درباره نمایشگاه «بیاندامِ سفر»، آثار شهریار رضایی، در گالری ریشه 29
وطنی همچون بنفشهها
نمایشگاه شهریار رضایی با عنوان «بیاندامِ سفر» (از دوم تا بیستوششم تیر 1402) در گالری ریشه 29 با چیدمان ویدئویی آغاز میشود؛ اثری که در فارغ از عملکردش بهعنوان اثری هنری، بهنوعی نقشنوشته مرسوم روی دیوار را بازی میکند. در این اثر است که متنی کوتاه خوانده میشود که فارغ از بیان نگاه یا نظر هنرمند، انگار قرار است فضا و حالوهوای کلی نمایشگاه را نیز به بیننده منتقل کند.
حافظ روحانی
نمایشگاه شهریار رضایی با عنوان «بیاندامِ سفر» (از دوم تا بیستوششم تیر 1402) در گالری ریشه 29 با چیدمان ویدئویی آغاز میشود؛ اثری که در فارغ از عملکردش بهعنوان اثری هنری، بهنوعی نقشنوشته مرسوم روی دیوار را بازی میکند. در این اثر است که متنی کوتاه خوانده میشود که فارغ از بیان نگاه یا نظر هنرمند، انگار قرار است فضا و حالوهوای کلی نمایشگاه را نیز به بیننده منتقل کند. پس شاید همین اثر و حسوحالش باشد که فضای کلی نمایشگاه «بیاندامِ سفر» را با افسوس، حرمان و اندوهی همراه میکند که مشخصا در لحن ویدئوی به نمایش درآمده حس میشود. این چیدمان ویدئویی در کنار یکی از آثار نمایشگاه به نمایش درآمده است؛ چمدانی باز که بخشی از مقرنسکاری گنبدی را نمایش میدهد. بر اساس توضیحاتی که در کتابچه نمایشگاه آمده، این اثر اشارهای به ترمیم بخشی از گنبد مسجد شیخلطفالله اصفهان است. ترمیمی که با انتقادهای شدید همراه شد و بنا بر نوشته کتابچه نمایشگاه باعث شد ظاهر بخشی از گنبد از دیگر بخشهای گنبد منفک شود. فارغ از اینکه این اثر به تحصیلات هنرمند ارجاع میدهد (شهریار رضایی فارغالتحصیل رشته مرمت و احیای بناهای تاریخی دانشکده هنر کرمان در سال 1380 است)، از طرف دیگر استعارهای را به نمایش میگذارد که گویا قرار است هسته مرکزی نمایشگاه باشد؛ زخمی که برجا میماند یا ردی که پاک نمیشود؟ شاید اما پیش از آن، اینکه آنچه او در این نمایشگاه به نمایش گذاشته چیست و آیا لحن چیدمان ویدئویی، لحن کلی آثار را بیان میکند؟
قطعات نمایشگاه «بیاندامِ سفر» بیش از هر چیز به چمدان تعبیر شدهاند. این واژه هم در نشست بررسی آثار این هنرمند بارها تکرار شد و هم در نوشته نمایشگاه که در ویدئو نیز خوانده میشد، چند بار به کار رفته است. از طرف دیگر، موضوع هنرمند که در همان ابتدای نوشته به مهاجرت اشاره میکند، سبب میشود تا اشیای ساختهشدهاش را بتوان انواعی از چمدانهای تغییرشکلیافته در نظر گرفت. این اشیا در اشکال گوناگون با تغییر شکلهایی مشخص همراه شدهاند که آنها را به اشیائی دیگر نظیر تابوت یا حفاظساز هم شبیه و نزدیک میکند. از آنجا که هنرمند در بخشی از نوشته اشاره کرده است: «این مجموعه روایتی است از همه مهاجرتها و تمام اشیا، مکانها و خاطراتی که نمیشود با خود برد. روایتی از همه اشیای جامانده، همه مکانهای جامانده، همه عشقهای جامانده، همه فرهنگها و تاریخهای جامانده و...» پس میتوان اینطور فرض کرد که آنچه میبینیم، کوشش هنرمند برای بیان مضمونی است که فارغ از نمایش اشیای بهجامانده از مهاجرت، به درون انسان، عمق تاریخ و ریشههای فرهنگی نفوذ کند. آثار را میتوان به چند گروه تقسیم کرد؛ آنهایی که به شکلی سادهتر نمایش زخمهای بهجامانده از جدایی است یا اثری که با نمایش تنهها بریده درختان به قطع ریشهها و در نتیجه به دورشدن از آنچه هستیم، اشاره دارد تا آثاری که پیشتر میروند و کلاه امبرکبیر را با زخمهایی در درون چمدان به تصویر میکشد یا چمدانی تابوتمانند که با عنوان «مدیترانه» شبیه به قایقی سوراخ است و احتمالا به پناهجویان مغروق در دریای مدیترانه نگاهی میکند. همچنان که در اثری بزرگ با عنوان «زن حامله» هم مضمون و هم ابعاد اثر رشد کرده و هنرمند میکوشد تا عمق بیشتر مضمون را بکاود و احتمالا فراتر از حسرت و حرمان، وجوه دیگر جدایی یا فراقت را کشف کند و نمایش دهد.
پس با اینکه به نظر میرسد نگاه هنرمند در گروهی از آثار بر بیان حسرت و حرمان متمرکز است، در بخشی از آثار هنرمند میکوشد به تعبیری از تاریخ و فرهنگ ایران هم دست یافته و مضمون خود را بسط دهد و این فراقت فرهنگی را بهانهای بر درک و کشف مجدد این مفاهیم قرار دهد.
بااینحال، صدا و لحن پرحسوحال چیدمان ویدئویی که در ابتدای نمایشگاه دیده میشود، همچنان در گوش بیننده طنین میاندازد و همین طنین کموبیش راه را بر تعابیر دیگر بسته و لحن را به همان لحن ابتدایی در ویدئو محدود میکند. پس به نظر میرسد هنرمند با وجود تلاش برای عبور از وجوه احساساتبرانگیزی که در ابتدا در مواجهه با موضوع داشته، همچنان درگیر این لحن و حسوحال ناشی از آن است. صدای ویدئو انگار بیش از هر چیزی راه را بر تلاشهای بعدی و پیشروتر او سد میکند و ایده گنبد مسجد شیخلطفالله را در همان شکل ابتدایی در ذهن باقی میگذارد؛ بدون آنکه فرصت چندانی برای دیدن ایدههای پیشروتر باقی بماند.
پس آیا نمایشگاه «بیاندامِ سفر» را باید ناموفق خواند؟ نمیتوان نمایشگاه را ناموفق خواند؛ نمایشگاه بهواسطه همین لحن و حسوحال حاکم تأثیرگذار است و بیننده را با تجربه حسی قدرتمندی مواجه میکند اما از سوی دیگر تلاش خود برای پیشبردن ایده و کاویدن تاریخ و فرهنگ در پس پشت این برونریزی حسی نهان میشود. میتوان تصور کرد که هر هنرمندی (و به تبع هر بینندهای) به این برونریزی حسی نیاز دارد و نمایشگاه از این جنبه بسیار موفق است اما شهریار رضایی انگار تازه در ابتدای راهی است که قرار است فرصتی را در اختیارش بگذارد تا تاریخ و فرهنگمان را با تمام وجوه متضاد و دشوارش دوباره و از نو کشف کند. ایکاش موفق شود که دستاوردی برای هنر ما خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.