|

تازه‌های «جهان نو» نشر چشمه

تکه‌پاره‌های حافظه

«هنری رمان و مقاله‌اش را نوشته بود تا درباره این شیوه تکمیلی فکرکردن درباره جنایت‌های جنگ جهانی دوم مثال بیاورد و بحث کند. نوشتن این رمان پنج سال پُرفشار طول کشیده بود. بعد از اینکه کارش تمام شده بود، دو نوشته همزادش میان ناشران متعدد دست به دست چرخیده بود». رمان «بئاتریس و ویرژیل» نوشته یان مارتل آن‌طور که از جملات اخیر پیداست روایت نویسنده‌ای است که می‌خواهد در قالب‌هایی نو از حوادث و فجایع تاریخی بنویسد. حاصل این ایده هم کتاب دوطرفه است. اگر رمان و مقاله در یک کتاب و دنبال هم منتشر می‌شدند، هر کدام که دوم می‌آمد، علی‌رغم شایستگی‌هایش در سایه اولی قرار می‌گرفت. شباهت‌های رمان و مقاله هنری اما ایجاب می‌کرد همراهِ هم منتشر شوند و در عین حال برای حفظ حقوق هر کدام‌شان، جداگانه. این بود که هنری به کتاب دوطرفه فکر کرد. رویداد مرکزی کتاب او بسیار اندوه‌بار بود. شاید بتوان گفت کتابش درباره واژگونی جهان بود. به این‌ ترتیب چه‌قدر مناسب بود که کتاب خودش هم همیشه نیمه‌ای واژگون داشته باشد. در عین حال اگر این دو متن به‌صورت «کتاب دوطرفه» منتشر می‌شدند، خودِ خواننده می‌توانست انتخاب کند به چه ترتیبی آنها را بخواند. هنری می‌خواست با این کتاب ادای دینی کند به اتفاقاتی که در نظر او آن‌طور که باید، به آنها پرداخته نشده بود. «هنری در خلال سال‌ها کتاب خواندن و فیلم دیدن متوجه شده بود که آثار تخیلی واقعی، درباره نسل‌کشی در جنگ جهانی دوم چه‌قدر معدود هستند. تفسیر این رویداد تقریبا همیشه تاریخی، واقعی، مستندنگارانه، حکایت‌وار، شهادت‌وار، نعل‌به‌نعل بود و اسناد و مدارک معمول درباره آن اغلب خاطره‌های بازماندگان؛ مثل اگر این مرد استِ پریمو لوی. در این اسناد جنگ، به‌عنوان یک رویداد عظیم انسانی، همیشه به چیز دیگری تبدیل می‌شد.» در نظر این نویسنده هیچ اثر خلاقه هنری و ادبی‌ای به جنایت‌های جنگ جهانی دوم- ‌و درحقیقت به تعبیر و تفسیر آن- نپرداخته است. ماجرای کتاب البته به همین سرراستی نیست. هنری در یک روز زمستانی پاکت بزرگی دریافت کرد که مبدئش چندان دور نبود. وقتی به آدرس مرجوعیِ نامه نگاه کرد، متوجه شد از جایی توی همان شهر ارسال شده. وقتی بازش کرد، بیشترِ نامه نسخه کپی‌شده‌ای بود از یکی از داستان‌های کوتاه فلوبر: «افسانه ژولین، تیمارگر پاک». هنری هیچ‌وقت درباره‌اش چیزی نشنیده بود، فقط «مادام بواری» فلوبر را خوانده بود. چند روز بعد به مرور این داستان‌ها گذشت. اما در پاکت چیز دیگری هم بود. خلاصه یک نمایشنامه که نه اسم آن معلوم بود، نه نویسنده‌اش. نمایشنامه‌ای که با این سطر آغاز می‌شد: ویرژیل و بئاتریس پای درختی نشسته‌اند. بی‌هیچ هدفی به دور و برشان نگاه می‌کنند.
بئاتریس و ویرژیل. یان مارتل. ترجمه کاوه فولادی‌نسب، مریم کهنسال نودهی.
رمان دیگری که در سری مجموعه «جهان نو» منتشر شده، «علف شبانه» نوشته مودیانو است که نویسنده به‌سیاق دیگر آثارش، مفهوم «خاطره» و تردید در گذشته را دستمایه داستان خود قرار داده است. این موضوع را مخاطب در همان صفحه اول رمان درمی‌یابد. «نه، من خواب ندیده‌ام. سندش هم دفترچه یادداشت سیاه‌رنگی پُر از حاشیه‌نویسی است که برایم مانده. در این ابهام، من به واژه‌هایی روشن نیاز دارم و سری به فرهنگ لغات می‌زنم. یادداشت: هر علامت و نشانه کوچکی که برای به یاد آوردن چیزی می‌نویسند. در صفحات دفترچه یادداشت، اسامی، شماره تلفن‌ها و تاریخ‌های قرار ملاقات‌ها پشتِ هم آمده‌اند، و همچنین یادداشت‌های کوتاهی که شاید ربطی به ادبیات داشته باشند. اما آنها را با چه اسمی طبقه‌بندی کنم؟ دفتر خاطرات روزانه؟ تکه‌پاره‌های حافظه؟ و همچنین صدها آگهی کوچک مطبوعاتی که ازشان رونویسی شده.» راوی خواب‌هایش را انکار می‌کند و از همان سطرهای نخست تردید خود را در نسبت واقعیت با حافظه نشان می‌دهد و هرچند وقت یک بار در خیابان، انگار صدای کس دیگری را بشنود، خود را در حال گفتن این جمله می‌یابد: «با این حال من خواب ندیده‌ام.» با صدایی بی‌رمق. نام‌هایی به ذهنم می‌آیند، بعضی چهره‌ها، بعضی جزئیات. دیگر کسی نیست که راوی با او حرف بزند. دیگر شاهد زنده‌ای نمانده است. اما راوی می‌پندارد اگر آنها هم بودند بدون شک تا حالا همه چیز را فراموش کرده بودند. آن‌طور که در مقدمه کتاب آمده است: «شخصیت‌های داستان‌های مودیانو، از اولین رمان او، میدان اتوآل (1968) تا امروز، همواره در تنهایی‌ها و پرسه‌زنی‌های شبانه‌شان، دنبال پاسخ معمایی در گذشته هستند. گذشته‌ای که از بین نرفته است - یا در حقیقت، گذشته‌ای که نگذشته است. هر اتفاق، جغرافیای مشخصی دارد که راوی با گذری دوباره از آن در زمان حال، بی‌آن‌که به پاسخ مشخصی برسد، به واکاویِ وسواس‌گونه‌اش می‌پردازد. و هر بار در پایانِ آثارش این نکته را درمی‌یابیم که در تمام آن خاطره‌بازی‌ها و شب‌گردی‌ها، رفتن، هدف اصلی بوده است، نه رسیدن. این سؤال است که مسیر زندگی را مشخص می‌کند، نه پاسخ آن.» در رمان علف شبانه همچون دیگر آثار مودیانو با دنیایی پُر از تردید و ترس روبه‌رو می‌شویم؛ تردید درباره ماهیت هر آن‌چه در گذشته اتفاق افتاده و ترس از ناپدید یا نابود شدن. «خاطرات نه می‌میرند، نه از بین می‌روند. در گوشه‌ای از ذهن انسان می‌خوابند و روزی به‌ناگاه برمی‌خیزند. اما خاطرات راویِ داستان علف شبانه، خلاف خاطرات اکثر مردم با رویا، واقعیت و خواب‌هایش درآمیخته‌اند، ...»
علف شبانه، پاتریک مودیانو، ترجمه شبنم درویش

«هنری رمان و مقاله‌اش را نوشته بود تا درباره این شیوه تکمیلی فکرکردن درباره جنایت‌های جنگ جهانی دوم مثال بیاورد و بحث کند. نوشتن این رمان پنج سال پُرفشار طول کشیده بود. بعد از اینکه کارش تمام شده بود، دو نوشته همزادش میان ناشران متعدد دست به دست چرخیده بود». رمان «بئاتریس و ویرژیل» نوشته یان مارتل آن‌طور که از جملات اخیر پیداست روایت نویسنده‌ای است که می‌خواهد در قالب‌هایی نو از حوادث و فجایع تاریخی بنویسد. حاصل این ایده هم کتاب دوطرفه است. اگر رمان و مقاله در یک کتاب و دنبال هم منتشر می‌شدند، هر کدام که دوم می‌آمد، علی‌رغم شایستگی‌هایش در سایه اولی قرار می‌گرفت. شباهت‌های رمان و مقاله هنری اما ایجاب می‌کرد همراهِ هم منتشر شوند و در عین حال برای حفظ حقوق هر کدام‌شان، جداگانه. این بود که هنری به کتاب دوطرفه فکر کرد. رویداد مرکزی کتاب او بسیار اندوه‌بار بود. شاید بتوان گفت کتابش درباره واژگونی جهان بود. به این‌ ترتیب چه‌قدر مناسب بود که کتاب خودش هم همیشه نیمه‌ای واژگون داشته باشد. در عین حال اگر این دو متن به‌صورت «کتاب دوطرفه» منتشر می‌شدند، خودِ خواننده می‌توانست انتخاب کند به چه ترتیبی آنها را بخواند. هنری می‌خواست با این کتاب ادای دینی کند به اتفاقاتی که در نظر او آن‌طور که باید، به آنها پرداخته نشده بود. «هنری در خلال سال‌ها کتاب خواندن و فیلم دیدن متوجه شده بود که آثار تخیلی واقعی، درباره نسل‌کشی در جنگ جهانی دوم چه‌قدر معدود هستند. تفسیر این رویداد تقریبا همیشه تاریخی، واقعی، مستندنگارانه، حکایت‌وار، شهادت‌وار، نعل‌به‌نعل بود و اسناد و مدارک معمول درباره آن اغلب خاطره‌های بازماندگان؛ مثل اگر این مرد استِ پریمو لوی. در این اسناد جنگ، به‌عنوان یک رویداد عظیم انسانی، همیشه به چیز دیگری تبدیل می‌شد.» در نظر این نویسنده هیچ اثر خلاقه هنری و ادبی‌ای به جنایت‌های جنگ جهانی دوم- ‌و درحقیقت به تعبیر و تفسیر آن- نپرداخته است. ماجرای کتاب البته به همین سرراستی نیست. هنری در یک روز زمستانی پاکت بزرگی دریافت کرد که مبدئش چندان دور نبود. وقتی به آدرس مرجوعیِ نامه نگاه کرد، متوجه شد از جایی توی همان شهر ارسال شده. وقتی بازش کرد، بیشترِ نامه نسخه کپی‌شده‌ای بود از یکی از داستان‌های کوتاه فلوبر: «افسانه ژولین، تیمارگر پاک». هنری هیچ‌وقت درباره‌اش چیزی نشنیده بود، فقط «مادام بواری» فلوبر را خوانده بود. چند روز بعد به مرور این داستان‌ها گذشت. اما در پاکت چیز دیگری هم بود. خلاصه یک نمایشنامه که نه اسم آن معلوم بود، نه نویسنده‌اش. نمایشنامه‌ای که با این سطر آغاز می‌شد: ویرژیل و بئاتریس پای درختی نشسته‌اند. بی‌هیچ هدفی به دور و برشان نگاه می‌کنند.
بئاتریس و ویرژیل. یان مارتل. ترجمه کاوه فولادی‌نسب، مریم کهنسال نودهی.
رمان دیگری که در سری مجموعه «جهان نو» منتشر شده، «علف شبانه» نوشته مودیانو است که نویسنده به‌سیاق دیگر آثارش، مفهوم «خاطره» و تردید در گذشته را دستمایه داستان خود قرار داده است. این موضوع را مخاطب در همان صفحه اول رمان درمی‌یابد. «نه، من خواب ندیده‌ام. سندش هم دفترچه یادداشت سیاه‌رنگی پُر از حاشیه‌نویسی است که برایم مانده. در این ابهام، من به واژه‌هایی روشن نیاز دارم و سری به فرهنگ لغات می‌زنم. یادداشت: هر علامت و نشانه کوچکی که برای به یاد آوردن چیزی می‌نویسند. در صفحات دفترچه یادداشت، اسامی، شماره تلفن‌ها و تاریخ‌های قرار ملاقات‌ها پشتِ هم آمده‌اند، و همچنین یادداشت‌های کوتاهی که شاید ربطی به ادبیات داشته باشند. اما آنها را با چه اسمی طبقه‌بندی کنم؟ دفتر خاطرات روزانه؟ تکه‌پاره‌های حافظه؟ و همچنین صدها آگهی کوچک مطبوعاتی که ازشان رونویسی شده.» راوی خواب‌هایش را انکار می‌کند و از همان سطرهای نخست تردید خود را در نسبت واقعیت با حافظه نشان می‌دهد و هرچند وقت یک بار در خیابان، انگار صدای کس دیگری را بشنود، خود را در حال گفتن این جمله می‌یابد: «با این حال من خواب ندیده‌ام.» با صدایی بی‌رمق. نام‌هایی به ذهنم می‌آیند، بعضی چهره‌ها، بعضی جزئیات. دیگر کسی نیست که راوی با او حرف بزند. دیگر شاهد زنده‌ای نمانده است. اما راوی می‌پندارد اگر آنها هم بودند بدون شک تا حالا همه چیز را فراموش کرده بودند. آن‌طور که در مقدمه کتاب آمده است: «شخصیت‌های داستان‌های مودیانو، از اولین رمان او، میدان اتوآل (1968) تا امروز، همواره در تنهایی‌ها و پرسه‌زنی‌های شبانه‌شان، دنبال پاسخ معمایی در گذشته هستند. گذشته‌ای که از بین نرفته است - یا در حقیقت، گذشته‌ای که نگذشته است. هر اتفاق، جغرافیای مشخصی دارد که راوی با گذری دوباره از آن در زمان حال، بی‌آن‌که به پاسخ مشخصی برسد، به واکاویِ وسواس‌گونه‌اش می‌پردازد. و هر بار در پایانِ آثارش این نکته را درمی‌یابیم که در تمام آن خاطره‌بازی‌ها و شب‌گردی‌ها، رفتن، هدف اصلی بوده است، نه رسیدن. این سؤال است که مسیر زندگی را مشخص می‌کند، نه پاسخ آن.» در رمان علف شبانه همچون دیگر آثار مودیانو با دنیایی پُر از تردید و ترس روبه‌رو می‌شویم؛ تردید درباره ماهیت هر آن‌چه در گذشته اتفاق افتاده و ترس از ناپدید یا نابود شدن. «خاطرات نه می‌میرند، نه از بین می‌روند. در گوشه‌ای از ذهن انسان می‌خوابند و روزی به‌ناگاه برمی‌خیزند. اما خاطرات راویِ داستان علف شبانه، خلاف خاطرات اکثر مردم با رویا، واقعیت و خواب‌هایش درآمیخته‌اند، ...»
علف شبانه، پاتریک مودیانو، ترجمه شبنم درویش

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.