نگاهی به آخرین کتاب اندرو فینبرگ
نقد نقد فلسفه مدرن
سهند ستاری
مارکس جوان «تحقق فلسفه» را در گرو انقلاب میدانست؛ بههمینخاطر انقلاب به مفهومی حیاتی در مارکسیسم بدل و به دقت در آثار متأخر لوکاچ و مکتب فرانکفورت بررسی شد. آنها بر این باور بودند که مسائل بنیادی فلسفی در حقیقت مسائلی اجتماعیاند در قالبی انتزاعی، ازاینرو، به دنبال فلسفه پراکسیس بودند؛ فلسفهای که با خشم نظری به عرصه واقعیت گره میخورد. اندرو فینبرگ در اولین کتابش «لوکاچ، مارکس و خاستگاههای نظریه انتقادی» (1981) سیر تطور این مسئله را در آرای مارکس، لوکاچ، آدورنو و مارکوزه دنبال کرده بود. این کتاب رساله دکترای او بود که زیر نظر هربرت مارکوزه از آن دفاع کرد. سال 2014 ویرایش جدیدی از این کتاب با عنوان «فلسفه پراکسیس: مارکس، لوکاچ و مکتب فرانکفورت» منتشر شد. فینبرگ در نسخه جدید، بخشهای عمدهای از کار اولش را از نو نوشته است. در پیشگفتار نسخه جدید با لحن آیرونیکی میگوید حین نوشتن کتاب اغلب با حسی توأمان از غرور و ترس سراغ نسخه اصلی میرفته؛ چون از یک سو، از تأثیر نسخه اصلی در قابلفهمکردن استدلالهای پیچیده «تاریخ و آگاهی طبقاتی» راضی است و از سوی دیگر، میداند نسخه اولی چه ایراداتی داشته که باید برطرف
میشد. او در بازنویسی این کتاب تعبیر تازه و متفاوتی از این مباحث ارائه میدهد و میکوشد ارتباط پروژه خود را با موضوعات جدید که در نظریه سیاسی مارکسیستی مطرح شدهاند، همچنین با فلسفه قارهای و علم و مطالعات تکنولوژی حفظ و بهروز کند.
کتاب 9 فصل دارد که میتوان به سه بخش کلی تقسیمش کرد. در سه فصل اول که بیشتر به نوشتههای اولیه مارکس متمرکز است، از «فلسفه پراکسیس» میگوید و طرح فرانقد یا نقدِ نقد
(metacritique) مفهوم طبیعت. در سه فصل دوم که بیشتر به «تاریخ و آگاهی طبقاتی» لوکاچ اختصاص دارد، بسیاری از مفاهیم نظری این کتاب نظیر شیءوارگی و نقد عقلانیت مدرن بررسی شده و به کمک طرح این مباحث ارتباط لوکاچ با مکتب فرانکفورت نشان داده میشود؛ اما فینبرگ در دو فصل آخر میکوشد نشان دهد چگونه اعضای مکتب فرانفکورت، بهویژه آدورنو و مارکوزه، میراث خود را دنبال کردند و درنهایت تغییرش دادند. او این تغییر را بهعنوان «آخرین فلسفه پراکسیس» معرفی میکند. در بخش نتیجهگیری کتاب نیز میکوشد به اهمیت و جایگاه فلسفه پراکسیس در نظریه سیاسی مارکسیستی بپردازد و با استفاده از این ایدهها و بسط آنها از لزوم پرداختن به «فلسفه پراکسیس» در زمانه حاضر بگوید. فینبرگ همچنین به انتهای کتاب ضمیمهای اضافه کرده که فشرده دو فصل از نسخه اول کتاب است با عنوان «وحدت نظر و عمل».
در فصل اول فینبرگ میکوشد مفهوم «فلسفه پراکسیس» را در این سنت بهعنوان محور اصلی کتاب توضیح دهد. او فلسفه پراکسیس را نه اصطلاحی برای نامیدن مارکسیسم غربی با یک عنوان کلی، بلکه شکلی از تفکر میداند که ریشه در مارکسیسم غربی دارد؛ شکلی که عمل سیاسی را جزء لازم حل معضلات عقلانیت تعریف میکند. با این تعریف در فصلهای دیگر تلاش میشود اصطلاحات خاص فلسفه پراکسیس روشن شود، ازجمله: مفهوم طبیعت در این سنت، شیءوارگی و عقلانیت، اینهمانی سوژه و ابژه، نسبت نظریه و عمل، همچنین به طور خاص آرای مارکس، لوکاچ و نسل اول مکتب فرانکفورت. فینبرگ با اقتباس از نگاه سیاسی این سنت و بسط آن میکوشد روزآمد نظریه خود را در این سالها ارائه کند؛ اما نقاط مهم و جذاب کتاب در بخشهایی است که فینبرگ نظرات خود را در این مباحث فلسفی دخالت میدهد.
در نظر فینبرگ پارهای از داشتههای «فلسفه پراکسیس» که برای پرداختن به بحران عقلانیت در زمانه حاضر به درد میخورند، از نظر مغفول ماندهاند؛ آنهم به دلیلی روشن: مسائل مربوط به عقلانیت در بطن تصور سیاسی فلسفه پراکسیس جای دارند و ازاینرو، به طور خاص به چگونگی شکلهای موجود برای عمل سیاسی گره میخورد و حلوفصل مسائل فلسفی منوط به حل مسائل مادی است. او این نکته را از مارکس وام میگیرد: «فلسفه تنها وقتی محقق میشود که از خود فراتر رود». ازاینرو، یکی از مضامین اصلی کتاب به این فهم از عقلانیت برمیگردد؛ درکی که مختصات نظری و عملی آن در ارتباط با پیوند انسانها با یکدیگر و جهان تعریف میشود. فینبرگ نشان میدهد چرا در فلسفه پراکسیس تأکید بر سوژهای اجتماعی است، نه سوژه فردی. سوژهای که دستآخر همه انسانها را همراه با جهان طبیعی و اجتماعیشان، در بر میگیرد و در تاریخ بشر پدیدار میشود. فینبرگ تأکید دارد در آرای مارکس و لوکاچ این سوژه از منِ استعلایی یا کوگیتوی دکارتی به دست نمیآید؛ بلکه با سوژه جمعی و در فرایند تاریخ محقق میشود. به اعتقاد فینبرگ، شاید بحث از «سوژه اجتماعی» ملغمهای از سوژههای انسانی و فردی
را به ذهن متبادر کند؛ ولی عناصر تشکیلدهنده این سوژه لزوماً فقط مجموعهای از افراد نیست؛ بلکه شرایطی اجتماعی است که بخشی از ساختار آن سوژه جمعی را خلق میکند. تا حدی بههمیندلیل است که حتی مسائل فلسفی را نمیتوان بهعنوان مسائل تفکر محض برای انسانها تلقی کرد؛ چون بهعنوان موضوعی وجودی به اشکال حیات اجتماعی گره میخورد که واسطه تعامل ما با جهان طبیعی و اجتماعی است. جهانهایی که خود محصولات تاریخاند. فینبرگ با این نگاه بحثی دقیق درباره سوژه اجتماعی و ویژگی تاریخی آن ارائه میدهد و تأکید میکند «حقیقت وجود، صیرورت تاریخی است».
پژوهشگرانی که بحثهای نظریه انتقادی مکتب فرانکفوت را دنبال میکنند، با نگاهی به فلسفه مواجه میشوند که فرسنگها فاصله دارد با جریان غالب و اصلی فلسفه. این فاصله را زمانی میتوان درک کرد که پیشینه مارکسیستی و لوکاچی مکتب فرانکفورت برجسته شود. پروژه فینبرگ برجستهسازی همین وجه است. فینبرگ با ارجاع به جمله مشهور آدورنو در «دیالکتیک منفی»، منسوخشدن فلسفه و امکان تحقق آن را مسائلی میداند که نطفهشان در نوشتههای اولیه مارکس و «تاریخ و آگاهی طبقاتی» لوکاچ بسته میشود، آنهم تحت لوای فلسفهای برای عمل که میکوشد بر احکام جدلیالطرفین فلسفه مدرن از طریق عمل جمعی اجتماعی غلبه و سطحی از عقلانیت را متحقق کند که با تأملات نظری در روالها و نهادهای اجتماعی به دست آمده است. مارکس و لوکاچ معتقدند سنت ایدهآلیسم آلمانی در هگل به بنبست رسیده است، چون هگل میکوشد احکام جدلیالطرفین فلسفه مدرن را با تفکر نظرورزانه حل کند. در مقابل، مارکس و لوکاچ بر این باورند که این احکام نه همچون در کانت به صورت انتقادی قابل حل هستند و نه همچون در هگل به شیوهای نظرورزانه؛ راهحل فقط از طریق «فرانقد» است، نقدی که موضوعش خود نقد است.
چنین نقدی مفاهیم فلسفی را از جایگاه والا و محض نظری به عرصه اجتماع میکشد. فلسفهای که نشان میدهد مسائل بهظاهر فلسفی ریشه در واقعیت اجتماعی دارند و فقط با تغییر اجتماعی است که میتوان احکام جدلیالطرفین را برطرف کرد. فاعل این تغییر، سوژه جمعی، میدان تجربه آن انقلاب و عرصه ظهور آن تاریخ است. «فلسفه پراکسیس» فینبرگ در پی تبیین این مسئله است.
مارکس جوان «تحقق فلسفه» را در گرو انقلاب میدانست؛ بههمینخاطر انقلاب به مفهومی حیاتی در مارکسیسم بدل و به دقت در آثار متأخر لوکاچ و مکتب فرانکفورت بررسی شد. آنها بر این باور بودند که مسائل بنیادی فلسفی در حقیقت مسائلی اجتماعیاند در قالبی انتزاعی، ازاینرو، به دنبال فلسفه پراکسیس بودند؛ فلسفهای که با خشم نظری به عرصه واقعیت گره میخورد. اندرو فینبرگ در اولین کتابش «لوکاچ، مارکس و خاستگاههای نظریه انتقادی» (1981) سیر تطور این مسئله را در آرای مارکس، لوکاچ، آدورنو و مارکوزه دنبال کرده بود. این کتاب رساله دکترای او بود که زیر نظر هربرت مارکوزه از آن دفاع کرد. سال 2014 ویرایش جدیدی از این کتاب با عنوان «فلسفه پراکسیس: مارکس، لوکاچ و مکتب فرانکفورت» منتشر شد. فینبرگ در نسخه جدید، بخشهای عمدهای از کار اولش را از نو نوشته است. در پیشگفتار نسخه جدید با لحن آیرونیکی میگوید حین نوشتن کتاب اغلب با حسی توأمان از غرور و ترس سراغ نسخه اصلی میرفته؛ چون از یک سو، از تأثیر نسخه اصلی در قابلفهمکردن استدلالهای پیچیده «تاریخ و آگاهی طبقاتی» راضی است و از سوی دیگر، میداند نسخه اولی چه ایراداتی داشته که باید برطرف
میشد. او در بازنویسی این کتاب تعبیر تازه و متفاوتی از این مباحث ارائه میدهد و میکوشد ارتباط پروژه خود را با موضوعات جدید که در نظریه سیاسی مارکسیستی مطرح شدهاند، همچنین با فلسفه قارهای و علم و مطالعات تکنولوژی حفظ و بهروز کند.
کتاب 9 فصل دارد که میتوان به سه بخش کلی تقسیمش کرد. در سه فصل اول که بیشتر به نوشتههای اولیه مارکس متمرکز است، از «فلسفه پراکسیس» میگوید و طرح فرانقد یا نقدِ نقد
(metacritique) مفهوم طبیعت. در سه فصل دوم که بیشتر به «تاریخ و آگاهی طبقاتی» لوکاچ اختصاص دارد، بسیاری از مفاهیم نظری این کتاب نظیر شیءوارگی و نقد عقلانیت مدرن بررسی شده و به کمک طرح این مباحث ارتباط لوکاچ با مکتب فرانکفورت نشان داده میشود؛ اما فینبرگ در دو فصل آخر میکوشد نشان دهد چگونه اعضای مکتب فرانفکورت، بهویژه آدورنو و مارکوزه، میراث خود را دنبال کردند و درنهایت تغییرش دادند. او این تغییر را بهعنوان «آخرین فلسفه پراکسیس» معرفی میکند. در بخش نتیجهگیری کتاب نیز میکوشد به اهمیت و جایگاه فلسفه پراکسیس در نظریه سیاسی مارکسیستی بپردازد و با استفاده از این ایدهها و بسط آنها از لزوم پرداختن به «فلسفه پراکسیس» در زمانه حاضر بگوید. فینبرگ همچنین به انتهای کتاب ضمیمهای اضافه کرده که فشرده دو فصل از نسخه اول کتاب است با عنوان «وحدت نظر و عمل».
در فصل اول فینبرگ میکوشد مفهوم «فلسفه پراکسیس» را در این سنت بهعنوان محور اصلی کتاب توضیح دهد. او فلسفه پراکسیس را نه اصطلاحی برای نامیدن مارکسیسم غربی با یک عنوان کلی، بلکه شکلی از تفکر میداند که ریشه در مارکسیسم غربی دارد؛ شکلی که عمل سیاسی را جزء لازم حل معضلات عقلانیت تعریف میکند. با این تعریف در فصلهای دیگر تلاش میشود اصطلاحات خاص فلسفه پراکسیس روشن شود، ازجمله: مفهوم طبیعت در این سنت، شیءوارگی و عقلانیت، اینهمانی سوژه و ابژه، نسبت نظریه و عمل، همچنین به طور خاص آرای مارکس، لوکاچ و نسل اول مکتب فرانکفورت. فینبرگ با اقتباس از نگاه سیاسی این سنت و بسط آن میکوشد روزآمد نظریه خود را در این سالها ارائه کند؛ اما نقاط مهم و جذاب کتاب در بخشهایی است که فینبرگ نظرات خود را در این مباحث فلسفی دخالت میدهد.
در نظر فینبرگ پارهای از داشتههای «فلسفه پراکسیس» که برای پرداختن به بحران عقلانیت در زمانه حاضر به درد میخورند، از نظر مغفول ماندهاند؛ آنهم به دلیلی روشن: مسائل مربوط به عقلانیت در بطن تصور سیاسی فلسفه پراکسیس جای دارند و ازاینرو، به طور خاص به چگونگی شکلهای موجود برای عمل سیاسی گره میخورد و حلوفصل مسائل فلسفی منوط به حل مسائل مادی است. او این نکته را از مارکس وام میگیرد: «فلسفه تنها وقتی محقق میشود که از خود فراتر رود». ازاینرو، یکی از مضامین اصلی کتاب به این فهم از عقلانیت برمیگردد؛ درکی که مختصات نظری و عملی آن در ارتباط با پیوند انسانها با یکدیگر و جهان تعریف میشود. فینبرگ نشان میدهد چرا در فلسفه پراکسیس تأکید بر سوژهای اجتماعی است، نه سوژه فردی. سوژهای که دستآخر همه انسانها را همراه با جهان طبیعی و اجتماعیشان، در بر میگیرد و در تاریخ بشر پدیدار میشود. فینبرگ تأکید دارد در آرای مارکس و لوکاچ این سوژه از منِ استعلایی یا کوگیتوی دکارتی به دست نمیآید؛ بلکه با سوژه جمعی و در فرایند تاریخ محقق میشود. به اعتقاد فینبرگ، شاید بحث از «سوژه اجتماعی» ملغمهای از سوژههای انسانی و فردی
را به ذهن متبادر کند؛ ولی عناصر تشکیلدهنده این سوژه لزوماً فقط مجموعهای از افراد نیست؛ بلکه شرایطی اجتماعی است که بخشی از ساختار آن سوژه جمعی را خلق میکند. تا حدی بههمیندلیل است که حتی مسائل فلسفی را نمیتوان بهعنوان مسائل تفکر محض برای انسانها تلقی کرد؛ چون بهعنوان موضوعی وجودی به اشکال حیات اجتماعی گره میخورد که واسطه تعامل ما با جهان طبیعی و اجتماعی است. جهانهایی که خود محصولات تاریخاند. فینبرگ با این نگاه بحثی دقیق درباره سوژه اجتماعی و ویژگی تاریخی آن ارائه میدهد و تأکید میکند «حقیقت وجود، صیرورت تاریخی است».
پژوهشگرانی که بحثهای نظریه انتقادی مکتب فرانکفوت را دنبال میکنند، با نگاهی به فلسفه مواجه میشوند که فرسنگها فاصله دارد با جریان غالب و اصلی فلسفه. این فاصله را زمانی میتوان درک کرد که پیشینه مارکسیستی و لوکاچی مکتب فرانکفورت برجسته شود. پروژه فینبرگ برجستهسازی همین وجه است. فینبرگ با ارجاع به جمله مشهور آدورنو در «دیالکتیک منفی»، منسوخشدن فلسفه و امکان تحقق آن را مسائلی میداند که نطفهشان در نوشتههای اولیه مارکس و «تاریخ و آگاهی طبقاتی» لوکاچ بسته میشود، آنهم تحت لوای فلسفهای برای عمل که میکوشد بر احکام جدلیالطرفین فلسفه مدرن از طریق عمل جمعی اجتماعی غلبه و سطحی از عقلانیت را متحقق کند که با تأملات نظری در روالها و نهادهای اجتماعی به دست آمده است. مارکس و لوکاچ معتقدند سنت ایدهآلیسم آلمانی در هگل به بنبست رسیده است، چون هگل میکوشد احکام جدلیالطرفین فلسفه مدرن را با تفکر نظرورزانه حل کند. در مقابل، مارکس و لوکاچ بر این باورند که این احکام نه همچون در کانت به صورت انتقادی قابل حل هستند و نه همچون در هگل به شیوهای نظرورزانه؛ راهحل فقط از طریق «فرانقد» است، نقدی که موضوعش خود نقد است.
چنین نقدی مفاهیم فلسفی را از جایگاه والا و محض نظری به عرصه اجتماع میکشد. فلسفهای که نشان میدهد مسائل بهظاهر فلسفی ریشه در واقعیت اجتماعی دارند و فقط با تغییر اجتماعی است که میتوان احکام جدلیالطرفین را برطرف کرد. فاعل این تغییر، سوژه جمعی، میدان تجربه آن انقلاب و عرصه ظهور آن تاریخ است. «فلسفه پراکسیس» فینبرگ در پی تبیین این مسئله است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.