نگاهی به برنامهریزی و داوری مسابقه طراحی غرفه ایران در بیینال معماری ونیز
پوریا جهانشاد.پژوهشگر مطالعات بینارشتهای فیلم و هنر معاصر و عضو اندیشکده رخداد تازه
جشنوارهها و مسابقات هنری به اقتضای آنکه ماهیت آنها با سنجش و داوری گره خورده است، معمولا با تنشهایی همراهاند که حاصل برنتابیدن داوریهاست؛ اما اغلب بهواسطه آنکه پروسه داوری به لحاظ شیوه سنجش آثار و اعمال رأی، پروسهای معنادار است و منافاتی با مفروضات عقل سلیم ندارد، اعتراضات با ارجاع به رویکرد و سلیقه داوران فروکش میکند. از این رو اگر در اینگونه رویدادها قصد اعمال نفوذی هم وجود داشته باشد، معناداری پروسه داوری و تبعیت آن از اقتضائات عقل سلیم بهگونهای است که خود همچون سپری در برابر انتقادات عمل میکند. از جمله اقتضائات عقل سلیم آن است که داوران امکان و زمان لازم برای شناخت ویژگیهای هر اثر و انتخاب بهترین رویکرد تحلیلی در مواجهه با آن را داشته باشند و بتوانند با جمعآوری شواهد، به بحث و تبادل نظر با یکدیگر بپردازند. بااینحال گویا معناداربودن پروسه داوری برای بخش زیادی از برنامهریزان فرهنگی و افرادی که غالبا بهعنوان داور از محفلی به محفل دیگر میروند، چندان هم معنادار نیست. مصداق آن هم مسابقات معماری است که در سالهای اخیر در ایران بهشدت فراگیر شدهاند و پروسه داوری در آنها به صورتی است که گویا
داوران نه مرتبط با دانش علمی و شرایط انضمامی آن بلکه متصل به انتزاعات جهان غیرمادی و الهام و شهود خاص آن جهاناند و زمان و مکان هم در دست آنها چون مومی قابلبسط و قبض است. برای توضیح بیشتر شاید بررسی موردی یک نمونه از این مسابقات خیلی از شبهات را روشن کند.
چندیپیش فراخوانی برای طراحی غرفه ایران در بیینال معماری ونیز سال ۲۰۱۶ داده شد که طبق برنامه زمانبندی اعلامشده در فراخوان، داوران برای سنجش ویژگیهای آثار و جمعبندی در مورد انتخاب پنج طرح نهایی، سه روز فرصت داشتند. اما یکباره درست یک روز قبل از شروع کار داوری، شرکتکنندگان ایمیلی دریافت میکنند که در آن اشاره شده داوری آثار روز آینده، شروع و در همان روز به اتمام میرسد و منتخبان دو روز دیگر باید مراجعه کنند و طرح خود را به داوران ارائه دهند. به این معنا که هفت داور با گرایشات مختلف (معمار، شهرساز، موسیقیدان و جامعهشناس) در کمتر از 10 ساعت قرار است کلیه مدارک بیش از 140 شرکتکننده را مطالعه کنند و برای انتخاب آثار برتر به تفاهم برسند. مدارک چیست؟ دو نوشته به ترتیب صد و 500 کلمه که قرار است طرح را به لحاظ فرمی و محتوایی تشریح کنند، دو تصویر A4 از طراحی انجامشده در قالب فایل PDF و یک دمو یا تصویر متحرک درباره طرح که تحویل آن اختیاری است.
یک محاسبه ساده نشان میدهد در این بازه زمانی که برای پروسه داوری در نظر گرفته شده است، حتی اگر داوران چیزی هم میل نکنند و گپ و گفت دوستانهای هم نزنند، زمان اختصاصیافته به هر شرکتکننده چیزی در حدود ۴ دقیقه است. باز هم یک برآورد تقریبی نشان میدهد حداقل زمان لازم برای روخوانی ۶۰۰ واژه در یک متن حدودا سه دقیقه است. به این اعتبار اگر داوران محترم آن ۶۰۰ کلمه را صرفا روخوانی کرده باشند، تنها یک دقیقه برای مطالعه مدارک دیگر فرصت دارند. این در حالی است که مطالعه یک متن غیرروایی، کاملا متمایز از روخوانی اخبار حوادث در روزنامهها و مجلات است و نیاز به دریافت چارچوب مفهومی و گفتمانی نویسنده دارد. از طرف دیگر تصاویر نیز باید در انطباق با مفاهیم و توصیفات ارائهشده ارزیابی شوند، بهخصوص آنکه در اینگونه مسابقات ورود گفتمانهای تاریخی، اجتماعی، قومی و هویتی به عرصه طراحی تا حد زیادی وجوه کارکردی زبان معماری را از خود متأثر و استعارههای صوری را جایگزین میکند که تحلیل و تفسیر آنها نیازمند توجه و دقت است؛ توجهی که مطمئنا با شیوههای داوری از این دست، قابلاعمال نیست. ضمن آنکه دریافت این مضامین برای داورانی که
گرایشهای علمی و هنری مختلف دارند، متمایز و تعاملشان برای رسیدن به طرحهای منتخب، در نظر و عمل دشوار و زمانبر است. با این اوصاف دعوت از داورهایی با گرایشهای گوناگون، وقتی زمان و فرصت کافی برای تبادل نظر و تعامل وجود ندارد، واجد کدام کارکرد است؟! اگر خوشبین باشیم و بپذیریم در این شیوه عمل، قصد فریب افکار عمومی وجود ندارد، باز هم ضعف مدیریت و برنامهریزی قابلچشمپوشی نیست؛ زیرا اعمال برگزارکنندگان حکایت از آن دارد که یا این افراد شناختی از حوزههای کاری داوران ندارند یا تسلیم اتوریته داوران و ضیق وقت آنها شدهاند.
بااینحال در اینگونه موارد باید توجه داشته باشیم صورت مسئله گم نشود؛ نقد و تاختن به منتخبان این مسابقات نهتنها هیچ دردی را دوا نمیکند بلکه باعث میشود مسببان اصلی این فرایندهای بیمار، آسوده به کار خود مشغول باشند. طراحان آثار منتخب اگر نه به اندازه حذفشدگان، اما به سهم خود متضرر میشوند؛ یکی بابت آنکه سرمایه نمادینی کسب میکنند که میتواند کاذب باشد؛ دوم آنکه این گروه در این سیستم بیمار بخواهند یا نخواهند آماج تهمتها و لفاظیهایی هستند که متأسفانه بهاشتباه آنها را نشانه رفتهاند.
واقعیت آن است که آنچه باید به چالش کشیده شود، همان چیزی است که خودمان (جامعه) عطا کردهایم؛ یعنی مقبولیت. مقبولیت افرادی که حوزههایی از دانش را چنان در انفعال دیگر نافعان آن حوزه از آن خود کردهاند که همواره چون داور حاضرند هر لباسی را که برازنده بدانند در کسری از ثانیه بر تن دیگران کنند و پاسخگوی بنیبشری هم نباشند. اما این افراد به سازوکارهایی هم برای بازتولید نقش و اقتدار خود نیاز دارند که آن هم به یمن مسابقات نو به نوی مختلف برایشان فراهم میشود؛ مسابقاتی که مدتهاست شیوه داوری یکروزه و ساعتی آنها مد روز شده تا وقت ارزشمند بزرگواران خرج حاشیهنشینان حوزه اقتدارشان نشود. بدیهی است وقتی این شیوههای داوری در انفعال و بلکه مشارکت معماران روزبهروز طبیعیسازی شده و مشروعیت مییابند، دیگران باید تنها بنشینند تا ببینند لباس مدنظر آقایان کی برازنده ایشان میشود. در این میان تنها تعجب از کسانی است که سابقهشان نشان داده بازیگر این بازیها نیستند، اما متأسفانه آنقدر هم دوراندیش نیستند که ببینند همه حاشیهنشینان هم کوتولههایی نیستند که زیر سایه آنها ارتزاق کنند و شهر فرنگ را از فرنگستان تمییز ندهند. اگر
مقبولیتی داده شده پس حتما آن مقبولیت سلبشدنی هم هست؛ امری که نیازمند کنارگذاشتن انفعال کاسبکارانه و مشارکت همهجانبه کسانی است که منافع مشترک دارند.
جشنوارهها و مسابقات هنری به اقتضای آنکه ماهیت آنها با سنجش و داوری گره خورده است، معمولا با تنشهایی همراهاند که حاصل برنتابیدن داوریهاست؛ اما اغلب بهواسطه آنکه پروسه داوری به لحاظ شیوه سنجش آثار و اعمال رأی، پروسهای معنادار است و منافاتی با مفروضات عقل سلیم ندارد، اعتراضات با ارجاع به رویکرد و سلیقه داوران فروکش میکند. از این رو اگر در اینگونه رویدادها قصد اعمال نفوذی هم وجود داشته باشد، معناداری پروسه داوری و تبعیت آن از اقتضائات عقل سلیم بهگونهای است که خود همچون سپری در برابر انتقادات عمل میکند. از جمله اقتضائات عقل سلیم آن است که داوران امکان و زمان لازم برای شناخت ویژگیهای هر اثر و انتخاب بهترین رویکرد تحلیلی در مواجهه با آن را داشته باشند و بتوانند با جمعآوری شواهد، به بحث و تبادل نظر با یکدیگر بپردازند. بااینحال گویا معناداربودن پروسه داوری برای بخش زیادی از برنامهریزان فرهنگی و افرادی که غالبا بهعنوان داور از محفلی به محفل دیگر میروند، چندان هم معنادار نیست. مصداق آن هم مسابقات معماری است که در سالهای اخیر در ایران بهشدت فراگیر شدهاند و پروسه داوری در آنها به صورتی است که گویا
داوران نه مرتبط با دانش علمی و شرایط انضمامی آن بلکه متصل به انتزاعات جهان غیرمادی و الهام و شهود خاص آن جهاناند و زمان و مکان هم در دست آنها چون مومی قابلبسط و قبض است. برای توضیح بیشتر شاید بررسی موردی یک نمونه از این مسابقات خیلی از شبهات را روشن کند.
چندیپیش فراخوانی برای طراحی غرفه ایران در بیینال معماری ونیز سال ۲۰۱۶ داده شد که طبق برنامه زمانبندی اعلامشده در فراخوان، داوران برای سنجش ویژگیهای آثار و جمعبندی در مورد انتخاب پنج طرح نهایی، سه روز فرصت داشتند. اما یکباره درست یک روز قبل از شروع کار داوری، شرکتکنندگان ایمیلی دریافت میکنند که در آن اشاره شده داوری آثار روز آینده، شروع و در همان روز به اتمام میرسد و منتخبان دو روز دیگر باید مراجعه کنند و طرح خود را به داوران ارائه دهند. به این معنا که هفت داور با گرایشات مختلف (معمار، شهرساز، موسیقیدان و جامعهشناس) در کمتر از 10 ساعت قرار است کلیه مدارک بیش از 140 شرکتکننده را مطالعه کنند و برای انتخاب آثار برتر به تفاهم برسند. مدارک چیست؟ دو نوشته به ترتیب صد و 500 کلمه که قرار است طرح را به لحاظ فرمی و محتوایی تشریح کنند، دو تصویر A4 از طراحی انجامشده در قالب فایل PDF و یک دمو یا تصویر متحرک درباره طرح که تحویل آن اختیاری است.
یک محاسبه ساده نشان میدهد در این بازه زمانی که برای پروسه داوری در نظر گرفته شده است، حتی اگر داوران چیزی هم میل نکنند و گپ و گفت دوستانهای هم نزنند، زمان اختصاصیافته به هر شرکتکننده چیزی در حدود ۴ دقیقه است. باز هم یک برآورد تقریبی نشان میدهد حداقل زمان لازم برای روخوانی ۶۰۰ واژه در یک متن حدودا سه دقیقه است. به این اعتبار اگر داوران محترم آن ۶۰۰ کلمه را صرفا روخوانی کرده باشند، تنها یک دقیقه برای مطالعه مدارک دیگر فرصت دارند. این در حالی است که مطالعه یک متن غیرروایی، کاملا متمایز از روخوانی اخبار حوادث در روزنامهها و مجلات است و نیاز به دریافت چارچوب مفهومی و گفتمانی نویسنده دارد. از طرف دیگر تصاویر نیز باید در انطباق با مفاهیم و توصیفات ارائهشده ارزیابی شوند، بهخصوص آنکه در اینگونه مسابقات ورود گفتمانهای تاریخی، اجتماعی، قومی و هویتی به عرصه طراحی تا حد زیادی وجوه کارکردی زبان معماری را از خود متأثر و استعارههای صوری را جایگزین میکند که تحلیل و تفسیر آنها نیازمند توجه و دقت است؛ توجهی که مطمئنا با شیوههای داوری از این دست، قابلاعمال نیست. ضمن آنکه دریافت این مضامین برای داورانی که
گرایشهای علمی و هنری مختلف دارند، متمایز و تعاملشان برای رسیدن به طرحهای منتخب، در نظر و عمل دشوار و زمانبر است. با این اوصاف دعوت از داورهایی با گرایشهای گوناگون، وقتی زمان و فرصت کافی برای تبادل نظر و تعامل وجود ندارد، واجد کدام کارکرد است؟! اگر خوشبین باشیم و بپذیریم در این شیوه عمل، قصد فریب افکار عمومی وجود ندارد، باز هم ضعف مدیریت و برنامهریزی قابلچشمپوشی نیست؛ زیرا اعمال برگزارکنندگان حکایت از آن دارد که یا این افراد شناختی از حوزههای کاری داوران ندارند یا تسلیم اتوریته داوران و ضیق وقت آنها شدهاند.
بااینحال در اینگونه موارد باید توجه داشته باشیم صورت مسئله گم نشود؛ نقد و تاختن به منتخبان این مسابقات نهتنها هیچ دردی را دوا نمیکند بلکه باعث میشود مسببان اصلی این فرایندهای بیمار، آسوده به کار خود مشغول باشند. طراحان آثار منتخب اگر نه به اندازه حذفشدگان، اما به سهم خود متضرر میشوند؛ یکی بابت آنکه سرمایه نمادینی کسب میکنند که میتواند کاذب باشد؛ دوم آنکه این گروه در این سیستم بیمار بخواهند یا نخواهند آماج تهمتها و لفاظیهایی هستند که متأسفانه بهاشتباه آنها را نشانه رفتهاند.
واقعیت آن است که آنچه باید به چالش کشیده شود، همان چیزی است که خودمان (جامعه) عطا کردهایم؛ یعنی مقبولیت. مقبولیت افرادی که حوزههایی از دانش را چنان در انفعال دیگر نافعان آن حوزه از آن خود کردهاند که همواره چون داور حاضرند هر لباسی را که برازنده بدانند در کسری از ثانیه بر تن دیگران کنند و پاسخگوی بنیبشری هم نباشند. اما این افراد به سازوکارهایی هم برای بازتولید نقش و اقتدار خود نیاز دارند که آن هم به یمن مسابقات نو به نوی مختلف برایشان فراهم میشود؛ مسابقاتی که مدتهاست شیوه داوری یکروزه و ساعتی آنها مد روز شده تا وقت ارزشمند بزرگواران خرج حاشیهنشینان حوزه اقتدارشان نشود. بدیهی است وقتی این شیوههای داوری در انفعال و بلکه مشارکت معماران روزبهروز طبیعیسازی شده و مشروعیت مییابند، دیگران باید تنها بنشینند تا ببینند لباس مدنظر آقایان کی برازنده ایشان میشود. در این میان تنها تعجب از کسانی است که سابقهشان نشان داده بازیگر این بازیها نیستند، اما متأسفانه آنقدر هم دوراندیش نیستند که ببینند همه حاشیهنشینان هم کوتولههایی نیستند که زیر سایه آنها ارتزاق کنند و شهر فرنگ را از فرنگستان تمییز ندهند. اگر
مقبولیتی داده شده پس حتما آن مقبولیت سلبشدنی هم هست؛ امری که نیازمند کنارگذاشتن انفعال کاسبکارانه و مشارکت همهجانبه کسانی است که منافع مشترک دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.