفین قلمداد میکند، معماهای لاینحلی که متفکران برای حل آنها کوشیدهاند بیآنکه به نتیجه یا اجماع قانعکنندهای برسند. احکام جدلیالطرفینی از قبیل ارزش و واقعیت، آزادی و ضرورت، فرد و اجتماع و در نهایت سوژه و ابژه. بدینسان فلسفه سنتی نظریه فرهنگ است که به خود آگاه نیست. فلسفه پراکسیس خود را بهعنوان نظریه فرهنگی میشناسد و اینگونه احکام جدلیالطرفین را بیان والایشیافته تناقضهای اجتماعی میداند.
این بحث دو استلزام منطقی دارد: از طرفی، معضلات فلسفی تا آنجا معنادار و مهمند که بازتاب تناقضهای واقعی جامعه باشند؛ از طرف دیگر، فلسفه نمیتواند معضلاتی را که تشخیص میدهد رفع کند زیرا تنها انقلاب اجتماعی علت موجده آنها را از بین میبرد. چنانکه مارکس در تز یازدهم درباره فوئرباخ میگوید: «فلاسفه تاکنون فقط به شیوههای گوناگون جهان را تفسیر کردهاند، مسئله بر سر تغییر آن است». ولی تغییری که فلسفه پراکسیس به تصویر میکشد هم طبیعت و هم جامعه را دربر میگیرد و احکام جدلیالطرفین جدیدی ایجاد میکند.
بهترین بسط نظری این استدلال برداشت لوکاچ از «احکام جدلیالطرفین تفکر بورژوایی» است. بنا بر ادعای هگل وظیفه بنیادین فلسفه غلبه بر احکام جدلیالطرفین و آشتیدادن دو طرف این احکام است. لوکاچ دید هگل را پذیرفت ولی معتقد بود این وظیفه در حوزه نظرورزی نیست. احکام جدلیالطرفین از محدودیتهای رویه سرمایهداری، سوگیری فردگرایانه و جهتگیری فنی آن برمیخیزند که لوکاچ «شیءوارگی» مینامد. بنابراین آنها را نمیتوان به صورت نظری رفع کرد. مثلا قضیه جدلیالطرفین ارزش و واقعیت را در نظر بگیرید. از وقتی عقل علمی جای غایتشناسی ارسطویی را گرفت، فلسفه کوشیده به این قضیه پاسخ دهد. اکثر فلاسفه مدرن کوشیدهاند برای ارزشهای اخلاقی توجیه عقلانی بیابند بهگونهای که آنها را صرفا به ترجیح شخصی تقلیل ندهند، با اینکه علم مدرن این ارزشها را از حوزه طبیعت بیرون رانده. به اعتقاد لوکاچ این روند به بیراه رفته است. مشکل اصلی فهم غالب از عقلانیت و مفهوم متناظر آن یعنی واقعیت در جامعه سرمایهدارانه است. علم این مقولات را برای فلسفه روشن میکند ولی خاستگاه اجتماعی آنها به مناسبات بازار و فرایند کار سرمایهدارانه برمیگردد. در چنین بستری
ارزشها در تقابل با واقعیتی مینمایند که مشخصه آن فرمانبرداری از قوانین اقتصادی بیاعتنا به بشریت است. تا اینجای کار استدلال لوکاچ نسبیگرا و تقلیلگرا مینماید ولی او به نتیجهای خیرهکننده میرسد: نوعی تغییر و تبدل واقعیت اجتماعی میتواند شکل عقلانیت و سرشت واقعیت را دگرگون کند و به اینسان قضیه جدلیالطرفین ارزش و واقعیت را رفع کند. من این استدلال را «فرانقد» مینامم. «فرانقد» مفاهیم انتزاعی ارزش و واقعیت را میگیرد، در خاستگاه اجتماعیشان قرار میدهد و آنگاه در این تراز تناقضشان را رفع میکند. لوکاچ این رهیافت را بر آنتینومی بنیادین سوژه و ابژه نیز اِعمال میکند. استدلال او سه وهله دارد: نخست، والایشزدایی جامعهشناختی از مفهوم فلسفی سوژه که متضمن بازتعریف آن است: نه تعریف ایدهآلیستی سوژه در مقام کوگیتوی استعلایی بلکه سوژه در مقام انسان زنده و زحمتکش؛ دوم، مفهومپردازی مجدد رابطه سوژه والایشزدوده با جهان عینی برحسب ساختار رابطه شناختی سوژه- ابژه در فلسفه ایدهآلیستی؛ سوم، رفع قضایای جدلیالطرفینی که در این زمینه پیش میآیند از طریق انعکاس یک انقلاب در روابط طرفین والایشزدوده. به این معنا فرانقد
شالوده فلسفه پراکسیس است. چهار فیلسوفی که من درباره آنها بحث میکنم هر یک استدلال مبتنیبر فرانقد را تحت شرایط تاریخی خاصی پیش میبرند. تفاوتهای تاریخی این شرایط بیانگر تفاوت میان این فیلسوفان است چون فلسفه پراکسیس به یک اوضاعواحوال تاریخی متکی است.
اولبار مارکس نسخه منسجمی از فلسفه پراکسیس به دست داد. او در آغاز جنبش پرولتاریایی در یک جامعه عقبمانده با نوعی فرهنگ فلسفی پیچیده مینوشت، شرایطی که برداشت موسع نظرورزانهای از آینده را میسر کرد. او طرح یک انقلاب تام را ریخت که نهتنها جامعه بلکه طبیعت و تجربه را نیز تغییر شکل میدهد. او علم مدرن را به جهت ازخودبیگانگی رد کرد و وعده یک علم نوین داد که انسان و طبیعت، سوژه و ابژه را متحد میکند. کیفیت عالی این نظرورزیها راه را برای تحلیل علمی سرمایهداری در آثار بعدی او باز کرد؛ آثاری که استدلال به شیوه فرانقد را به اقتصاد سیاسی محدود میکند. مارکس متقدم در جستوجوی رفع آنتینومیها از طریق انقلاب بود. برداشتهای او با سوژه در مقام موجود طبیعی، با عینیتبخشی به قوای انسانی از طریق کار و تفوق انقلابی بر بیگانگی سرمایهدارانه در تناظر است با سه لحظه فرانقد. از این منظر، «دستنوشتههای 1844» علیالظاهر نوعی هستیشناسی تاریخیشده با جنبهای هنجاری است. این دستنوشته وعده «تحقق» فلسفه را در واقعیت اجتماعی میدهند. بحث مارکس با تحلیلی از جایگاه انقلاب در فلسفه سیاسی شروع میشود. انقلاب در زمانه مدرن به دو شیوه
توجیه شده: یا بر مبنای اینکه وضع موجود مانعی در راه سعادت بشر است، یا چون این وضع تخطی از حقوق بنیادین است. بنابراین برای انقلاب هم مواضع غایتشناختی داریم و هم مواضع اخلاقی. مارکس نوعی مبنای اخلاقی اصیل معرفی کرد که آن را «خواستههای عقل» مینامد. ایدهآلیسم در اصل این خواستهها را بهمنزله رفع آنتینومیهای فکر و وجود، سوژه و ابژه صورتبندی میکند.
* بخش کوتاهی از مقالهای از اندرو فینبرگ که در آن خطوط کلی کتاب جدیدش را شرح میدهد.
مارکس در سال 1844 نوشت: «فلسفه تنها با الغای پرولتاریا محقق میشود و پرولتاریا تنها با تحقق فلسفه ملغا میشود». بعدها آدورنو چنین گفت: «فلسفه که روزگاری منسوخ مینمود به حیات خود ادامه میدهد زیرا لحظه تحقق آن از دست رفت». مراد از این مفهوم غریب «تحقق» فلسفه چیست؟ هدف از این بحث طرح اولیه پاسخی است به این سؤال که بسط مبسوط آن در کتاب اخیر من آمده با عنوان «فلسفه پراکسیس: مارکس، لوکاچ و مکتب فرانکفورت».
گرامشی در «یادداشتهای زندان» عبارت «فلسفه پراکسیس» را همچون اسم رمزی برای مارکسیسم به کار برد. این عبارت دلالت دارد بر تفاسیری از مارکسیسم که به پیروی از گرامشی تمامی انواع دانش را در بستر فرهنگی جای میدهند. این بستر فرهنگی خود مبتنی است بر یک جهانبینی طبقاتی مشخص. گرامشی این گرایش را «تاریخیگری مطلق» میخواند که معرف مارکسیسم هگلی مارکس متقدم، لوکاچ، کرش، بلوخ و مکتب فرانکفورت است. من این گرایش را فلسفه پراکسیس میخوانم تا آن را از دیگر تفاسیر مارکسیسم متمایز کنم.
فلسفه پراکسیس بر این باور است که معضلات بنیادین فلسفه تناقضهای واقعی جامعهاند که منتزع شدهاند. این تناقضها در قالب معضلات واقعی ظاهر میشوند که راهحلی ندارند و در تنگناهای فرهنگی خود را نشان میدهند. فلسفه آنها را احکام نظری جدلیالطرفین قلمداد میکند، معماهای لاینحلی که متفکران برای حل آنها کوشیدهاند بیآنکه به نتیجه یا اجماع قانعکنندهای برسند. احکام جدلیالطرفینی از قبیل ارزش و واقعیت، آزادی و ضرورت، فرد و اجتماع و در نهایت سوژه و ابژه. بدینسان فلسفه سنتی نظریه فرهنگ است که به خود آگاه نیست. فلسفه پراکسیس خود را بهعنوان نظریه فرهنگی میشناسد و اینگونه احکام جدلیالطرفین را بیان والایشیافته تناقضهای اجتماعی میداند.
این بحث دو استلزام منطقی دارد: از طرفی، معضلات فلسفی تا آنجا معنادار و مهمند که بازتاب تناقضهای واقعی جامعه باشند؛ از طرف دیگر، فلسفه نمیتواند معضلاتی را که تشخیص میدهد رفع کند زیرا تنها انقلاب اجتماعی علت موجده آنها را از بین میبرد. چنانکه مارکس در تز یازدهم درباره فوئرباخ میگوید: «فلاسفه تاکنون فقط به شیوههای گوناگون جهان را تفسیر کردهاند، مسئله بر سر تغییر آن است». ولی تغییری که فلسفه پراکسیس به تصویر میکشد هم طبیعت و هم جامعه را دربر میگیرد و احکام جدلیالطرفین جدیدی ایجاد میکند.
بهترین بسط نظری این استدلال برداشت لوکاچ از «احکام جدلیالطرفین تفکر بورژوایی» است. بنا بر ادعای هگل وظیفه بنیادین فلسفه غلبه بر احکام جدلیالطرفین و آشتیدادن دو طرف این احکام است. لوکاچ دید هگل را پذیرفت ولی معتقد بود این وظیفه در حوزه نظرورزی نیست. احکام جدلیالطرفین از محدودیتهای رویه سرمایهداری، سوگیری فردگرایانه و جهتگیری فنی آن برمیخیزند که لوکاچ «شیءوارگی» مینامد. بنابراین آنها را نمیتوان به صورت نظری رفع کرد. مثلا قضیه جدلیالطرفین ارزش و واقعیت را در نظر بگیرید. از وقتی عقل علمی جای غایتشناسی ارسطویی را گرفت، فلسفه کوشیده به این قضیه پاسخ دهد. اکثر فلاسفه مدرن کوشیدهاند برای ارزشهای اخلاقی توجیه عقلانی بیابند بهگونهای که آنها را صرفا به ترجیح شخصی تقلیل ندهند، با اینکه علم مدرن این ارزشها را از حوزه طبیعت بیرون رانده. به اعتقاد لوکاچ این روند به بیراه رفته است. مشکل اصلی فهم غالب از عقلانیت و مفهوم متناظر آن یعنی واقعیت در جامعه سرمایهدارانه است. علم این مقولات را برای فلسفه روشن میکند ولی خاستگاه اجتماعی آنها به مناسبات بازار و فرایند کار سرمایهدارانه برمیگردد. در چنین بستری
ارزشها در تقابل با واقعیتی مینمایند که مشخصه آن فرمانبرداری از قوانین اقتصادی بیاعتنا به بشریت است. تا اینجای کار استدلال لوکاچ نسبیگرا و تقلیلگرا مینماید ولی او به نتیجهای خیرهکننده میرسد: نوعی تغییر و تبدل واقعیت اجتماعی میتواند شکل عقلانیت و سرشت واقعیت را دگرگون کند و به اینسان قضیه جدلیالطرفین ارزش و واقعیت را رفع کند. من این استدلال را «فرانقد» مینامم. «فرانقد» مفاهیم انتزاعی ارزش و واقعیت را میگیرد، در خاستگاه اجتماعیشان قرار میدهد و آنگاه در این تراز تناقضشان را رفع میکند. لوکاچ این رهیافت را بر آنتینومی بنیادین سوژه و ابژه نیز اِعمال میکند. استدلال او سه وهله دارد: نخست، والایشزدایی جامعهشناختی از مفهوم فلسفی سوژه که متضمن بازتعریف آن است: نه تعریف ایدهآلیستی سوژه در مقام کوگیتوی استعلایی بلکه سوژه در مقام انسان زنده و زحمتکش؛ دوم، مفهومپردازی مجدد رابطه سوژه والایشزدوده با جهان عینی برحسب ساختار رابطه شناختی سوژه- ابژه در فلسفه ایدهآلیستی؛ سوم، رفع قضایای جدلیالطرفینی که در این زمینه پیش میآیند از طریق انعکاس یک انقلاب در روابط طرفین والایشزدوده. به این معنا فرانقد
شالوده فلسفه پراکسیس است. چهار فیلسوفی که من درباره آنها بحث میکنم هر یک استدلال مبتنیبر فرانقد را تحت شرایط تاریخی خاصی پیش میبرند. تفاوتهای تاریخی این شرایط بیانگر تفاوت میان این فیلسوفان است چون فلسفه پراکسیس به یک اوضاعواحوال تاریخی متکی است.
اولبار مارکس نسخه منسجمی از فلسفه پراکسیس به دست داد. او در آغاز جنبش پرولتاریایی در یک جامعه عقبمانده با نوعی فرهنگ فلسفی پیچیده مینوشت، شرایطی که برداشت موسع نظرورزانهای از آینده را میسر کرد. او طرح یک انقلاب تام را ریخت که نهتنها جامعه بلکه طبیعت و تجربه را نیز تغییر شکل میدهد. او علم مدرن را به جهت ازخودبیگانگی رد کرد و وعده یک علم نوین داد که انسان و طبیعت، سوژه و ابژه را متحد میکند. کیفیت عالی این نظرورزیها راه را برای تحلیل علمی سرمایهداری در آثار بعدی او باز کرد؛ آثاری که استدلال به شیوه فرانقد را به اقتصاد سیاسی محدود میکند. مارکس متقدم در جستوجوی رفع آنتینومیها از طریق انقلاب بود. برداشتهای او با سوژه در مقام موجود طبیعی، با عینیتبخشی به قوای انسانی از طریق کار و تفوق انقلابی بر بیگانگی سرمایهدارانه در تناظر است با سه لحظه فرانقد. از این منظر، «دستنوشتههای 1844» علیالظاهر نوعی هستیشناسی تاریخیشده با جنبهای هنجاری است. این دستنوشته وعده «تحقق» فلسفه را در واقعیت اجتماعی میدهند. بحث مارکس با تحلیلی از جایگاه انقلاب در فلسفه سیاسی شروع میشود. انقلاب در زمانه مدرن به دو شیوه
توجیه شده: یا بر مبنای اینکه وضع موجود مانعی در راه سعادت بشر است، یا چون این وضع تخطی از حقوق بنیادین است. بنابراین برای انقلاب هم مواضع غایتشناختی داریم و هم مواضع اخلاقی. مارکس نوعی مبنای اخلاقی اصیل معرفی کرد که آن را «خواستههای عقل» مینامد. ایدهآلیسم در اصل این خواستهها را بهمنزله رفع آنتینومیهای فکر و وجود، سوژه و ابژه صورتبندی میکند.
* بخش کوتاهی از مقالهای از اندرو فینبرگ که در آن خطوط کلی کتاب جدیدش را شرح میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.