|

پراگ امروز به روایت ایوان کلیما

«نه فرشته، نه قدیس» ایوان کلیما بیش از هرچیز تصویری است از پراگ امروز اگرچه در آن وقایعی از تاریخ معاصر پراگ هم به دست داده شده. «نه فرشته، نه قدیس» از مهم‌ترین رمان‌های ایوان کلیما است که در سال 2001 توسط واشنگتن‌پست به‌عنوان بهترین کتاب سال انتخاب شد. شخصیت اصلی این رمان کلیما، زنی دندانپزشک با نام کریستینا است که در دهه چهل زندگی‌اش به‌سر می‌برد و چندسالی است که از شوهرش جدا شده و با دخترش که پانزده‌ساله است زندگی می‌کند.
زن، اگرچه مدتی است که از شوهرش جدا شده اما هنوز گاه به او سر می‌زند و همچنان بعضی شب‌ها خواب او را می‌بیند. خواب‌هایی که البته آشفته و وحشتناک‌اند و شروع درخشان رمان هم شرح یکی از همین کابوس‌هاست: «شوهرم را دیشب کشتم. چرخ دندان‌سازی را کار انداختم و جمجمه‌اش را سوراخ کردم. صبر کردم تا کفتری از جمجمه‌اش بیرون بپرد ولی به جای کفتر یک کلاغ بزرگ و سیاه بیرون آمد. خسته و مانده از خواب بیدار شدم، یا درست‌تر بگویم بدون ذره‌ای میل به زندگی. هرچه سنم بالاتر می‌رود میلم به زندگی کمتر می‌شود. اصلا تمایلی به زندگی کردن داشته‌ام؟ راستش را بخواهید نمی‌دانم، ولی این را می‌دانم که هم توش و توان بیشتری داشتم و هم آرزوهای دور و درازی. آدم تا وقتی زنده است که آرزو داشته باشد.»
شوهر سابق زن، در بخش سرطان بیمارستان بستری است و حال و روز خوشی ندارد. اما حال و روز خود کریستینا نیز تعریفی ندارد. او در میان‌سالی به افسردگی دچار شده و مدتی است که ارتباط خوب گذشته‌اش با یانا، دخترش، را هم از دست داده است. کریستینا مجبور است خود را غرق کارش کند تا از فشار افسردگی خلاص شود اما روزی که روایت رمان در آن شروع می‌شود، روزی تعطیل است که زن در خانه است و فرصت این را دارد تا به خودش، دخترش و زندگی‌شان و همچنین گذشته‌اش فکر کند. یانا که حالا دختری نوجوان است، سبک زندگی‌اش تغییر کرده و ارتباط زیادی با مادرش ندارد و شکل زندگی او مهم‌ترین نگرانی کریستینا است: «با آشغال‌کله‌هایی از هر دو جنس مذکر و مونث آمد و رفت دارد، می‌گوید آن‌ها برای مال و منال دنیا و کار و کوشش پشیزی ارزش قائل نیستند. آخرین باری که با هم به تئاتر رفتیم اصرار می‌کرد سوار تراموا بشویم.
می‌خواهد هرطور شده به میل خودش رفتار کند، اما در دنیایی که میلیاردها نفر درش زندگی می‌کنند این‌طور رفتار کردن چه معنایی دارد؟ بالاخره آدم‌ها سرانجام به کسی یا چیزی دل می‌بندند و از این خودسری‌ها دست می‌کشند...همیشه به نظرم می‌آمد نسبت به سنش دختر عاقلی است و از آدم‌های دیگر درک خاصی داشت. هروقت غمگین می‌شدم، هم فورا حس می‌کرد و هم علتش را می‌فهمید و همه تلاشش را به خرج می‌داد تا آرامم کند. اما الان حس می‌کنم دیگر توجه چندانی به من ندارد، یا مثل موجودی به‌ام نگاه می‌کند که به‌اش غذا می‌دهم و مواظبش هستم. به خودم می‌گویم اقتضای سنش است، به هرجهت از عاقبتش می‌ترسم».
نگرانی کریستینا به‌جاست چراکه یانا مدرسه را ترک کرده و با آدم‌هایی ارتباط دارد که زندگی ناسالمی دارند. کلیما با روایت زندگی یانا، تصویری از پراگ امروز به دست می‌دهد که در آن تعداد زیادی از جوانان در خرابه‌ها و نقاط پرت‌افتاده به مصرف انواع و اقسام مواد مخدر گرفتارند. یانا نیز احتمالا یکی از همین آدم‌هاست.
دراین‌بین، کریستینا کم‌کم به مرد جوانی دل می‌بندد که پانزده سالی از خودش کوچک‌تر است و هرچند این آشنایی می‌تواند تا حدی او را از افسردگی‌اش جدا کند اما زندگی یانا مجالی برای شادی باقی نمی‌گذارد. کریستینا به جز رسیدگی به مسائل دخترش، به مادر پیرش هم می‌رسد. پیرزنی که زندگی‌اش تحت‌تاثیر جنگ بوده و مثل خیلی‌های دیگر در آن سال‌ها جنگ زندگی‌اش را به نابودی کشانده: «در طول جنگ زندگی مامانم، با این‌که هنوز دخترکی بیش نبود به خطر افتاده بود. مادرش، یعنی مادربزرگ ایرنا که مامان هرگز درباره‌اش چیز زیادی نمی‌گفت به دست آلمانی‌ها در اتاق گاز کشته شده بود. همین‌طور هم پدر و مادر مادربزرگ و برادرها و خواهرهاش و بچه‌هاشان. مامان فقط زمانی در این‌باره برایم حرف زد که دیگر بزرگ شده بودم. قبلا فقط این را می‌دانستم که مادربزرگ در جنگ مرده بود. مامان تا مدت‌ها به من نگفته بود که یهودی است.
مامان را به اردوگاه نفرستاده بودند و در طول جنگ پیش پدرش زندگی می‌کرد. با همه این احوال مامان در سراسر جنگ چمدان کوچکی را پر کرده بود از چیزهای ضروری که هیچ‌کس هرگز نفهمید به چه درد می‌خورند. به من گفت فقط یک ساعت به‌اش وقت داده بودند وسایلش را جمع کند». پدربزرگ کریستینا، پیش از جنگ کارگاه مبل‌سازی داشته و به محض حمله آلمان‌ها، برای فرار از اتهام غیرآریایی‌بودن می‌گوید که می‌خواهد زنش را طلاق دهد. او با این ترفند شغلش را نجات می‌دهد و البته فقط مدتی اندک می‌تواند آن را حفظ کند چون کمی بعد کومونیست‌ها او را بیکار می‌کنند درحالی‌که دیگر فرصتی برای نجات همسرش ندارد. ایوان کلیما که در سال 1938 در پراگ متولد شده، خودش در دوره جنگ تحت‌تاثیر اتفاقات آن سال‌ها بوده و در سال 1941 فاشیست‌ها او را با پدر و مادر و برادرش به اردوگاه می فرستند. کلیما در چهارده‌سالگی از اردوگاه آزاد می‌شود. او بعد از این‌که روس‌ها وارد چکسلواکی‌ می‌شوند به وطنش برمی‌گردد اما در آن‌جا هم با دستگاه حاکم به مشکل می‌خورد و تا بیست سال اجازه‌ای برای انتشار آثارش پیدا نمی‌کند.
«نه فرشته نه قدیس» مدتی است که با ترجمه حشمت کامرانی در نشر نو منتشر شده و در بخشی از ابتدای ترجمه فارسی کتاب درباره این رمان آمده: «نه فرشته، نه قدیس کتابی است جذاب و گیرا که نشان دهنده حساسیت و درک عمیق کلیما از تاریخ است، با توده مردم که همواره گرفتار درد و رنج‌اند همدردی می‌کند و به شکنندگی و انعطاف‌پذیری حیات بشری توجه و وقوف دارد. کلیما نیز مانند آنتون چخوف نویسنده‌ای است که نشان می‌دهد در همین زندگی عادی و معمولی چه شگفتی‌ها نهفته است».

«نه فرشته، نه قدیس» ایوان کلیما بیش از هرچیز تصویری است از پراگ امروز اگرچه در آن وقایعی از تاریخ معاصر پراگ هم به دست داده شده. «نه فرشته، نه قدیس» از مهم‌ترین رمان‌های ایوان کلیما است که در سال 2001 توسط واشنگتن‌پست به‌عنوان بهترین کتاب سال انتخاب شد. شخصیت اصلی این رمان کلیما، زنی دندانپزشک با نام کریستینا است که در دهه چهل زندگی‌اش به‌سر می‌برد و چندسالی است که از شوهرش جدا شده و با دخترش که پانزده‌ساله است زندگی می‌کند.
زن، اگرچه مدتی است که از شوهرش جدا شده اما هنوز گاه به او سر می‌زند و همچنان بعضی شب‌ها خواب او را می‌بیند. خواب‌هایی که البته آشفته و وحشتناک‌اند و شروع درخشان رمان هم شرح یکی از همین کابوس‌هاست: «شوهرم را دیشب کشتم. چرخ دندان‌سازی را کار انداختم و جمجمه‌اش را سوراخ کردم. صبر کردم تا کفتری از جمجمه‌اش بیرون بپرد ولی به جای کفتر یک کلاغ بزرگ و سیاه بیرون آمد. خسته و مانده از خواب بیدار شدم، یا درست‌تر بگویم بدون ذره‌ای میل به زندگی. هرچه سنم بالاتر می‌رود میلم به زندگی کمتر می‌شود. اصلا تمایلی به زندگی کردن داشته‌ام؟ راستش را بخواهید نمی‌دانم، ولی این را می‌دانم که هم توش و توان بیشتری داشتم و هم آرزوهای دور و درازی. آدم تا وقتی زنده است که آرزو داشته باشد.»
شوهر سابق زن، در بخش سرطان بیمارستان بستری است و حال و روز خوشی ندارد. اما حال و روز خود کریستینا نیز تعریفی ندارد. او در میان‌سالی به افسردگی دچار شده و مدتی است که ارتباط خوب گذشته‌اش با یانا، دخترش، را هم از دست داده است. کریستینا مجبور است خود را غرق کارش کند تا از فشار افسردگی خلاص شود اما روزی که روایت رمان در آن شروع می‌شود، روزی تعطیل است که زن در خانه است و فرصت این را دارد تا به خودش، دخترش و زندگی‌شان و همچنین گذشته‌اش فکر کند. یانا که حالا دختری نوجوان است، سبک زندگی‌اش تغییر کرده و ارتباط زیادی با مادرش ندارد و شکل زندگی او مهم‌ترین نگرانی کریستینا است: «با آشغال‌کله‌هایی از هر دو جنس مذکر و مونث آمد و رفت دارد، می‌گوید آن‌ها برای مال و منال دنیا و کار و کوشش پشیزی ارزش قائل نیستند. آخرین باری که با هم به تئاتر رفتیم اصرار می‌کرد سوار تراموا بشویم.
می‌خواهد هرطور شده به میل خودش رفتار کند، اما در دنیایی که میلیاردها نفر درش زندگی می‌کنند این‌طور رفتار کردن چه معنایی دارد؟ بالاخره آدم‌ها سرانجام به کسی یا چیزی دل می‌بندند و از این خودسری‌ها دست می‌کشند...همیشه به نظرم می‌آمد نسبت به سنش دختر عاقلی است و از آدم‌های دیگر درک خاصی داشت. هروقت غمگین می‌شدم، هم فورا حس می‌کرد و هم علتش را می‌فهمید و همه تلاشش را به خرج می‌داد تا آرامم کند. اما الان حس می‌کنم دیگر توجه چندانی به من ندارد، یا مثل موجودی به‌ام نگاه می‌کند که به‌اش غذا می‌دهم و مواظبش هستم. به خودم می‌گویم اقتضای سنش است، به هرجهت از عاقبتش می‌ترسم».
نگرانی کریستینا به‌جاست چراکه یانا مدرسه را ترک کرده و با آدم‌هایی ارتباط دارد که زندگی ناسالمی دارند. کلیما با روایت زندگی یانا، تصویری از پراگ امروز به دست می‌دهد که در آن تعداد زیادی از جوانان در خرابه‌ها و نقاط پرت‌افتاده به مصرف انواع و اقسام مواد مخدر گرفتارند. یانا نیز احتمالا یکی از همین آدم‌هاست.
دراین‌بین، کریستینا کم‌کم به مرد جوانی دل می‌بندد که پانزده سالی از خودش کوچک‌تر است و هرچند این آشنایی می‌تواند تا حدی او را از افسردگی‌اش جدا کند اما زندگی یانا مجالی برای شادی باقی نمی‌گذارد. کریستینا به جز رسیدگی به مسائل دخترش، به مادر پیرش هم می‌رسد. پیرزنی که زندگی‌اش تحت‌تاثیر جنگ بوده و مثل خیلی‌های دیگر در آن سال‌ها جنگ زندگی‌اش را به نابودی کشانده: «در طول جنگ زندگی مامانم، با این‌که هنوز دخترکی بیش نبود به خطر افتاده بود. مادرش، یعنی مادربزرگ ایرنا که مامان هرگز درباره‌اش چیز زیادی نمی‌گفت به دست آلمانی‌ها در اتاق گاز کشته شده بود. همین‌طور هم پدر و مادر مادربزرگ و برادرها و خواهرهاش و بچه‌هاشان. مامان فقط زمانی در این‌باره برایم حرف زد که دیگر بزرگ شده بودم. قبلا فقط این را می‌دانستم که مادربزرگ در جنگ مرده بود. مامان تا مدت‌ها به من نگفته بود که یهودی است.
مامان را به اردوگاه نفرستاده بودند و در طول جنگ پیش پدرش زندگی می‌کرد. با همه این احوال مامان در سراسر جنگ چمدان کوچکی را پر کرده بود از چیزهای ضروری که هیچ‌کس هرگز نفهمید به چه درد می‌خورند. به من گفت فقط یک ساعت به‌اش وقت داده بودند وسایلش را جمع کند». پدربزرگ کریستینا، پیش از جنگ کارگاه مبل‌سازی داشته و به محض حمله آلمان‌ها، برای فرار از اتهام غیرآریایی‌بودن می‌گوید که می‌خواهد زنش را طلاق دهد. او با این ترفند شغلش را نجات می‌دهد و البته فقط مدتی اندک می‌تواند آن را حفظ کند چون کمی بعد کومونیست‌ها او را بیکار می‌کنند درحالی‌که دیگر فرصتی برای نجات همسرش ندارد. ایوان کلیما که در سال 1938 در پراگ متولد شده، خودش در دوره جنگ تحت‌تاثیر اتفاقات آن سال‌ها بوده و در سال 1941 فاشیست‌ها او را با پدر و مادر و برادرش به اردوگاه می فرستند. کلیما در چهارده‌سالگی از اردوگاه آزاد می‌شود. او بعد از این‌که روس‌ها وارد چکسلواکی‌ می‌شوند به وطنش برمی‌گردد اما در آن‌جا هم با دستگاه حاکم به مشکل می‌خورد و تا بیست سال اجازه‌ای برای انتشار آثارش پیدا نمی‌کند.
«نه فرشته نه قدیس» مدتی است که با ترجمه حشمت کامرانی در نشر نو منتشر شده و در بخشی از ابتدای ترجمه فارسی کتاب درباره این رمان آمده: «نه فرشته، نه قدیس کتابی است جذاب و گیرا که نشان دهنده حساسیت و درک عمیق کلیما از تاریخ است، با توده مردم که همواره گرفتار درد و رنج‌اند همدردی می‌کند و به شکنندگی و انعطاف‌پذیری حیات بشری توجه و وقوف دارد. کلیما نیز مانند آنتون چخوف نویسنده‌ای است که نشان می‌دهد در همین زندگی عادی و معمولی چه شگفتی‌ها نهفته است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.