روایت امید و ناامیدی در ماجراي گروه ماهبانو در گـفتوگو با مجید درخشـانی و سحـر محمدی:
امیدوار اما زخمخورده
شرایط گویی آرامتر شده است؛ پرونده گروه موسیقی «ماهبانو» حالا پایان یافته و بعید نیست كه زمان گفتوگوی كالبدشكافانه درباره آن آغاز شده باشد. چه شد كه این همه غوغا بر سر انتشار كلیپی از این گروه به وجود آمد؟ آیا این امكان فراهم نبود كه با تعامل میان وزارت ارشاد و قوه قضائیه، پای استادی چون مجید درخشانی به دادگاه باز نشود و دیگر اعضای خانم گروه موسیقی ماهبانو، درگیر یكی از پرحاشیهترین پروندههای سال 94 نشوند؟ با آغاز به كار گروه موسیقی ماهبانو در سال 93، این امید بود كه مخاطبان خانم در ایران، یكی از تازهنفسترین گروههای موسیقی ویژه زنان را كه در حوزه موسیقی سنتی ایران فعالیت میكند از نزدیك بشناسند و از آثارش بهره ببرند اما ناگهان، یك اشتباه بدون غرض، این امید را به حسرت رساند و ماهبانو را در نخستین ایستگاه متوقف كرد. بااینهمه، استاد مجید درخشانی، مؤسس و سرپرست و آهنگساز این گروه و سحر محمدی یكی از همخوانان گروه ماهبانو، در گفتوگوی مفصل زیر، میگویند امیدشان هنوز كاملا از میان نرفته و فكر میكنند كه فضای ایران این امكان را دارد كه موسیقی زنان را به گوش زنان برساند.
به نظر میرسد كه انتشار یك كلیپ تصویری مانع از آن شد كه این گروه به هدفش كه برگزاری كنسرت ویژه بانوان بود، برسد.
درخشانی: میخواستیم این گروه را با خواننده خانم به بانوان مخاطب معرفى كنیم. ثبت هم كرده بودیم و قرار بود اجراى بانوان بگذاریم. مدتی تمرین كردیم اما شورای ارشاد ایراد گرفت و گفتند برای اولین اجرای گروه، امکان استفاده از تالار وحدت نیست درحالیكه گروه «خورشید» و «ماه» و دیگر گروهها، همگی توانسته بودند اولین اجرایشان را در تالار وحدت برگزار كنند. این بود كه چندان به برگزاری كنسرت امیدوار نبودیم اما گفتیم حالا که اینقدر زحمت کشیدهایم، کار را ضبط کنیم تا به صورت یک کلیپ برایمان باقی بماند و اگر قرار شد گروه توسط ارشاد تعیین سطح شود، شاخصی دراینزمینه در اختیار آنها باشد.
محمدی: واقعیت این است كه وزارت ارشاد به ما اعلام كرد برای تعیین سالن جهت اجرای كنسرت، باید ماهبانو از آهنگهایی كه برای كنسرت آماده كرده، كلیپ تصویری ارائه كند تا براساس تعیین سطح گروه، سالن مورد نظر در اختیار ما قرار بگیرد. با این حساب، فقطوفقط هدف ما از تهیه این كلیپ این بود كه مجوز كنسرت بانوان دریافت كنیم.
پس چرا همه چیز در واقع عكس نیت شما پیش رفت؟
محمدی: طبیعتا وقتی قرار است شما مجموعهای از اقدامات را در شرایط و بستری انجام بدهید كه قانونها و مقررات آن به صورت روشن در دسترس نیست، گاهی ممكن است قدمی را از روی ناآگاهی بردارید. آن قدم ناآگاهانه ما هم این بود كه كلیپی را كه تهیه كرده بودیم در یوتیوب منتشر شد. هدف ما از این كار، جذب مخاطب بیشتر برای حضور در كنسرت بانوان و به نوعی تبلیغ كنسرتمان بود و اصلا در جریان نبودیم كه چنین كاری مجاز نیست اما در نهایت این اقدام ما كه از روی ناآگاهی از قانون بود، مشكلات فراوانی را برای گروه به دنبال داشت و هنوز هم بخش عمدهای از این مشكلات برای من وجود دارد.
وقتی كه ایده تشكیل گروه ماهبانو پیش آمد، اعضای گروه، خصوصا خانمها چه واكنشی داشتند؟
محمدی: سراسر شوق و ذوق بودند. میدانید كه این گروه توسط استاد درخشانی تشكیل شد و تكتك اعضا، سرشار از شوق شدند وقتی كه دیدند میتوانند دور هم جمع شوند و آنچه را كه در سالهای متناوب آموخته بودند، در معرض نظر و نگاه مردم قرار دهند. میخواهم بگویم این شوق به حدی بود كه در شرایط فعلی هم با مشكلات و موانعی كه پیش آمده، هنوز زنده است. هنوز اعضای گروه امیدوارند بتوانند كنسرتی ویژه بانوان برگزار كنند. این اتفاق البته دور از ذهن هم نیست چون فعلا رأی تبرئه برای ماهبانو صادر شده و حتی برخی از اعضای گروه امسال در جشنواره موسیقی فجر اجرا داشتند.
شكایت از ماهبانو دقیقا به چه دلیل بود؟
محمدی: ما كه نفهمیدیم این شكایت از كجاست و چطور پیگیری شده است؛ مسئله خیلی پیچیده بود و اتفاقات مختلف با هم همزمان شدند. موارد شكایت هم زیاد بود؛ در ظاهر با نوع پوشش خانمها، آرایششان و تكخوانی من به عنوان خواننده مشكل داشتند اما همانطور كه پرونده جلو میرفت، دریافتیم كه به طور ریشهای مسئله غيرقانوني بودن كليپ و نداشتن مجوز است. در طول این اتفاقات كسی از ما نپرسید با وجود خطایی كه ناآگاهانه مرتكب شده بودیم چه موسیقیای را داریم به شنونده عرضه میكنیم. موسیقی این آهنگها، موسیقی اصیل ایرانی بود، با شعرهایی از مولانا و حافظ كه سالهاست توسط خوانندگان مرد حتی از تلویزیون هم پخش میشود و آهنگسازی استاد درخشانی كه یكی از وزنههای موسیقی ایران هستند. دادگاه خیلی روی این موضوع پافشاری كرد كه چرا كلیپ بدون مجوز منتشر شده است و ما این قضیه را توضیح دادیم كه هدفمان فقط جذب مخاطب برای كنسرت بانوان بوده اما با انتشار آن، برداشتهای دیگری شده و عذرخواهی كردیم. البته این نكته را هم همینجا بگویم فضاسازی و حاشیهسازیای كه در ابتدای ماجرا شد، یك مقدار بیانصافی بود در حق ما. اتفاقی كه افتاده بود آنقدر بغرنج نبود
كه یك گروه نوپا با اندیشه ایجاد فضایی امن برای موسیقی بانوان، اینطور تحت فشار قرار بگیرد.
برخورد دادگاه و دیگر مسئولانی كه در جریان رسیدگی به این پرونده بودند چطور بود؟
محمدی: ابتدای هر پروندهای قطعا سختیهایی دارد. من هیچ تجربهای از دادگاه و كلانتری نداشتم و در عمرم پایم را به چنین مكانهایی نگذاشته بودم اما در طول این مسیر با مشكلات مواجه شديم.
آینده کار آهنگسازی شما چه خواهد بود؟ فرازوفرود پروندهای که داشتید به کجا رسید؟
درخشانی: به لحاظ قانونى پایان گرفته.
به لحاظ عرفی چطور؟ آیا دیگر ممنوعالکار نیستید؟
درخشانی: به لحاظ عرفی هنوز ممنوعالکاری من صددرصد لغو نشده ولى شایعاتى هست كه میگویند هنوز تمام نشده؛ یعنى هنوز به طور کامل مجوز كارم را دریافت نكردم. واقعیت این است که ما موسیقى مبتذل اجرا نكرده بودیم و شعر هم یک شعر عرفانى بود و با همین دو اصل هم قاضى ما را تبرئه كرد.
الان وضعیت گروه ماهبانو و شخص شما چطور است؟
محمدی: هیچ! الان مشكل تمام ارگانها حل شده و پرونده برائت گرفته است در آخرین دیدار با يكي از مسئولان تالار، به من گفتند هر كس خربزه میخورد باید پای لرزش هم بنشیند. آخر چه خربزهای من خوردهام، جز اینكه خواستهام و میخواهم برای ايران، وطن خودم اجرا كنم؟ وقتی كه دادگاه درباره مشكلاتی كه به وجود آمده بود رأی صادر كرده و من هم همهجا مواردی را كه بهدروغ به من نسبت دادهاند تكذیب كردهام، پای چه لرزی باید بنشینم و چرا؟
خب این لرزها چه بوده؟
محمدی: ممنوعالخروجی، ممنوعالكاری و... حالا هم كه ممنوعالتدریس هستم. امكان تدریس در هیچ مركز موسیقی را ندارم درحالیكه تا قبل از انتشار این كلیپ در آموزشگاههای رسمی و مجاز به خانمها موسیقی تدریس میكردم. گاهی با خودم میگویم باید تلاش اصلی ما در این مسیر باشد كه راه را برای نسلهای بعد هموارتر كنیم چون زنان ایران، عاشقانه موسیقی كشور و سرزمینشان را دوست دارند و فكر میكنم ایرادی نداشته باشد آن را بیاموزند و از آموختههای خود در ارتباط با مخاطب بهره ببرند.
آقای درخشانی، شما سالها در ایران نبودید؛ حالا كه برگشتهاید و در كنار استادان بزرگ موسیقی مشغول به فعالیت هستید، این فضا چه امیدها و چه تهدیدهایی دارد و كدامشان ذهن شما را به خود درگیر كرده است.
درخشانی: طبعا اولین مسئله ما که شاید خیلی نشود وارد آن شد، این است که بالاخره 50 درصد صداى جامعه تكلیفشان در حوزه موسیقی مشخص نیست. اینها سالها میروند آموزش میبینند، آموزشی که در آموزشگاهها، هنرستانها یا دیگر مراکز موسیقی به صورت قانونی برقرار است، اما بعدش چه؟ کسی که 10 سال هر هفته از اصفهان برای کلاس موسیقی به تهران میآید و برمیگردد، بعد از یادگیری موسیقی قرار است چه کاری انجام دهد؟ درست است که خانمهای زیادی هستند که به خاطر عشقی که به موسیقی دارند این بلاتکلیفی را میپذیرند و دست از یادگرفتن برنمیدارند اما وقتی که به مرحله حرفهایشدن میرسند باز هم اجازه اجرا ندارند و درنهایت تنها کاری که میتوانند انجام بدهند آموزش آموختههایشان به گروه دیگر است؛ یعنی خانمی که دستگاهها و ردیفهای آوازی را میآموزد بیآنکه حق خواندن داشته باشد، باید آموختههایش را به طیف دیگری از خانمها بیاموزد و این چرخه همینطور ادامه خواهد داشت. این دورنمای روشنی را برای موسیقی ما پیش چشم نمیگذارد اما به این معنا نیست که آینده تاریکی داریم چراکه همین خانمها به اعتقاد من در بخش موسیقی فعالیتهای خوبی انجام دادهاند، پس
میخواهم بگویم كه این امید هنوز زنده است و میتواند منجر به اتفاقات خوب و سازندهای در موسیقی كشور ما شود.
محمدی: میدانید، استاد درخشانی درست میگویند؛ زنانی كه به موسیقی علاقهمندند و میروند با سختی و مرارت، موسیقی را یاد میگیرند، یك جایی متوقف میشوند چون شرایط اجرای روی صحنه برایشان امكانپذیر نیست البته این را بگویم كه من صرفا در این مرحله متوقف نشدم شاید به این خاطر كه از ابتدا دنبال شهرت خوانندگی و دیدهشدن روی صحنه نبودم. بخشی از علاقه من به هنر مربوط به خانوادهام میشود و بخشی هم به آرامش درونی من مرتبط است. این طور نبوده كه بگویم با خودم برنامهریزی كنم، سختیها را تحمل كرده، موسیقی را بیاموزم و بعد بروم روی صحنه. من از همان ابتدا، موسیقی را برای درون و روح خودم آموختم و هنوز هم در تكاپو هستم كه هر روز بیشتر از دیروز، موسیقی ایرانی را -مخصوصا ریشههایش را- پیدا كنم و در این مسیر به سمت قدمای موسیقی ایران بروم.
از قدمای موسیقی گفتید؛ سؤالی كه به ذهنم میرسد این است كه آیا موسیقی اصیل ایرانی در نظر قدمای آن، موسیقی مردانه بوده است؟
محمدی: پاسخدادن به این سؤال سخت است چون فكر نمیكنم موسیقی زنانه یا مردانه باشد؛ مگر رنگها در نقاشی را میتوان به زنانه و مردانه تفكیك كرد؟ آواهای موسیقی هم همینطور هستند، جداییناپذیرند.
پس سؤالم را طور دیگری میپرسم؛ به عنوان یك خانم فكر میكنید در موسیقی، نگاه تبعیضآمیزی وجود داشته كه امروز هم به نوعی شاهد آن هستیم؟
محمدی: بله! این یكی را با شما موافقم. این برخورد تبعیضآمیز دیده میشود و من هم بسیار تحت فشار آن هستم. همه ما خوانندهها دوست داریم كه كارمان را به مخاطب ارائه كنیم، احتیاج داریم كه كار كنیم و از راه هنر است كه میتوانیم امرارمعاش كنیم. وقتی خوانندهای استیج را تجربه نكند، سطح دانش او یك جایی متوقف میشود و بعید نیست كه شغل دیگری انتخاب كند. برای من هم همین اتفاق افتاد؛ موسیقی را آموخته بودم و تمام تلاشم را ميكنم كه بتوانم در كشور خودم فعاليت داشته باشم و طبق قوانين كشورم پيش بروم. البته كه در اين مسير براي بهكمالرساندن هنرم و آوازم كه اصليترين هدف زندگيام بوده و هست، تلاش ميكنم كه با كارهاي ديگري نظير ادامه تحصيل و فعاليت در حوزه موسيقي كودكان، ساززدن و خطشكستهنوشتن، حرفه اصلي زندگيام (يعني آواز) را به تعالي برسانم و تقويت كنم.
بااینهمه به نظر میرسد به خاطر مشكلات پیشآمده اندكی سرخورده باشید.
محمدی: راستش امیدم به هيچ عنوان از بین نرفته و محكمتر از قبل گام برميدارم و براي هدفم تلاش ميكنم و بسيار خوشبین هستم به آينده. هرچند اگر خيلي دور باشد اين آينده. میدانید، آنهایی بیشتر سرخورده میشوند كه عشق حضور در صحنه را داشته باشند.
و فكر میكنید دلیلش چیست؟
محمدی: دلیلش این است كه اولا آییننامه و قانون مكتوبی در زمینه موسیقی زنان نداریم و در ثانی، آن چیزهایی هم كه هست، بهدرستی اجرا نمیشود. هیچكدام از اهالی موسیقی كشور نمیدانند كه چه چیزی غلط است و چه چیزی درست و همین حس، آزاردهنده خواهد شد. مثالی بزنم كه موضوع روشنتر شود؛ اگر با توزیع غیرقانونی كلیپ گروه ماهبانو در شبكههای ماهوارهای مشكل دارند كه ما علاوه بر عذرخواهی توضیح دادیم كه این كلیپ بدون اجازه ما از طریق شبكههای ماهوارهای پخش شده و اگر مشكل دیگری در میان هست كه باید رسما آن را اعلام كنند. همین اواخر یكی از خوانندگان ما به كشورهای خارجی سفر كرد و حتی با یكی از تلویزیونهای فارسیزبان ماهواره گفتوگو كرد؛ اما چرا او را ممنوع نمیكنند؟ به نظرم جواب روشن است، من زن هستم و ایشان مرد. میدانید همینجا اعلام میكنم كه من در هیچجای دنیا، كشف حجاب نكردهام، هیچ حركتی خلاف جریان آب انجام ندادهام، از هیچ گروهی حمایت یا هواداری نكردهام و عقاید فردیام، عقايد فردي نسبت به كشورم، قابل دفاع است. اما چرا آنهمه حاشیهسازی برایم درست كردند و در شبكههای مجازی منتشر شد؟ آتش این شایعات را متأسفانه چند سایت
خبری راه انداختند؛ شاید به این دلیل كه دیگر حتی رد پای خانمها در موسیقی كشور نباشد و امید ما را تهی كنند اما در برابر اینهمه اتفاق، ارشاد فقط سكوت كرد.
چرا؟
محمدی: جواب این سؤال را هیچوقت نفهمیدم. چطور یك وزارتخانه كه مأمور رصد و رسیدگی به مشكلات هنرمندان این كشور است، از زیرمجموعهاش حمایت نمیكند؟ بهایندلیل كه زن بودم و شغلم، خوانندگی است؟ اين روزها، تعداد بسيار اندكي از مردم، در فضاي مجازي وقيحانه و به دور از شأن انساني رفتار ميكنند و به خودشان اين اجازه را ميدهند كه بيجهت وارد حريم اعتقادات شخصي آدمها شوند. اين رفتار آنها باعث ميشود كه تر و خشك با هم بسوزند و با توهين و افترا، كار خوب و پسنديده افراد را زير سؤال ببرند و با قضاوت نابهنگامشان و كينهتوزي، اجازه گسترش و ترويج رفتارهاي حرفهاي و پسنديده را از افراد بگيرند. اي كاش روزي برسد كه قضاوت عجولانه از ايران و ايرانيها دور بماند و همصدا با مولانا بگوييم: انسانم آرزوست.
در جریان كشمكشهایی كه پیش آمد چه كسانى بیشترین حمایت را از شما كردند؟
درخشانی: هیچ كسي به صورت رسمی از ما حمایت نکرد.
حتى وزارت ارشاد؟
درخشانی: وزارت ارشاد هیچ كارى براى ما نكرد. البته به صورت زبانی چرا؛ اما شاید موقعیت حمایت هم مهیا نبود. دراینمیان، شاید دادگاه بهترین جایى بود كه ما رفتیم و توانستیم از خودمان دفاع کنیم. نحوه برخوردشان محترمانه بود و به عنوان مجرم با ما برخورد نكردند و حتى دادگاه به ما امیدوارى هم داد اما بعد كه رفتیم دنبال ادامه كارهاى قانونى پرونده، متوجه شدیم که هنوز مشکلات به طور کامل حل نشده؛ مثلا درباره خود من، کنسرت قونیه و کنسرت حافظ در پاریس را از دست دادم. باوجوداین در این مدت بیکار نبودهام و کارهایم را انجام دادهام و در همین چند ماه، یك آلبوم آماده پخش دارم. میخواهم بگویم اینطور نبوده كه اگر ممنوعالكار بوده باشم، از كار بیفتم. من كارم را میكنم و بالاخره یك زمانى پخش میشود اما بهطورکلی، این جریانات روح آدم را آزرده میكند و خواهناخواه ذهن را درگیر.
خانم محمدی، برای تكرارنشدن پرونده شما، فكر میكنید چه اقدامی میتواند كارساز باشد؟
محمدی: روشنشدن قانون. اگر بگویند یا ابلاغ كنند كه حضور در شبكههای ماهوارهای جرم است، هیچوقت اینهمه خواننده قربانی نمیشوند. ازسویدیگر، ارشاد باید ما را از نزدیك بشناسد و بداند كه تا چه حد به اصول اخلاقی و فرهنگ و بایدونبایدهای كشور خود پایبند هستیم. خودِ من بههیچعنوان بیحرمتی به خاك صحنه را نمیپذیرم و وقتی میخواهم برای خانمهای كشورم اجرا كنم، حتی لاك هم به ناخنهایم نمیزنم؛ چنین موضوعی به انتخاب دیگران برای ما وابسته نیست، بیشتر به احترامی برمیگردد كه برای مخاطبانم و عرف جامعه قائل هستم؛ بنابراین برای همین است كه هنوز از حمایتنکردن وزارت ارشاد متعجبم.
مگر ارشاد چه حمایتی میتوانست از شما بکند؟
محمدی: در جریان این پرونده، سایتهای بسیاری بودند كه علیه من، شایعهپراكنی میكردند؛ ارشاد میتوانست لااقل با این سایتها برخورد كند تا من در محیط آرامتری به حل مشكلم بپردازم. البته این كار را هم مجبور شدم خودم انجام بدهم؛ یك بار به پلیس فتا رفتم و در آنجا از این سایتها و مطالبشان شكایت كردم اما با اینكه برخورد محترمانهای با من داشتند، نتوانستند كاری دراینخصوص انجام دهند چون میگفتند آیپیها، مربوط به ایران نیست و در واقع نویسندگان آن مطالب، از فیلترشكن استفاده كرده بودند تا هویتشان مخفی بماند. متأسفانه این شایعهپراكنیها همزمان شد با اجرای اپرای عروسكی سعدی اثر استاد بهروز غریبپور در شیراز. من یکی از نقشهای اصلی این اپرا را داشتم و وقتی كه شایعهها را شنیدم نمیدانستم چطور با دست خالی باید جلوی چنین تهمتهایی بایستم. گفتند محمدی در لندن كشف حجاب كرده و حالا قرار است در شیراز اجرای زنده كند. آخر با چه مدركی این حرف را میزدند؟ یك شهروند ایرانی كه طبق قوانین كشورش، ايران زندگی میكند چطور میتواند یكتنه و بدون حمایت، از این تهمتها تبری بجوید؟ در نهایت دو، سه ساعت مانده به اجرای اپرا، با آن
برخورد شد و حتی تهدید كرده بودند كه اگر سحر محمدی به شیراز بیاید، با او همان برخوردی را میكنیم كه با علی مطهری شده بود. اپرا در آن روز در شيراز تعطیل شد و من هنوز نفهمیدهام این همه لرز برای خوردن چه خربزهای بوده.
جناب درخشانی میتوانید به نمونهای از این حمایتهايي كه اساتيد قديميتر از شما انجام ميدادند، اشاره كنید؟
درخشانی: ما آن دوره نوازنده بودیم و محتوای بعضى از این سرودها باعث شده بود که بپرسیم برای چه باید اینها را بنوازیم؟ و ایشان میگفت ما این کار را میكنیم تا پخش شود و مردم بشنوند چراکه آن زمان، تنها مجرای شنیدن موسیقی فقط تلویزیون بود. الان بعد از گذشت 30 سال، تأثیرات همان موسیقیها روی نسل جوان را میتوان مشاهده کرد. یادم هست که یک بار از طرف منکرات آمدند و دستگاههای ضبط موسیقی گروه چاووش را بردند، سال 59 یا 60 بود و گروه در اوج خودش بود. آقای لطفی مرتب میرفت منکرات تا این دستگاهها را آزاد کند. گفتند یك نامه بنویسید برای رئیسجمهور و میدانستیم كه ایشان كارهاى چاووش را گوش میدهند. نامه را نوشتیم و یك یا دو روز بعد، همه دستگاهها را خود منكرات آورد و چاووش دوباره باز شد. خلاصه اینکه امروز از نظر کمیت پیشرفت کردهایم اما از نظر کیفیت، نه! باید از این تعدد، از این کمیت با هدایت خود استفاده ببریم و کارهای خوبی بسازیم که موسیقی امروزمان سخت به آن محتاج است.
به عنوان آخرین سؤال، در روزهایی كه با این حوادث دستوپنجه نرم میكردید، برخورد مردم با شما چطور بود؟
درخشانی: خاطرات خوب زیاد است و اتفاقا میخواهم بگویم که بهترین لحظاتم در همین یک سال اخیر و مصادف با همین اتفاقات بود؛ درست لحظههایی که بین مردم بودم و مردم عادی میآمدند و اظهار لطف میکردند. در طول این سالها من فکر نمیکردم که مردم ما تا این اندازه ارتباطشان را با موسیقی سنتی حفظ کرده باشند و همیشه تصورم این بود که گوش شنیداریشان خراب شده بس که از اینطرف و آنطرف موسیقیهای عجیبوغریب به خوردشان میدهند. اما بعد از این جریان دیدم که اگر كارى تولید شود كه كمى زمینه مردمى داشته باشد حتما مخاطب خودش را پیدا میکند. جالب است که در این یک سال كه سال خوبى نبوده، بهترین لحظاتم هم اتفاق افتاده، یعنى روزى نبوده كه من بیرون بروم و مورد لطف مردم قرار نگیرم و این بزرگترین سعادت براى من است: خرم آن نغمه كه مردم بسپارند به یاد... من اتفاقات خوب زیادی را در زندگی پشت سر گذاشتهام، تولد فرزندانم، موفقیتهای کاری آلبوم «در خیال»، دیدار با اخوان ثالث؛ ولی سال گذشته این سعادت را داشتم که شنوندههای واقعی موسیقی خودم را ببینم و بشناسم.
شرایط گویی آرامتر شده است؛ پرونده گروه موسیقی «ماهبانو» حالا پایان یافته و بعید نیست كه زمان گفتوگوی كالبدشكافانه درباره آن آغاز شده باشد. چه شد كه این همه غوغا بر سر انتشار كلیپی از این گروه به وجود آمد؟ آیا این امكان فراهم نبود كه با تعامل میان وزارت ارشاد و قوه قضائیه، پای استادی چون مجید درخشانی به دادگاه باز نشود و دیگر اعضای خانم گروه موسیقی ماهبانو، درگیر یكی از پرحاشیهترین پروندههای سال 94 نشوند؟ با آغاز به كار گروه موسیقی ماهبانو در سال 93، این امید بود كه مخاطبان خانم در ایران، یكی از تازهنفسترین گروههای موسیقی ویژه زنان را كه در حوزه موسیقی سنتی ایران فعالیت میكند از نزدیك بشناسند و از آثارش بهره ببرند اما ناگهان، یك اشتباه بدون غرض، این امید را به حسرت رساند و ماهبانو را در نخستین ایستگاه متوقف كرد. بااینهمه، استاد مجید درخشانی، مؤسس و سرپرست و آهنگساز این گروه و سحر محمدی یكی از همخوانان گروه ماهبانو، در گفتوگوی مفصل زیر، میگویند امیدشان هنوز كاملا از میان نرفته و فكر میكنند كه فضای ایران این امكان را دارد كه موسیقی زنان را به گوش زنان برساند.
به نظر میرسد كه انتشار یك كلیپ تصویری مانع از آن شد كه این گروه به هدفش كه برگزاری كنسرت ویژه بانوان بود، برسد.
درخشانی: میخواستیم این گروه را با خواننده خانم به بانوان مخاطب معرفى كنیم. ثبت هم كرده بودیم و قرار بود اجراى بانوان بگذاریم. مدتی تمرین كردیم اما شورای ارشاد ایراد گرفت و گفتند برای اولین اجرای گروه، امکان استفاده از تالار وحدت نیست درحالیكه گروه «خورشید» و «ماه» و دیگر گروهها، همگی توانسته بودند اولین اجرایشان را در تالار وحدت برگزار كنند. این بود كه چندان به برگزاری كنسرت امیدوار نبودیم اما گفتیم حالا که اینقدر زحمت کشیدهایم، کار را ضبط کنیم تا به صورت یک کلیپ برایمان باقی بماند و اگر قرار شد گروه توسط ارشاد تعیین سطح شود، شاخصی دراینزمینه در اختیار آنها باشد.
محمدی: واقعیت این است كه وزارت ارشاد به ما اعلام كرد برای تعیین سالن جهت اجرای كنسرت، باید ماهبانو از آهنگهایی كه برای كنسرت آماده كرده، كلیپ تصویری ارائه كند تا براساس تعیین سطح گروه، سالن مورد نظر در اختیار ما قرار بگیرد. با این حساب، فقطوفقط هدف ما از تهیه این كلیپ این بود كه مجوز كنسرت بانوان دریافت كنیم.
پس چرا همه چیز در واقع عكس نیت شما پیش رفت؟
محمدی: طبیعتا وقتی قرار است شما مجموعهای از اقدامات را در شرایط و بستری انجام بدهید كه قانونها و مقررات آن به صورت روشن در دسترس نیست، گاهی ممكن است قدمی را از روی ناآگاهی بردارید. آن قدم ناآگاهانه ما هم این بود كه كلیپی را كه تهیه كرده بودیم در یوتیوب منتشر شد. هدف ما از این كار، جذب مخاطب بیشتر برای حضور در كنسرت بانوان و به نوعی تبلیغ كنسرتمان بود و اصلا در جریان نبودیم كه چنین كاری مجاز نیست اما در نهایت این اقدام ما كه از روی ناآگاهی از قانون بود، مشكلات فراوانی را برای گروه به دنبال داشت و هنوز هم بخش عمدهای از این مشكلات برای من وجود دارد.
وقتی كه ایده تشكیل گروه ماهبانو پیش آمد، اعضای گروه، خصوصا خانمها چه واكنشی داشتند؟
محمدی: سراسر شوق و ذوق بودند. میدانید كه این گروه توسط استاد درخشانی تشكیل شد و تكتك اعضا، سرشار از شوق شدند وقتی كه دیدند میتوانند دور هم جمع شوند و آنچه را كه در سالهای متناوب آموخته بودند، در معرض نظر و نگاه مردم قرار دهند. میخواهم بگویم این شوق به حدی بود كه در شرایط فعلی هم با مشكلات و موانعی كه پیش آمده، هنوز زنده است. هنوز اعضای گروه امیدوارند بتوانند كنسرتی ویژه بانوان برگزار كنند. این اتفاق البته دور از ذهن هم نیست چون فعلا رأی تبرئه برای ماهبانو صادر شده و حتی برخی از اعضای گروه امسال در جشنواره موسیقی فجر اجرا داشتند.
شكایت از ماهبانو دقیقا به چه دلیل بود؟
محمدی: ما كه نفهمیدیم این شكایت از كجاست و چطور پیگیری شده است؛ مسئله خیلی پیچیده بود و اتفاقات مختلف با هم همزمان شدند. موارد شكایت هم زیاد بود؛ در ظاهر با نوع پوشش خانمها، آرایششان و تكخوانی من به عنوان خواننده مشكل داشتند اما همانطور كه پرونده جلو میرفت، دریافتیم كه به طور ریشهای مسئله غيرقانوني بودن كليپ و نداشتن مجوز است. در طول این اتفاقات كسی از ما نپرسید با وجود خطایی كه ناآگاهانه مرتكب شده بودیم چه موسیقیای را داریم به شنونده عرضه میكنیم. موسیقی این آهنگها، موسیقی اصیل ایرانی بود، با شعرهایی از مولانا و حافظ كه سالهاست توسط خوانندگان مرد حتی از تلویزیون هم پخش میشود و آهنگسازی استاد درخشانی كه یكی از وزنههای موسیقی ایران هستند. دادگاه خیلی روی این موضوع پافشاری كرد كه چرا كلیپ بدون مجوز منتشر شده است و ما این قضیه را توضیح دادیم كه هدفمان فقط جذب مخاطب برای كنسرت بانوان بوده اما با انتشار آن، برداشتهای دیگری شده و عذرخواهی كردیم. البته این نكته را هم همینجا بگویم فضاسازی و حاشیهسازیای كه در ابتدای ماجرا شد، یك مقدار بیانصافی بود در حق ما. اتفاقی كه افتاده بود آنقدر بغرنج نبود
كه یك گروه نوپا با اندیشه ایجاد فضایی امن برای موسیقی بانوان، اینطور تحت فشار قرار بگیرد.
برخورد دادگاه و دیگر مسئولانی كه در جریان رسیدگی به این پرونده بودند چطور بود؟
محمدی: ابتدای هر پروندهای قطعا سختیهایی دارد. من هیچ تجربهای از دادگاه و كلانتری نداشتم و در عمرم پایم را به چنین مكانهایی نگذاشته بودم اما در طول این مسیر با مشكلات مواجه شديم.
آینده کار آهنگسازی شما چه خواهد بود؟ فرازوفرود پروندهای که داشتید به کجا رسید؟
درخشانی: به لحاظ قانونى پایان گرفته.
به لحاظ عرفی چطور؟ آیا دیگر ممنوعالکار نیستید؟
درخشانی: به لحاظ عرفی هنوز ممنوعالکاری من صددرصد لغو نشده ولى شایعاتى هست كه میگویند هنوز تمام نشده؛ یعنى هنوز به طور کامل مجوز كارم را دریافت نكردم. واقعیت این است که ما موسیقى مبتذل اجرا نكرده بودیم و شعر هم یک شعر عرفانى بود و با همین دو اصل هم قاضى ما را تبرئه كرد.
الان وضعیت گروه ماهبانو و شخص شما چطور است؟
محمدی: هیچ! الان مشكل تمام ارگانها حل شده و پرونده برائت گرفته است در آخرین دیدار با يكي از مسئولان تالار، به من گفتند هر كس خربزه میخورد باید پای لرزش هم بنشیند. آخر چه خربزهای من خوردهام، جز اینكه خواستهام و میخواهم برای ايران، وطن خودم اجرا كنم؟ وقتی كه دادگاه درباره مشكلاتی كه به وجود آمده بود رأی صادر كرده و من هم همهجا مواردی را كه بهدروغ به من نسبت دادهاند تكذیب كردهام، پای چه لرزی باید بنشینم و چرا؟
خب این لرزها چه بوده؟
محمدی: ممنوعالخروجی، ممنوعالكاری و... حالا هم كه ممنوعالتدریس هستم. امكان تدریس در هیچ مركز موسیقی را ندارم درحالیكه تا قبل از انتشار این كلیپ در آموزشگاههای رسمی و مجاز به خانمها موسیقی تدریس میكردم. گاهی با خودم میگویم باید تلاش اصلی ما در این مسیر باشد كه راه را برای نسلهای بعد هموارتر كنیم چون زنان ایران، عاشقانه موسیقی كشور و سرزمینشان را دوست دارند و فكر میكنم ایرادی نداشته باشد آن را بیاموزند و از آموختههای خود در ارتباط با مخاطب بهره ببرند.
آقای درخشانی، شما سالها در ایران نبودید؛ حالا كه برگشتهاید و در كنار استادان بزرگ موسیقی مشغول به فعالیت هستید، این فضا چه امیدها و چه تهدیدهایی دارد و كدامشان ذهن شما را به خود درگیر كرده است.
درخشانی: طبعا اولین مسئله ما که شاید خیلی نشود وارد آن شد، این است که بالاخره 50 درصد صداى جامعه تكلیفشان در حوزه موسیقی مشخص نیست. اینها سالها میروند آموزش میبینند، آموزشی که در آموزشگاهها، هنرستانها یا دیگر مراکز موسیقی به صورت قانونی برقرار است، اما بعدش چه؟ کسی که 10 سال هر هفته از اصفهان برای کلاس موسیقی به تهران میآید و برمیگردد، بعد از یادگیری موسیقی قرار است چه کاری انجام دهد؟ درست است که خانمهای زیادی هستند که به خاطر عشقی که به موسیقی دارند این بلاتکلیفی را میپذیرند و دست از یادگرفتن برنمیدارند اما وقتی که به مرحله حرفهایشدن میرسند باز هم اجازه اجرا ندارند و درنهایت تنها کاری که میتوانند انجام بدهند آموزش آموختههایشان به گروه دیگر است؛ یعنی خانمی که دستگاهها و ردیفهای آوازی را میآموزد بیآنکه حق خواندن داشته باشد، باید آموختههایش را به طیف دیگری از خانمها بیاموزد و این چرخه همینطور ادامه خواهد داشت. این دورنمای روشنی را برای موسیقی ما پیش چشم نمیگذارد اما به این معنا نیست که آینده تاریکی داریم چراکه همین خانمها به اعتقاد من در بخش موسیقی فعالیتهای خوبی انجام دادهاند، پس
میخواهم بگویم كه این امید هنوز زنده است و میتواند منجر به اتفاقات خوب و سازندهای در موسیقی كشور ما شود.
محمدی: میدانید، استاد درخشانی درست میگویند؛ زنانی كه به موسیقی علاقهمندند و میروند با سختی و مرارت، موسیقی را یاد میگیرند، یك جایی متوقف میشوند چون شرایط اجرای روی صحنه برایشان امكانپذیر نیست البته این را بگویم كه من صرفا در این مرحله متوقف نشدم شاید به این خاطر كه از ابتدا دنبال شهرت خوانندگی و دیدهشدن روی صحنه نبودم. بخشی از علاقه من به هنر مربوط به خانوادهام میشود و بخشی هم به آرامش درونی من مرتبط است. این طور نبوده كه بگویم با خودم برنامهریزی كنم، سختیها را تحمل كرده، موسیقی را بیاموزم و بعد بروم روی صحنه. من از همان ابتدا، موسیقی را برای درون و روح خودم آموختم و هنوز هم در تكاپو هستم كه هر روز بیشتر از دیروز، موسیقی ایرانی را -مخصوصا ریشههایش را- پیدا كنم و در این مسیر به سمت قدمای موسیقی ایران بروم.
از قدمای موسیقی گفتید؛ سؤالی كه به ذهنم میرسد این است كه آیا موسیقی اصیل ایرانی در نظر قدمای آن، موسیقی مردانه بوده است؟
محمدی: پاسخدادن به این سؤال سخت است چون فكر نمیكنم موسیقی زنانه یا مردانه باشد؛ مگر رنگها در نقاشی را میتوان به زنانه و مردانه تفكیك كرد؟ آواهای موسیقی هم همینطور هستند، جداییناپذیرند.
پس سؤالم را طور دیگری میپرسم؛ به عنوان یك خانم فكر میكنید در موسیقی، نگاه تبعیضآمیزی وجود داشته كه امروز هم به نوعی شاهد آن هستیم؟
محمدی: بله! این یكی را با شما موافقم. این برخورد تبعیضآمیز دیده میشود و من هم بسیار تحت فشار آن هستم. همه ما خوانندهها دوست داریم كه كارمان را به مخاطب ارائه كنیم، احتیاج داریم كه كار كنیم و از راه هنر است كه میتوانیم امرارمعاش كنیم. وقتی خوانندهای استیج را تجربه نكند، سطح دانش او یك جایی متوقف میشود و بعید نیست كه شغل دیگری انتخاب كند. برای من هم همین اتفاق افتاد؛ موسیقی را آموخته بودم و تمام تلاشم را ميكنم كه بتوانم در كشور خودم فعاليت داشته باشم و طبق قوانين كشورم پيش بروم. البته كه در اين مسير براي بهكمالرساندن هنرم و آوازم كه اصليترين هدف زندگيام بوده و هست، تلاش ميكنم كه با كارهاي ديگري نظير ادامه تحصيل و فعاليت در حوزه موسيقي كودكان، ساززدن و خطشكستهنوشتن، حرفه اصلي زندگيام (يعني آواز) را به تعالي برسانم و تقويت كنم.
بااینهمه به نظر میرسد به خاطر مشكلات پیشآمده اندكی سرخورده باشید.
محمدی: راستش امیدم به هيچ عنوان از بین نرفته و محكمتر از قبل گام برميدارم و براي هدفم تلاش ميكنم و بسيار خوشبین هستم به آينده. هرچند اگر خيلي دور باشد اين آينده. میدانید، آنهایی بیشتر سرخورده میشوند كه عشق حضور در صحنه را داشته باشند.
و فكر میكنید دلیلش چیست؟
محمدی: دلیلش این است كه اولا آییننامه و قانون مكتوبی در زمینه موسیقی زنان نداریم و در ثانی، آن چیزهایی هم كه هست، بهدرستی اجرا نمیشود. هیچكدام از اهالی موسیقی كشور نمیدانند كه چه چیزی غلط است و چه چیزی درست و همین حس، آزاردهنده خواهد شد. مثالی بزنم كه موضوع روشنتر شود؛ اگر با توزیع غیرقانونی كلیپ گروه ماهبانو در شبكههای ماهوارهای مشكل دارند كه ما علاوه بر عذرخواهی توضیح دادیم كه این كلیپ بدون اجازه ما از طریق شبكههای ماهوارهای پخش شده و اگر مشكل دیگری در میان هست كه باید رسما آن را اعلام كنند. همین اواخر یكی از خوانندگان ما به كشورهای خارجی سفر كرد و حتی با یكی از تلویزیونهای فارسیزبان ماهواره گفتوگو كرد؛ اما چرا او را ممنوع نمیكنند؟ به نظرم جواب روشن است، من زن هستم و ایشان مرد. میدانید همینجا اعلام میكنم كه من در هیچجای دنیا، كشف حجاب نكردهام، هیچ حركتی خلاف جریان آب انجام ندادهام، از هیچ گروهی حمایت یا هواداری نكردهام و عقاید فردیام، عقايد فردي نسبت به كشورم، قابل دفاع است. اما چرا آنهمه حاشیهسازی برایم درست كردند و در شبكههای مجازی منتشر شد؟ آتش این شایعات را متأسفانه چند سایت
خبری راه انداختند؛ شاید به این دلیل كه دیگر حتی رد پای خانمها در موسیقی كشور نباشد و امید ما را تهی كنند اما در برابر اینهمه اتفاق، ارشاد فقط سكوت كرد.
چرا؟
محمدی: جواب این سؤال را هیچوقت نفهمیدم. چطور یك وزارتخانه كه مأمور رصد و رسیدگی به مشكلات هنرمندان این كشور است، از زیرمجموعهاش حمایت نمیكند؟ بهایندلیل كه زن بودم و شغلم، خوانندگی است؟ اين روزها، تعداد بسيار اندكي از مردم، در فضاي مجازي وقيحانه و به دور از شأن انساني رفتار ميكنند و به خودشان اين اجازه را ميدهند كه بيجهت وارد حريم اعتقادات شخصي آدمها شوند. اين رفتار آنها باعث ميشود كه تر و خشك با هم بسوزند و با توهين و افترا، كار خوب و پسنديده افراد را زير سؤال ببرند و با قضاوت نابهنگامشان و كينهتوزي، اجازه گسترش و ترويج رفتارهاي حرفهاي و پسنديده را از افراد بگيرند. اي كاش روزي برسد كه قضاوت عجولانه از ايران و ايرانيها دور بماند و همصدا با مولانا بگوييم: انسانم آرزوست.
در جریان كشمكشهایی كه پیش آمد چه كسانى بیشترین حمایت را از شما كردند؟
درخشانی: هیچ كسي به صورت رسمی از ما حمایت نکرد.
حتى وزارت ارشاد؟
درخشانی: وزارت ارشاد هیچ كارى براى ما نكرد. البته به صورت زبانی چرا؛ اما شاید موقعیت حمایت هم مهیا نبود. دراینمیان، شاید دادگاه بهترین جایى بود كه ما رفتیم و توانستیم از خودمان دفاع کنیم. نحوه برخوردشان محترمانه بود و به عنوان مجرم با ما برخورد نكردند و حتى دادگاه به ما امیدوارى هم داد اما بعد كه رفتیم دنبال ادامه كارهاى قانونى پرونده، متوجه شدیم که هنوز مشکلات به طور کامل حل نشده؛ مثلا درباره خود من، کنسرت قونیه و کنسرت حافظ در پاریس را از دست دادم. باوجوداین در این مدت بیکار نبودهام و کارهایم را انجام دادهام و در همین چند ماه، یك آلبوم آماده پخش دارم. میخواهم بگویم اینطور نبوده كه اگر ممنوعالكار بوده باشم، از كار بیفتم. من كارم را میكنم و بالاخره یك زمانى پخش میشود اما بهطورکلی، این جریانات روح آدم را آزرده میكند و خواهناخواه ذهن را درگیر.
خانم محمدی، برای تكرارنشدن پرونده شما، فكر میكنید چه اقدامی میتواند كارساز باشد؟
محمدی: روشنشدن قانون. اگر بگویند یا ابلاغ كنند كه حضور در شبكههای ماهوارهای جرم است، هیچوقت اینهمه خواننده قربانی نمیشوند. ازسویدیگر، ارشاد باید ما را از نزدیك بشناسد و بداند كه تا چه حد به اصول اخلاقی و فرهنگ و بایدونبایدهای كشور خود پایبند هستیم. خودِ من بههیچعنوان بیحرمتی به خاك صحنه را نمیپذیرم و وقتی میخواهم برای خانمهای كشورم اجرا كنم، حتی لاك هم به ناخنهایم نمیزنم؛ چنین موضوعی به انتخاب دیگران برای ما وابسته نیست، بیشتر به احترامی برمیگردد كه برای مخاطبانم و عرف جامعه قائل هستم؛ بنابراین برای همین است كه هنوز از حمایتنکردن وزارت ارشاد متعجبم.
مگر ارشاد چه حمایتی میتوانست از شما بکند؟
محمدی: در جریان این پرونده، سایتهای بسیاری بودند كه علیه من، شایعهپراكنی میكردند؛ ارشاد میتوانست لااقل با این سایتها برخورد كند تا من در محیط آرامتری به حل مشكلم بپردازم. البته این كار را هم مجبور شدم خودم انجام بدهم؛ یك بار به پلیس فتا رفتم و در آنجا از این سایتها و مطالبشان شكایت كردم اما با اینكه برخورد محترمانهای با من داشتند، نتوانستند كاری دراینخصوص انجام دهند چون میگفتند آیپیها، مربوط به ایران نیست و در واقع نویسندگان آن مطالب، از فیلترشكن استفاده كرده بودند تا هویتشان مخفی بماند. متأسفانه این شایعهپراكنیها همزمان شد با اجرای اپرای عروسكی سعدی اثر استاد بهروز غریبپور در شیراز. من یکی از نقشهای اصلی این اپرا را داشتم و وقتی كه شایعهها را شنیدم نمیدانستم چطور با دست خالی باید جلوی چنین تهمتهایی بایستم. گفتند محمدی در لندن كشف حجاب كرده و حالا قرار است در شیراز اجرای زنده كند. آخر با چه مدركی این حرف را میزدند؟ یك شهروند ایرانی كه طبق قوانین كشورش، ايران زندگی میكند چطور میتواند یكتنه و بدون حمایت، از این تهمتها تبری بجوید؟ در نهایت دو، سه ساعت مانده به اجرای اپرا، با آن
برخورد شد و حتی تهدید كرده بودند كه اگر سحر محمدی به شیراز بیاید، با او همان برخوردی را میكنیم كه با علی مطهری شده بود. اپرا در آن روز در شيراز تعطیل شد و من هنوز نفهمیدهام این همه لرز برای خوردن چه خربزهای بوده.
جناب درخشانی میتوانید به نمونهای از این حمایتهايي كه اساتيد قديميتر از شما انجام ميدادند، اشاره كنید؟
درخشانی: ما آن دوره نوازنده بودیم و محتوای بعضى از این سرودها باعث شده بود که بپرسیم برای چه باید اینها را بنوازیم؟ و ایشان میگفت ما این کار را میكنیم تا پخش شود و مردم بشنوند چراکه آن زمان، تنها مجرای شنیدن موسیقی فقط تلویزیون بود. الان بعد از گذشت 30 سال، تأثیرات همان موسیقیها روی نسل جوان را میتوان مشاهده کرد. یادم هست که یک بار از طرف منکرات آمدند و دستگاههای ضبط موسیقی گروه چاووش را بردند، سال 59 یا 60 بود و گروه در اوج خودش بود. آقای لطفی مرتب میرفت منکرات تا این دستگاهها را آزاد کند. گفتند یك نامه بنویسید برای رئیسجمهور و میدانستیم كه ایشان كارهاى چاووش را گوش میدهند. نامه را نوشتیم و یك یا دو روز بعد، همه دستگاهها را خود منكرات آورد و چاووش دوباره باز شد. خلاصه اینکه امروز از نظر کمیت پیشرفت کردهایم اما از نظر کیفیت، نه! باید از این تعدد، از این کمیت با هدایت خود استفاده ببریم و کارهای خوبی بسازیم که موسیقی امروزمان سخت به آن محتاج است.
به عنوان آخرین سؤال، در روزهایی كه با این حوادث دستوپنجه نرم میكردید، برخورد مردم با شما چطور بود؟
درخشانی: خاطرات خوب زیاد است و اتفاقا میخواهم بگویم که بهترین لحظاتم در همین یک سال اخیر و مصادف با همین اتفاقات بود؛ درست لحظههایی که بین مردم بودم و مردم عادی میآمدند و اظهار لطف میکردند. در طول این سالها من فکر نمیکردم که مردم ما تا این اندازه ارتباطشان را با موسیقی سنتی حفظ کرده باشند و همیشه تصورم این بود که گوش شنیداریشان خراب شده بس که از اینطرف و آنطرف موسیقیهای عجیبوغریب به خوردشان میدهند. اما بعد از این جریان دیدم که اگر كارى تولید شود كه كمى زمینه مردمى داشته باشد حتما مخاطب خودش را پیدا میکند. جالب است که در این یک سال كه سال خوبى نبوده، بهترین لحظاتم هم اتفاق افتاده، یعنى روزى نبوده كه من بیرون بروم و مورد لطف مردم قرار نگیرم و این بزرگترین سعادت براى من است: خرم آن نغمه كه مردم بسپارند به یاد... من اتفاقات خوب زیادی را در زندگی پشت سر گذاشتهام، تولد فرزندانم، موفقیتهای کاری آلبوم «در خیال»، دیدار با اخوان ثالث؛ ولی سال گذشته این سعادت را داشتم که شنوندههای واقعی موسیقی خودم را ببینم و بشناسم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.