|

مروری بر کتاب «سیاست جستار»: مجموعه‌ای از مهم‌ترین مناقشه‌ها در باب جستارنویسی

وساطت بین دانش و زندگی

«جستار چیزی از جنس پیاده‌روی و گشت‌وگذار است و نه سفری کاری». مایکل هامبورگر معتقد است روح جستارنویسی به‌ شکلی مقاومت‌ناپذیر گام برمی‌دارد و پیش می‌رود؛ حتی از روی جسد جستار. این روح اینجا و آنجا سرک می‌کشد، در رمان‌ها، داستان‌ها، شعرها یا مقالات و هر‌از‌گاهی حتی در بوستان فلسفه، به‌رغم دیوارها و نرده‌های ستبر و محکم آن؛ همان بوستانی که روح جستار قرن‌ها پیش از آن گریخت تا در علفزار بکر و وحشی پرسه زند.

شرق: «جستار چیزی از جنس پیاده‌روی و گشت‌وگذار است و نه سفری کاری». مایکل هامبورگر معتقد است روح جستارنویسی به‌ شکلی مقاومت‌ناپذیر گام برمی‌دارد و پیش می‌رود؛ حتی از روی جسد جستار. این روح اینجا و آنجا سرک می‌کشد، در رمان‌ها، داستان‌ها، شعرها یا مقالات و هر‌از‌گاهی حتی در بوستان فلسفه، به‌رغم دیوارها و نرده‌های ستبر و محکم آن؛ همان بوستانی که روح جستار قرن‌ها پیش از آن گریخت تا در علفزار بکر و وحشی پرسه زند. اما هرگز نمی‌توان به یک نظر دید که آگاهی آدمی از رؤیت کجای آن علفزار وحشی منع شده است؛ حتی در هیئت خاطره یا امکان، همان‌جا که دیوارها مطلق شده‌اند و گام‌زدن خود به اجبار و عادت تبدیل شده است. کتاب «سیاست جُستار» مجموعه نوشته‌هایی است درباب جستارنویسی، ماهیت و سیاست و کارکردهای جستار. چنان‌که در مقدمه نیز آمده است، مقالات این کتاب معنایی از جستار را در نظر دارد که از یک سو با تن‌زدن از رسوم جاری، نسبت به جنبه فاضلانه مقاله‌نویسی دانشگاهی موضع می‌گیرد و از سوی دیگر، با پرهیز از باب روز بودن و مصرف‌شدن فوری و فوتی، با آنچه تولید صداهای مکتوب می‌نامیم احساس بیگانگی می‌کند. «در میانه این دو، سرشت جستار تا حدی مبتنی بر آموزه‌ای است که والتر بنیامین با اصطلاح کمونیسم زبانی بیان می‌کرد، چراکه انحصار آتش را از چنگ ارباب دانشگاهی درآورده به سرحدات زبان انسان‌ها می‌آورد، ولی با این فرض که روی دیگر سکه این آتش حیات‌بخش همانا سوزاندن است. این تلقی شاید با نگاه نخبه‌گرای آدورنو و حتی با تلاش لوکاچ برای ایجاد دیالکتیکی میان دانش و هنر کمی فاصله داشته باشد، اما این دقیقا سیاستی است که نیاز داریم در فارسیِ امروز دست‌کم به آن فکر کنیم». اینجاست که کتاب «سیاست جستار» به‌طور انضمامی با تجربه ما در مقاله‌نوشتن به فارسی مواجه می‌شود. «کنش مقاله‌نوشتن به فارسی نوعی رابطه تمثیلی متضاد با علم دارد. از یک طرف، خیل ارجاعات در مقاله‌ها به جای آنکه بادی در بادبان مفاهیم اندازند، نقش دیگری بزرگ و نهاد مشروعیت‌بخش به گفتار را ایفا می‌کنند و از سوی دیگر، به‌ میانجی حد‌گذاشتن بر آنچه غیرقابل استناد است، امکان فراتر‌رفتن از دستاوردهای گذشته را از خود سلب می‌کنند. این نوشته‌ها به برکت ضوابط و قوانین خاص و فرمال خود مشهورتر از محتوایی هستند که تولید می‌کنند. صرف‌نظر از نقد ماهوی این نوشته‌ها، ناگزیر به این نکته باید اشاره کرد که همین وجه فرمال تنها نقطه مشابهت این نوشتارها با همتایان غربی‌شان است؛ اینکه باید حتما چکیده، واژگان کلیدی، مقدمه و بحث اصلی، نتیجه‌گیری و فهرست منابع‌شان به همین ترتیب غیرقابل تخطی بیاید، پیوندی است که در دورترین افق صورت یا فرم با نوشتار غرب برقرار کرده‌اند». از این‌رو کتاب «سیاست جستار» نه‌تنها به گردآوری متن‌های مهم در‌باب جستار‌نویسی پرداخته است، بلکه بنا دارد نسبتی با تجربه جستارنویسی در زبان فارسی برقرار کند؛ آن‌هم در زمانه‌ای که در نشانه‌های رهایی شعر تردید داریم و عصر داستان‌نویسان جادویی تقریبا به سر آمده است. این کتاب شاید پاسخ سرراستی برای این پرسش‌ها نداشته باشد، اما «دست‌کم جستارهای حاضر شاید نقش مواجهه با این پرسش را جدی‌تر، خطیرتر و شاید حتی مرموزتر سازند، با این رویکرد که جستارنویسی بین دانش و زندگی وساطت می‌کند». انتخاب عنوان سیاست جستار برای این مجموعه تلاشی بوده است به‌منظور نمایان‌‌کردن محتوای صدقی یا همان حقیقت‌مایه‌ای که فصل مشترک تمامی متون پیش‌رو است. اما این تلاش بدون در نظر گرفتن وضعیت خاص نوشتار عصر ما در زبان فارسی صورت نگرفته است. تا آنجا که به درک ما در فارسی برمی‌گردد، جستارنویسی همواره مفهومی سهل و ممتنع بوده است و آزادی در نحوه پرداخت و بسط مضامین را باید فصل مشترک درک یا رویکرد جستارنویسان دانست. فارسی نیز همچون زبان‌های دیگر، تاریخ کتاب‌های سنگین خود را دارد. وزن کتاب‌ها بیش از آنکه نمادی از سازمان و سامان‌‌‌یافتن نیروهای فکر در عرصه سنت فکری منسجمی باشد، بیشتر آینه جهان منسجم و بی‌شکاف سنتی است. تا پیش از این، برای کسانی که شکل خاصی از نوشتن را تجربه می‌کردند یا مخاطب شکل خاصی از متن‌ها بودند، معنای جستار بیشتر توافقی بود بر سر چیزی مثل ذره‌ای از همه‌چیز؛ کمی کوتاه‌تر، کمی احساسی‌تر، کمی ادبی‌تر، کمی رهاتر از قیدوبند نوشته‌های مستدل و کمی فارغ‌تر از روح جمعی دانش به‌مثابه سوپراِگویی همه‌جا ناظر. از این منظر، این مجموعه با محوریت تلاشی شکل گرفته است که آن را «تبیین سیاست جستار» می‌خواند.

کتاب «سیاست جستار» شامل شش مقاله از نویسندگان و متفکران مطرحی همچون جورج لوکاچ، تئودور آدورنو، جودیت باتلر، رابرت هالوت کنتور و مایکل هامبورگر است که در جستارنویسی و تبیین سیاست جستار نقش عمده‌ای داشته‌اند. «درباره ماهیت و صورت جستار» نوشته لوکاچ با ترجمه رضا رضایی، نخستین متن این کتاب است که لوکاچ آن را در قالب نامه‌ای به لئو پوپر نوشته است. او در اینجا «جستار» را یک صورت هنری می‌خواند؛ نوعی صورت‌بخشیدن مستقل و کامل که می‌توان آن را اثر هنری دانست و در عین حال بر چیزی تأکید کرد که آن را از هنر متمایز می‌کند: جستار «با همان ژست اثر هنری با زندگی روبه‌رو می‌شود، اما فقط ژست و استقلال نگرش آن مشابه هنر است، وگرنه تناظری بین آنها نیست». متن بعدی نوشته تئودور آدورنو است؛ متفکری که خود صاحب جستارهای پیشرویی در زمینه ادبیات و فرهنگ و سیاست است. «جستار به‌مثابه صورت» با ترجمه مراد فرهادپور و صالح نجفی، به متن لوکاچ اشاراتی دارد و دقیق‌تر، در گفت‌وگو با این متن نوشته‌ شده است. آدورنو در این متن به نکته مهمی اشاره می‌کند و آن انتقاداتی است که به جستار وارد می‌کنند: «هنگامی که جستار متهم می‌شود که فاقد دیدگاهی خاص خویش است و انگ نسبی‌گرایی می‌خورد زیرا هیچ موضعی را بیرون از خویش تصدیق نمی‌کند، مقوله حقیقت به‌مثابه امری تثبیت‌شده یا سلسله‌مراتبی از مفاهیم پا به میدان می‌گذارد. هگل که هیچ علاقه‌ای به دم‌‌زدن از دیدگاه‌ها نداشت، درست همین تصویر از حقیقت را هدف قرار داده بود. در این نقطه است که جستار با قطب مخالفش، فلسفه معرفت مطلق، هم‌نوا می‌شود. جستار می‌کوشد تفکر را از عارضه دلبخواهی‌بودن درمان کند؛ آن‌هم با ادغام این عارضه در رهیافت خویش به‌شیوه آگاهانه، به‌عوض پنهان‌ساختن آن به‌مثابه امری داده‌شده». از دید آدورنو «جستار همان است که از آغاز بود، صورت انتقادی به معنای کامل آن؛ در مقام نقد درون‌ماندگار ساخته‌های فکری، در مقام رویاروی ساختن واقعیت این ساخته‌ها با مفهوم‌شان، جستار همان نقد ایدئولوژی است». جستار بعدی مجموعه، «مقدمه‌ای بر جان و صورت لوکاچ» نوشته جودیت باتلر است با ترجمه صالح نجفی و مراد فرهادپور. باتلر در بخشی از تأمل خود بر «جان و صورت» می‌نویسد: «با شروع به خواندن کتاب جان و صورت، بخشی از رابطه پرتنش لوکاچ با صورت برای ما عیان خواهد شد، زیرا این کتاب با نامه‌ای به لئو پوپر (که سال بعد از انتشار این کتاب درگذشت) شروع می‌شود، اما این نامه خود یک جستار است – و مشخص‌تر بگوییم جستاری است با عنوان درباره ماهیت و صورت جستار... در اینجا لوکاچ نه فقط به پوپر، بلکه به گروهی از مخاطبان ناشناس خطاب می‌کند که جایگاه او را در تاریخ ادب تعیین خواهند کرد. درواقع، این اضطراب به‌روشنی انگیزه شروع این جستار است، زیرا پرسشی که آغازگر این متن است آن است که آیا لوکاچ می‌تواند جستاری بنویسد، آیا او می‌تواند چیزی به صورت جستار اضافه کند. پس می‌بینیم که صورت نه ‌فقط مضمون این کتاب (جان و صورت) بلکه شکل اصلی خود پژوهش است». جستار بعدی، «عنوان جستار، تمثیل باروک و جستار به‌مثابه صورت» نوشته رابرت هالوت کنتور است و امیر کمالی و صالح نجفی آن را ترجمه کرده‌اند. این جستار ایده‌های آدورنو درباب جستار را محوریت بحث خود قرار می‌دهد و به خوانشی انتقادی از ایده‌های آدورنو درباره جستار دست می‌زند. «تزهایی درباره زبان فیلسوف» نوشته تئودور آدورنو، ترجمه مراد فرهادپور و امیر کمالی، جستار دیگری است که در آن آدورنو از مواجهه فیلسوف با زبان سخن می‌گوید؛ اینکه امروزه فیلسوف با زبانی ازهم‌پاشیده روبه‌رو است و ویرانه‌های کلمات مصالح او هستند که آنها را تاریخ به او گره می‌زند و آزادی او چیزی نیست جز امکان پیکربندی این کلمات بر اساس نیروی حقیقت نهفته در آنها. سرانجام «جستاری درباب جستار» نوشته مایکل هامبورگر ترجمه امیر کمالی، حسن‌ ختامی است برای «سیاست جستار» که در آن چیزی از جنس پیاده‌روی می‌خواند که در زمین حوزه‌ای مشخص سیر می‌کند اما بدون قصد و غرض نقشه‌برداری و مساحی.

سیاستِ جُستار

جستارهایی از: جورج لوکاچ، تئودور آدورنو، جودیت باتلر، رابرت هالوت کنتور، مایکل هامبورگر

ترجمه: مراد فرهاد‌پور، رضا رضایی، صالح نجفی، امیر کمالی

گردآورنده: امیر کمالی

نشر نی

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.