چگونه به المپیک ریو 2016 برویم؟
سید مصطفی هاشمیطبا.رئیس پیشین سازمان تربیتبدنی
سؤال میشود که در فاصله مانده به المپیک 2016 ریو برای تیمهای ملی یا بهعبارتدیگر برای ورزش ملی چه کار میتوان کرد تا حضور ایران در این بازیها شایسته باشد.
آنچه در ورزش باید عمل کنیم تا در المپیکها حاضر شویم طبعا اندیشهای جامع را میطلبد و نیز همکاری و همفکری همه مسئولان را. این اندیشه و عمل یکساله و دوساله نیست بلکه همانگونه که محدوده زمانی باید وسیع باشد دایره مسئولان و مسئولیتها نیز از لحاظ سازمانی و از لحاظ فراگیری کشوری باید گسترده باشد تا به آمادگیهای لازم برای حضور در المپیکها برسیم.
ازجمله مسئولان مؤثر در این باب وزارت آموزشوپرورش است که با سیاستهای کنونی (با وجود تلاش مسئولان ورزشی این وزارتخانه) امید چندانی به آن نمیرود. تا وقتی که مسئولان آموزشوپرورش به این باور نرسند که تربیتبدنی و ورزش رکن رکین تربیت دانشآموزان است و تربیت را بر تعلیم و آموزش مقدم ندانند امیدی به آموزشوپرورش نمیتوان داشت.
دراینباره یعنی تفکر بلندمدت برای حضور مثبت در المپیکها فقط باید به وزارت ورزش و جوانان، فدراسیونهای ورزش و کمیته ملی المپیک دل بست و برنامه درازمدت را طراحی کرد. اما اینکه آیا تاکنون چنین تمهیداتی اندیشیده شده است یا تفکری خلقالساعه است موضوعی است که میتوان بدان پرداخت و نمونههایی از تفکر انجام شده را ذکر کرد شاید که بتواند مورد استفاده قرار گیرد.
برای بهرهگیری از نوع تفکری که باید وجود داشته باشد چارهای جز این نداریم که نگاهی سیستمی به تشکیلات و شرح وظایف وزارت ورزش و جوانان و فدراسیونها و کمیته ملی المپیک داشته باشیم و ببینیم چه کار از چه کسی ساخته است؛
در مطالعه سیستم مدیریت ورزش کشور در سال 73 موارد زیر مشاهده شد:
1- سازمان دولتی تربیتبدنی در 600 نقطه کشور دفتر نمایندگی بهصورت ادارهکل، اداره یا دفتر نمایندگی داشت.
2- فدراسیونهای ورزشی برای ورزشهای تخصصی که علیالقاعده بهصورت مبهم شبهدولتی یا غیردولتی اما وابسته به سازمان تربیتبدنی فعالیت میکردند.
3- هیأتهای ورزشی متشکل از دستاندرکاران هر رشته تخصصی در مراکز استانها.
4- هیأتهای ورزشی در شهرهای استانها متشکل از دستاندرکاران هر رشته تخصصی.
5- کمیته ملی المپیک که هیأت اجرائی آنها متشکل از حداقل شش فدراسیون المپیکی بود.
6- باشگاههای ورزشی در سراسر کشور که با پروانه و نظارت سازمان تربیتبدنی فعالیت یا بدون اجازه کار میکردند.
در ابتدای امر به نظر میرسد این تشکیلات بسیار گسترده طراحی شده و شاید نیازی به این گستردگی نباشد؛ اما باید به فلسفه و چرایی این نوع تشکیلات توجه و آن را درک کرد.
این تشکیلات براساس تشکیلات ورزشی اروپایی از پایین به بالا طراحی شده است.
در مطالعه سیستم تشکیلاتی حاکم بر ورزش، توقعات مورد نیاز مورد بررسی قرار گرفت.
1- گسترش ورزش در ایران بهعنوان وظیفه دولت حسب قانون اساسی
2- حضور موفق در میادین ورزشی بینالمللی و قهرمانی ورزشکاران ایرانی بهعنوان سفیران حامل پرچم.
3- حضور اداری در نهادهای ورزشی جهانی و بینالمللی
4- عدم تمرکز ورزش سراسری در نهادهای دولتی و مشارکت هرچهبیشتر مردم به این معنی که ورزش باید در دست مردم باشد و نه دولت.
در مطالعه قانون سازمان تربیتبدنی و تشکیلات موجود یکایک توقعات با تشکیلات سنجیده و نتایج زیر حاصل شد:
1- با ایجاد حدود 600 دفتر نمایندگی سازمان تربیتبدنی در 600 شهر کشور حضور ورزش و تربیتبدنی در سراسر کشور نهادینه شده بود. دفترهای سازمان تربیتبدنی که از سطح ادارهکل، اداره و دفتر نمایندگی برخوردار بودند وظیفه توسعه مفهوم ورزش و امکانات را در سراسر کشور بر عهده داشتند. هرچند ضعف امکانات مالی و استخدامی از چالشهای این دفاتر بود اما باید توجه داشت که این ضعفها نه ساختاری بلکه عملیاتی بود.
2- حضور موفق ورزشکاران در میادین بینالمللی نیاز به نهاد و تشکیلات تخصصی دارد. تشکیل فدراسیونهای ورزشی (گرچه از بالا و وابسته به دولت) نیازهای تخصصی هر رشته را برآورده کرده است. طبیعی است وقتی باشگاهها بهعنوان زیربنای تخصصی فدراسیونها وجود خارجی نداشته باشند یا بسیار ضعیف عمل کنند وجودشان مثل نخود در شلهزرد باشد، فدراسیونهای توانمند هم وجود نخواهند داشت.
3- برای حضور اداری در نهادهای ورزشی جهان و بینالمللی حتما وجود فدراسیونها لازم و ضروری است. با وزارت خارجه نمیتوان در نهادهای ورزشی بینالمللی جایی پیدا کرد، هرچند کمک آنها هم لازم است؛ بنابراین در سیستم موجود این ظرفیت بالقوه وجود دارد.
4- در قانون سازمان تربیتبدنی به ایجاد باشگاههای خصوصی تصریح شده است.
بنابراین وقتی سیستم تشکیلاتی و حقوقی را میبینیم اشکال عمدهای در آن نمییابیم بلکه عملکردها و نداشتن سیستمهای عملیاتی و بیهدفبودن کار، مشکل اصلی است.
برای یک سیستم آنالیست صرفا سیستم تشکیلاتی و حتی قوانین نمیتواند راضیکننده باشد بلکه براساس هدفها و تعریفهای مندرج در قوانین، اساسنامه و مقررات موضوعه سیستمها باید تعریف شوند.
برهمیناساس سیستمهای اجرائی زیرین میتوانند شناسایی شوند؛ سیستمهایی که بتواند در سراسر کشور اهداف را تجسم عینی بخشد.
1- سیستم اداری- مالی
2- سیستم باشگاهی در ایران
3- سیستم توسعه اماکن ورزشی
4- سیستم آموزش و ارتقای مربیان و داوران
5- سیستم مسابقات ورزشی در ردههای سنی و سطح قهرمانی
6- سیستم شناسایی استعدادهای برجسته ورزشی
7- سیستم برگزیدن مدیران فدراسیونهای ورزشی و هیأتهای ورزشی استانها
8- سیستم برنامهریزی تمرینات ورزشکاران
9- سیستم شناسایی آمادگیهای ورزشکاران
بهجز سیستم اداری - مالی که حسب روشهای مشابه در سازمانهای دولتی شکل داده شده بود که امکان تغییر و تحول در آن وجود ندارد سایر موارد فاقد یک سیستم تعریفشده و فراگیر بود و نیاز به تعریف جدید داشت؛ بنابراین تمهیدات زیر بهعنوان ایجاد سیستم کارآمد اندیشیده و به معرض اجرا گذاشته شد.
1 سیستم توسعه اماکن ورزشی
بهطورکلی بهجز طرحهای پراکنده معدود فاقد ضابطه هیچ ضابطهای برای توسعه اماکن ورزشی دیده نمیشد. در شهری مانند بناب سالن ورزشی ششهزارنفری دیده شده بود درحالیکه اصفهان و مشهد و تبریز سالنهایی با گنجایش حداکثر دو هزار تماشاچی داشت و در شهری مانند سرپلذهاب یا قصرشیرین استخرهای 50 متری با عمق تا پنج متر احداث شده بود.
هم تعداد ناکافی بود و هم ابعاد مبهم و بدون ضابطه؛ بنابراین ضابطههای زیر بهعنوان یک سیستم سراسری تعیین شد:
الف- در تمام مراکز استانهای فاقد استادیوم فوتبال یک باب استادیوم فوتبال با پیست دوومیدانی با ظرفیت مفید (صندلی) 15هزارنفری که جایگاه تماشاچیان حداقل در ارتفاع سه متر قرار داشته باشد احداث شود. درباره مراکز استانهای بزرگ مثل اصفهان، خراسان، فارس این ظرفیت تا 40 هزار نفر قابل افزایش دیده شد.
ب- در تمام شهرهای بیش از 10 هزار نفر جمعیت حداقل یک سالن تمرینی 24×60 و حسب جمعیت سالنهای 800، هزارو 500 و دوهزارو 500 نفره ساخته شود.
ج- احداث استخر 50 متری ممنوع و تمام استخرها 25 متری با عمق حداکثر دو متر ساخته شود.
د- مراکز ورزش قهرمانی (مشابه آکادمی ملی المپیک) در تمامی مراکز استانها ساخته شود.
نتیجه این برخورد سیستمی احداث و تحویل دوهزارو 500 استادیوم فوتبال، سالن ورزشی و استخر سرپوشیده در اقصانقاط کشور در پایان سال 1380 بود.
2 سیستم باشگاهی در ایران
باید اذعان کرد که سیستم دولتی نمیتواند در پرورش قهرمانان نقش چندانی داشته باشد اما میتواند از سطوحی به بالا کار نخبگان ورزشی را دنبال کند و اگر سیستمهای دیگر در این رابطه طراحی شده یا میشود به خاطر ضعف سیستم باشگاهی در کشور است؛ اما با وجود همین ضعف باشگاهی در ایران، این باشگاههای کوچک و گمنام هستند که قهرمانان بزرگ به کشور ارائه دادهاند و نه سیستم دولتی. مطلب زیر شاهد این مدعاست؛
دیرزمانی است هم در قبل از انقلاب و هم از زمان پیروزی انقلاب مسئولان درجه اول ورزش همواره اعلام کردهاند که باید ورزشهای پایه مثل شنا، ژیمناستیک و دوومیدانی مورد توجه قرار گیرد و در دنیا حرفی برای گفتن داشته باشیم. در بیان این اظهارات تفاوتی بین مدیران سازمان تربیتبدنی اعم از ورزشی و غیرورزشی وجود نداشته است. هم آنان که تحصیلات تربیتبدنی داشتهاند به این امر اصرار داشته و هم آنان که بهاصطلاح آدمهای غیرورزشی و سیاسی بودهاند این حرف را زدهاند، یعنی اتفاقنظر در مدیران دولتی بوده است؛ اما حاصل این اتفاقنظر چه بوده؟ جز آنکه شنا، ژیمناستیک و دوومیدانی هیچ پیشرفتی نداشته اند. اگر امروز احیانا حدادی را در پرتاب دیسک داریم 50 سال قبل باغبانباشی را در دوهای استقامت در سطح جهانی داشتیم که امروزه آن را هم نداریم.
پس چرا در امری که اتفاق نظر دولتیها بر آن است اینچنین ناتوانیم. برعکس در رشتههایی که دولتیها اصلا بر آن تأکید نداشتهاند قهرمانان نامآوری داشتهایم مثل ووشو، کاراته، سنگنوردی و مشابه آن. دلیل آن وجود باشگاههای کوچک و خرد است که با وجود همه کوچکی و خردی در دل مردم بوده و به پرورش ورزشکاران پرداختهاند و جالب آنکه دولت هیچ کمک و همراهیاي با آنان نکرده است.
3 سیستم آموزش و ارتقای مربیان
و داوران
اینکه به مربیان بهعنوان عناصری مفید و درخور ارتقا نگریسته شود امری فراموششده بود. در سراسر ایران حدود 20 هزار مربی پارهوقت و تماموقت اعم از کمسواد یا دارای مدرک دانشگاهی وجود دارد. همه اینها آدمهای مهمی هستند چون با تعداد زیادی نوجوان و جوان روبهرو هستند و باید بهصورت علمی با ایشان روبهرو شوند. مربیان نوعا دارای اطلاعات فنی یعنی اطلاعات اجرای مهارتها هستند و بیشتر آنان فاقد دانش تمرین، اطلاعات فیزیولوژی و سایر علوم ورزشی هستند؛ بنابراین باید سیستمی طراحی میشد که بتواند ارتقای علمی دائمی برای مربیان ایجاد کند.
بهاینصورت از سال 77 سیستم آموزشی مربیان که از لحاظ افراد، زمان و مکان و مطالب علمی فراگیر بود طراحی و اجرا شد.
متأسفانه از سال 80 یعنی پس از خاتمه خدمت اینجانب در سازمان تربیتبدنی همه کلاسهای آموزشی به شرح فوق را تعطیل کردند.
4 سیستم مسابقات
آنچه بهطور سنتی در زمینه مسابقات ورزشی در سطح کشور انجام میشد مجموعهای از مسابقات درونشهری، استانی و سپس قهرمانی کشور بود که از قبل پایهگذاری شده بود. طبیعی است برگزاری چنین مسابقاتی بهعنوان یک سیستم منسجم میتواند مطرح باشد؛ زیرا مسابقات شهری یک زیرمجموعه
(Sub System) مسابقات استانی یک میانمجموعه
(MIdole system) و مسابقات کشوری که بهترینهای استانها در آن شرکت میکنند یک زَبرسیستم (Top System) بود و مجموعا با آنچه که در ردههای سنی برگزار میشد یک سیستم کامل مسابقات (compelet System) را تشکیل میداد. امروز هم مانند گذشته این سیستم با تمام ضعفهایش به کار ادامه میدهد.
آنچه در مجموعه سیستم مسابقات دیده نشده بود نگاهی به ورزش نیمهحرفهای یا شبهحرفهای که متضمن رشد نخبگان ورزشی و نگهداری و حمایت از آنان باشد، بود. البته در رشته فوتبال مسابقات لیگ باشگاهی سراسری برگزار میشد اما فوتبال تنها رشتهای بود که مسابقات باشگاهی سراسری در آن بهاجرا در آمده بود و این از مسابقه دورهای برخوردار بود. در راستای این ایده ساماندهی مسابقات لیگ سراسری در 14 رشته از سال 1376 انجام و لیگ برتر، لیگ یک و لیگ 2 در رشتههای یادشده پایهگذاری شد.
5 سیستم شناسایی
استعدادهای برجسته ورزشی
امر استعدادیابی ورزشی با سلیقههای مختلف در دنیا دنبال میشود و ازجمله پرورش کودکان از همان اوان طفولیت که بیشتر در چین دنبال میشود و قبلا در کشورهای کمونیستی شروع شده بود و بیشتر به یک تهدید و تضییع حقوق کودکان شبیه است تا پرورش استعدادهای آنها.
در یک نگاه کلی همه کودکان کشور از سال اول ابتدایی باید به تربيت بدنی و ورزش بپردازند و این امر علاوه بر آنکه استعدادهای جسمانی آنها را بارور میکند بهعنوان یک امر عملیاتی، تربیت را در ذهن و روح آنان ملکه میکند و درحقیقت تربیت (جسمانی و رفتاری) از طریق فعالیت بدنی صورت میگیرد. آنگاه این استعدادهای پرورشیافته در سنین نوجوانی حسب انگیزههای شخصی و حسب آنچه بدان تمایل دارند رشتههای ورزشی موردنظر خود را تا رسیدن به قله قهرمانی میتوانند دنبال کنند. متأسفانه این سیستم در کشور ما به هر دلیل مغفول مانده و ورزش بهصورت پراکنده توسط کودکان و نوجوانان دنبال میشود. میتوان گفت نظام و سیستم استعدادیابی و رشد آن در کشور بههیچوجه تعریفشده نیست و نظامی است پراکنده و اتفاقی حسب دلسوزی خانوادهها و مربیان مربوطه.
با درک این معنی و جستوجوی سیستمی برای رشد استعدادهای خودپرورشیافته و ابرازشده و اینکه حسب ضربالمثل «ماهی را هر وقت از آب بگیرند تازه است» به این نتیجه رسیدیم که حداقل آنها که در سنین رشد و نوجوانی چهره شدهاند و استعدادهای آنان در حد خود پرورشیافته و شکوفا شده و به موفقیتهایی نائل شدهاند مورد توجه قرار گیرند.
این استعدادها مورد آزمون آمادگی جسمانی و مهارت قرار گرفتند و کمکهای مادی در حد معقولی به ایشان میشد تا مدارج قهرمانی را طی کنند و درصورت نبود تلاش و نبود موقعیتهای بعدی و توقف رشد آنان کمکها نیز به تناسب کم یا قطع میشد. طرح از سال 79 شروع شده بود و متأسفانه پس از خاتمه مسئولیت اینجانب در سازمان تربیتبدنی مانند سایر طرحها متوقف شد.
6 سیستم برگزیدن مدیران فدراسیونها و هیأتهای ورزشی
در سازمان تربیتبدنی حسب آنچه از سالهای دور و قبل انقلاب جریان داشت مدیران هیأتهای ورزشی توسط مدیران استانها برگزیده میشدند و نیز مدیران فدراسیونهای ورزشی توسط رئیس سازمان تربیتبدنی منصوب میشدند؛ یعنی همه مدیریتها از بالا انتخاب میشدند و طبعا این امر یعنی انتصاب دهها نفر توسط یک نفر اصولا از نظر علمی صحیح نیست، بهویژه آنکه اصولا این امر خلاف فلسفه تشکیل فدراسیونها و اطلاق نام فدراسیون به نهاد مربوطه است.
علیالقاعده و آنطور که در جریان کلی فدراسیونها در اروپا وجود دارد فدراسیون نهادی است متشکل از نهادهای متعدد همخون؛ این یعنی یک سیستم مشارکتی که اختیار آن در ید اعضاست.
درحالیکه فدراسیونهای ایران سیستمی است که ظاهرا مشارکتی است اما نه اعضای آن دقیق توصیف شده بودند و نه آنها اختیار داشتند که رئیس را انتخاب کنند و رئیس توسط سازمان تربیتبدنی انتخاب میشد.
ازسویدیگر بررسیهای مختلف درباره چگونگی انتخاب رؤسای فدراسیونهای زمان تصدی رؤسای سازمان تربیتبدنی اعم از قبل یا بعد از انقلاب ازجمله در دو سال اولیه تصدی اینجانب نشان میداد که 85 درصد انتخابها نادرست بوده است و اشخاص ذیصلاح منصوب نشدهاند. در اینجا این سؤال مطرح بود که وقتی 85 درصد انتصابها اشتباه است چرا این اشتباه از سوی یک فرد صورت گیرد. بالفرض اگر 40 فدراسیون داشته باشیم چرا اشتباه باید توسط یک فرد صورت گیرد؟ آیا بهتر نیست 40 گروه 40 نفره (اعضای مجمع) این اشتباه را مرتکب شوند.
بهاینترتیب در سال 1374 اساسنامه فدراسیونها مبتنی بر تشکیل مجمع حدود 40 نفره و انتخاب رئیس فدراسیون توسط ایشان تدوین و به تصویب هیأت دولت رسید و برای آنکه نظارت سازمان تربیتبدنی بر آن باشد (شاید این هم نوعی اشتباه بود) رئیس سازمان تربیتبدنی در اساسنامه بهعنوان رئیس همه مجامع تعریف شده بود.
متأسفانه در سال 81 پس از خاتمه خدمت اینجانب در سازمان تربیتبدنی با پیشنهاد رئیس وقت سازمان، اختیار عزل رئیس فدراسیون و نصب سرپرست با تصویب هیأت وزیران به رئیس سازمان تربیتبدنی داده شد. دولتی که اصلاحطلب و خواهان دموکراسی بود مصوبهای را گذراند که کاملا خلاف ماهیت دموکراسی بود.
7 سیستم برنامهریزی تمرینات ورزشی
همیشه این سؤال مطرح بوده که سیستم برنامهریزی تمرینات ورزشی چگونه باید باشد. کتابهای متعددی درخصوص برنامهریزی ورزشی نوشته شده و توضیحات مفصلی هم در کتابهای فیزیولوژی ورزشی داده شده است. مربیان نوعا روی جداول ارائهشده در کتابهای برنامهریزی ورزشی تکیه میکنند و چهبسا اشتباهات زیادی درخصوص تطبیق یک جدول با برنامه لازم برای ورزشکاران میکنند. مربیان بهجای آنکه مؤلف برنامهریزی باشند مقلد برنامهریزان هستند و چنین بود که از سوی بسیاری از همکاران دراینخصوص کوششهایی صورت گرفت.
نخست آنکه مربیان باید سیستم بدن انسان و سیستمهای انرژی بدن انسان را بشناسند. دوم آنکه بدانند سیستمهای تمرینی تخصصی کداماند و از کدام سیستم انرژی بدن پیروی میکنند و نهایتا تمرینهای کمکی یا استقراضی یا جانبی مورد نیاز ورزش را شناخته و از آنها در موقع لزوم کمک بگیرند.
سیستمهای تمرین هوازی، فسفاژن و لاکتیک و رابطه آن با تغذیه و اینکه در کدام سیستم کدامیک از انواع هیدروکربور، چربی و پروتئین مصرف میشود مورد عنایت و بحث قرار گرفت.
8- سیستم شناسایی آمادگی ورزشکاران
بهطورکلی برآورد آمادگی ورزشکاران همواره حسب تجربه و تشخیص چشمی مربیان صورت میگرفت و مربیان از حرکات و رفتار ورزشکاران حین تمرینات میزان آمادگی آنها را برآورد میکردند. نقل است که یکی از مربیان درخصوص آمادگی تیم خود گفته بود که 60 درصد آماده هستند، 50 درصد بقیه را هم در طول تمرینات تا مسابقه به دست میآوریم. صرفنظر از طنز نهفته در این مثال، باید سؤال شود این 60 درصد از کجا به دست آمده است؟
درحقیقت مربیان کیفیت آمادگی را در ذهن خود به کمیت درصد تبدیل میکردهاند و بدون هیچ دلیل و معیار این کار را انجام میدادهاند.
اگر این کارها در گستره ایران، براساس طراحی انجامشده صورت میگرفت آیا امروز نمیتوانستیم با علمیشدن ورزش، داشتن مربیان عالم و متبحر، شناختن انبوه استعدادهای رشدیافته، کاروانی از ورزشکاران متعدد در رشتههای مختلف را به المپیک گسیل کنیم. کارهایی را که باید انجام میدادیم ندادیم درحالیکه امکانات و بودجه برای انجام آنها داشتهایم.
سؤال میشود که در فاصله مانده به المپیک 2016 ریو برای تیمهای ملی یا بهعبارتدیگر برای ورزش ملی چه کار میتوان کرد تا حضور ایران در این بازیها شایسته باشد.
آنچه در ورزش باید عمل کنیم تا در المپیکها حاضر شویم طبعا اندیشهای جامع را میطلبد و نیز همکاری و همفکری همه مسئولان را. این اندیشه و عمل یکساله و دوساله نیست بلکه همانگونه که محدوده زمانی باید وسیع باشد دایره مسئولان و مسئولیتها نیز از لحاظ سازمانی و از لحاظ فراگیری کشوری باید گسترده باشد تا به آمادگیهای لازم برای حضور در المپیکها برسیم.
ازجمله مسئولان مؤثر در این باب وزارت آموزشوپرورش است که با سیاستهای کنونی (با وجود تلاش مسئولان ورزشی این وزارتخانه) امید چندانی به آن نمیرود. تا وقتی که مسئولان آموزشوپرورش به این باور نرسند که تربیتبدنی و ورزش رکن رکین تربیت دانشآموزان است و تربیت را بر تعلیم و آموزش مقدم ندانند امیدی به آموزشوپرورش نمیتوان داشت.
دراینباره یعنی تفکر بلندمدت برای حضور مثبت در المپیکها فقط باید به وزارت ورزش و جوانان، فدراسیونهای ورزش و کمیته ملی المپیک دل بست و برنامه درازمدت را طراحی کرد. اما اینکه آیا تاکنون چنین تمهیداتی اندیشیده شده است یا تفکری خلقالساعه است موضوعی است که میتوان بدان پرداخت و نمونههایی از تفکر انجام شده را ذکر کرد شاید که بتواند مورد استفاده قرار گیرد.
برای بهرهگیری از نوع تفکری که باید وجود داشته باشد چارهای جز این نداریم که نگاهی سیستمی به تشکیلات و شرح وظایف وزارت ورزش و جوانان و فدراسیونها و کمیته ملی المپیک داشته باشیم و ببینیم چه کار از چه کسی ساخته است؛
در مطالعه سیستم مدیریت ورزش کشور در سال 73 موارد زیر مشاهده شد:
1- سازمان دولتی تربیتبدنی در 600 نقطه کشور دفتر نمایندگی بهصورت ادارهکل، اداره یا دفتر نمایندگی داشت.
2- فدراسیونهای ورزشی برای ورزشهای تخصصی که علیالقاعده بهصورت مبهم شبهدولتی یا غیردولتی اما وابسته به سازمان تربیتبدنی فعالیت میکردند.
3- هیأتهای ورزشی متشکل از دستاندرکاران هر رشته تخصصی در مراکز استانها.
4- هیأتهای ورزشی در شهرهای استانها متشکل از دستاندرکاران هر رشته تخصصی.
5- کمیته ملی المپیک که هیأت اجرائی آنها متشکل از حداقل شش فدراسیون المپیکی بود.
6- باشگاههای ورزشی در سراسر کشور که با پروانه و نظارت سازمان تربیتبدنی فعالیت یا بدون اجازه کار میکردند.
در ابتدای امر به نظر میرسد این تشکیلات بسیار گسترده طراحی شده و شاید نیازی به این گستردگی نباشد؛ اما باید به فلسفه و چرایی این نوع تشکیلات توجه و آن را درک کرد.
این تشکیلات براساس تشکیلات ورزشی اروپایی از پایین به بالا طراحی شده است.
در مطالعه سیستم تشکیلاتی حاکم بر ورزش، توقعات مورد نیاز مورد بررسی قرار گرفت.
1- گسترش ورزش در ایران بهعنوان وظیفه دولت حسب قانون اساسی
2- حضور موفق در میادین ورزشی بینالمللی و قهرمانی ورزشکاران ایرانی بهعنوان سفیران حامل پرچم.
3- حضور اداری در نهادهای ورزشی جهانی و بینالمللی
4- عدم تمرکز ورزش سراسری در نهادهای دولتی و مشارکت هرچهبیشتر مردم به این معنی که ورزش باید در دست مردم باشد و نه دولت.
در مطالعه قانون سازمان تربیتبدنی و تشکیلات موجود یکایک توقعات با تشکیلات سنجیده و نتایج زیر حاصل شد:
1- با ایجاد حدود 600 دفتر نمایندگی سازمان تربیتبدنی در 600 شهر کشور حضور ورزش و تربیتبدنی در سراسر کشور نهادینه شده بود. دفترهای سازمان تربیتبدنی که از سطح ادارهکل، اداره و دفتر نمایندگی برخوردار بودند وظیفه توسعه مفهوم ورزش و امکانات را در سراسر کشور بر عهده داشتند. هرچند ضعف امکانات مالی و استخدامی از چالشهای این دفاتر بود اما باید توجه داشت که این ضعفها نه ساختاری بلکه عملیاتی بود.
2- حضور موفق ورزشکاران در میادین بینالمللی نیاز به نهاد و تشکیلات تخصصی دارد. تشکیل فدراسیونهای ورزشی (گرچه از بالا و وابسته به دولت) نیازهای تخصصی هر رشته را برآورده کرده است. طبیعی است وقتی باشگاهها بهعنوان زیربنای تخصصی فدراسیونها وجود خارجی نداشته باشند یا بسیار ضعیف عمل کنند وجودشان مثل نخود در شلهزرد باشد، فدراسیونهای توانمند هم وجود نخواهند داشت.
3- برای حضور اداری در نهادهای ورزشی جهان و بینالمللی حتما وجود فدراسیونها لازم و ضروری است. با وزارت خارجه نمیتوان در نهادهای ورزشی بینالمللی جایی پیدا کرد، هرچند کمک آنها هم لازم است؛ بنابراین در سیستم موجود این ظرفیت بالقوه وجود دارد.
4- در قانون سازمان تربیتبدنی به ایجاد باشگاههای خصوصی تصریح شده است.
بنابراین وقتی سیستم تشکیلاتی و حقوقی را میبینیم اشکال عمدهای در آن نمییابیم بلکه عملکردها و نداشتن سیستمهای عملیاتی و بیهدفبودن کار، مشکل اصلی است.
برای یک سیستم آنالیست صرفا سیستم تشکیلاتی و حتی قوانین نمیتواند راضیکننده باشد بلکه براساس هدفها و تعریفهای مندرج در قوانین، اساسنامه و مقررات موضوعه سیستمها باید تعریف شوند.
برهمیناساس سیستمهای اجرائی زیرین میتوانند شناسایی شوند؛ سیستمهایی که بتواند در سراسر کشور اهداف را تجسم عینی بخشد.
1- سیستم اداری- مالی
2- سیستم باشگاهی در ایران
3- سیستم توسعه اماکن ورزشی
4- سیستم آموزش و ارتقای مربیان و داوران
5- سیستم مسابقات ورزشی در ردههای سنی و سطح قهرمانی
6- سیستم شناسایی استعدادهای برجسته ورزشی
7- سیستم برگزیدن مدیران فدراسیونهای ورزشی و هیأتهای ورزشی استانها
8- سیستم برنامهریزی تمرینات ورزشکاران
9- سیستم شناسایی آمادگیهای ورزشکاران
بهجز سیستم اداری - مالی که حسب روشهای مشابه در سازمانهای دولتی شکل داده شده بود که امکان تغییر و تحول در آن وجود ندارد سایر موارد فاقد یک سیستم تعریفشده و فراگیر بود و نیاز به تعریف جدید داشت؛ بنابراین تمهیدات زیر بهعنوان ایجاد سیستم کارآمد اندیشیده و به معرض اجرا گذاشته شد.
1 سیستم توسعه اماکن ورزشی
بهطورکلی بهجز طرحهای پراکنده معدود فاقد ضابطه هیچ ضابطهای برای توسعه اماکن ورزشی دیده نمیشد. در شهری مانند بناب سالن ورزشی ششهزارنفری دیده شده بود درحالیکه اصفهان و مشهد و تبریز سالنهایی با گنجایش حداکثر دو هزار تماشاچی داشت و در شهری مانند سرپلذهاب یا قصرشیرین استخرهای 50 متری با عمق تا پنج متر احداث شده بود.
هم تعداد ناکافی بود و هم ابعاد مبهم و بدون ضابطه؛ بنابراین ضابطههای زیر بهعنوان یک سیستم سراسری تعیین شد:
الف- در تمام مراکز استانهای فاقد استادیوم فوتبال یک باب استادیوم فوتبال با پیست دوومیدانی با ظرفیت مفید (صندلی) 15هزارنفری که جایگاه تماشاچیان حداقل در ارتفاع سه متر قرار داشته باشد احداث شود. درباره مراکز استانهای بزرگ مثل اصفهان، خراسان، فارس این ظرفیت تا 40 هزار نفر قابل افزایش دیده شد.
ب- در تمام شهرهای بیش از 10 هزار نفر جمعیت حداقل یک سالن تمرینی 24×60 و حسب جمعیت سالنهای 800، هزارو 500 و دوهزارو 500 نفره ساخته شود.
ج- احداث استخر 50 متری ممنوع و تمام استخرها 25 متری با عمق حداکثر دو متر ساخته شود.
د- مراکز ورزش قهرمانی (مشابه آکادمی ملی المپیک) در تمامی مراکز استانها ساخته شود.
نتیجه این برخورد سیستمی احداث و تحویل دوهزارو 500 استادیوم فوتبال، سالن ورزشی و استخر سرپوشیده در اقصانقاط کشور در پایان سال 1380 بود.
2 سیستم باشگاهی در ایران
باید اذعان کرد که سیستم دولتی نمیتواند در پرورش قهرمانان نقش چندانی داشته باشد اما میتواند از سطوحی به بالا کار نخبگان ورزشی را دنبال کند و اگر سیستمهای دیگر در این رابطه طراحی شده یا میشود به خاطر ضعف سیستم باشگاهی در کشور است؛ اما با وجود همین ضعف باشگاهی در ایران، این باشگاههای کوچک و گمنام هستند که قهرمانان بزرگ به کشور ارائه دادهاند و نه سیستم دولتی. مطلب زیر شاهد این مدعاست؛
دیرزمانی است هم در قبل از انقلاب و هم از زمان پیروزی انقلاب مسئولان درجه اول ورزش همواره اعلام کردهاند که باید ورزشهای پایه مثل شنا، ژیمناستیک و دوومیدانی مورد توجه قرار گیرد و در دنیا حرفی برای گفتن داشته باشیم. در بیان این اظهارات تفاوتی بین مدیران سازمان تربیتبدنی اعم از ورزشی و غیرورزشی وجود نداشته است. هم آنان که تحصیلات تربیتبدنی داشتهاند به این امر اصرار داشته و هم آنان که بهاصطلاح آدمهای غیرورزشی و سیاسی بودهاند این حرف را زدهاند، یعنی اتفاقنظر در مدیران دولتی بوده است؛ اما حاصل این اتفاقنظر چه بوده؟ جز آنکه شنا، ژیمناستیک و دوومیدانی هیچ پیشرفتی نداشته اند. اگر امروز احیانا حدادی را در پرتاب دیسک داریم 50 سال قبل باغبانباشی را در دوهای استقامت در سطح جهانی داشتیم که امروزه آن را هم نداریم.
پس چرا در امری که اتفاق نظر دولتیها بر آن است اینچنین ناتوانیم. برعکس در رشتههایی که دولتیها اصلا بر آن تأکید نداشتهاند قهرمانان نامآوری داشتهایم مثل ووشو، کاراته، سنگنوردی و مشابه آن. دلیل آن وجود باشگاههای کوچک و خرد است که با وجود همه کوچکی و خردی در دل مردم بوده و به پرورش ورزشکاران پرداختهاند و جالب آنکه دولت هیچ کمک و همراهیاي با آنان نکرده است.
3 سیستم آموزش و ارتقای مربیان
و داوران
اینکه به مربیان بهعنوان عناصری مفید و درخور ارتقا نگریسته شود امری فراموششده بود. در سراسر ایران حدود 20 هزار مربی پارهوقت و تماموقت اعم از کمسواد یا دارای مدرک دانشگاهی وجود دارد. همه اینها آدمهای مهمی هستند چون با تعداد زیادی نوجوان و جوان روبهرو هستند و باید بهصورت علمی با ایشان روبهرو شوند. مربیان نوعا دارای اطلاعات فنی یعنی اطلاعات اجرای مهارتها هستند و بیشتر آنان فاقد دانش تمرین، اطلاعات فیزیولوژی و سایر علوم ورزشی هستند؛ بنابراین باید سیستمی طراحی میشد که بتواند ارتقای علمی دائمی برای مربیان ایجاد کند.
بهاینصورت از سال 77 سیستم آموزشی مربیان که از لحاظ افراد، زمان و مکان و مطالب علمی فراگیر بود طراحی و اجرا شد.
متأسفانه از سال 80 یعنی پس از خاتمه خدمت اینجانب در سازمان تربیتبدنی همه کلاسهای آموزشی به شرح فوق را تعطیل کردند.
4 سیستم مسابقات
آنچه بهطور سنتی در زمینه مسابقات ورزشی در سطح کشور انجام میشد مجموعهای از مسابقات درونشهری، استانی و سپس قهرمانی کشور بود که از قبل پایهگذاری شده بود. طبیعی است برگزاری چنین مسابقاتی بهعنوان یک سیستم منسجم میتواند مطرح باشد؛ زیرا مسابقات شهری یک زیرمجموعه
(Sub System) مسابقات استانی یک میانمجموعه
(MIdole system) و مسابقات کشوری که بهترینهای استانها در آن شرکت میکنند یک زَبرسیستم (Top System) بود و مجموعا با آنچه که در ردههای سنی برگزار میشد یک سیستم کامل مسابقات (compelet System) را تشکیل میداد. امروز هم مانند گذشته این سیستم با تمام ضعفهایش به کار ادامه میدهد.
آنچه در مجموعه سیستم مسابقات دیده نشده بود نگاهی به ورزش نیمهحرفهای یا شبهحرفهای که متضمن رشد نخبگان ورزشی و نگهداری و حمایت از آنان باشد، بود. البته در رشته فوتبال مسابقات لیگ باشگاهی سراسری برگزار میشد اما فوتبال تنها رشتهای بود که مسابقات باشگاهی سراسری در آن بهاجرا در آمده بود و این از مسابقه دورهای برخوردار بود. در راستای این ایده ساماندهی مسابقات لیگ سراسری در 14 رشته از سال 1376 انجام و لیگ برتر، لیگ یک و لیگ 2 در رشتههای یادشده پایهگذاری شد.
5 سیستم شناسایی
استعدادهای برجسته ورزشی
امر استعدادیابی ورزشی با سلیقههای مختلف در دنیا دنبال میشود و ازجمله پرورش کودکان از همان اوان طفولیت که بیشتر در چین دنبال میشود و قبلا در کشورهای کمونیستی شروع شده بود و بیشتر به یک تهدید و تضییع حقوق کودکان شبیه است تا پرورش استعدادهای آنها.
در یک نگاه کلی همه کودکان کشور از سال اول ابتدایی باید به تربيت بدنی و ورزش بپردازند و این امر علاوه بر آنکه استعدادهای جسمانی آنها را بارور میکند بهعنوان یک امر عملیاتی، تربیت را در ذهن و روح آنان ملکه میکند و درحقیقت تربیت (جسمانی و رفتاری) از طریق فعالیت بدنی صورت میگیرد. آنگاه این استعدادهای پرورشیافته در سنین نوجوانی حسب انگیزههای شخصی و حسب آنچه بدان تمایل دارند رشتههای ورزشی موردنظر خود را تا رسیدن به قله قهرمانی میتوانند دنبال کنند. متأسفانه این سیستم در کشور ما به هر دلیل مغفول مانده و ورزش بهصورت پراکنده توسط کودکان و نوجوانان دنبال میشود. میتوان گفت نظام و سیستم استعدادیابی و رشد آن در کشور بههیچوجه تعریفشده نیست و نظامی است پراکنده و اتفاقی حسب دلسوزی خانوادهها و مربیان مربوطه.
با درک این معنی و جستوجوی سیستمی برای رشد استعدادهای خودپرورشیافته و ابرازشده و اینکه حسب ضربالمثل «ماهی را هر وقت از آب بگیرند تازه است» به این نتیجه رسیدیم که حداقل آنها که در سنین رشد و نوجوانی چهره شدهاند و استعدادهای آنان در حد خود پرورشیافته و شکوفا شده و به موفقیتهایی نائل شدهاند مورد توجه قرار گیرند.
این استعدادها مورد آزمون آمادگی جسمانی و مهارت قرار گرفتند و کمکهای مادی در حد معقولی به ایشان میشد تا مدارج قهرمانی را طی کنند و درصورت نبود تلاش و نبود موقعیتهای بعدی و توقف رشد آنان کمکها نیز به تناسب کم یا قطع میشد. طرح از سال 79 شروع شده بود و متأسفانه پس از خاتمه مسئولیت اینجانب در سازمان تربیتبدنی مانند سایر طرحها متوقف شد.
6 سیستم برگزیدن مدیران فدراسیونها و هیأتهای ورزشی
در سازمان تربیتبدنی حسب آنچه از سالهای دور و قبل انقلاب جریان داشت مدیران هیأتهای ورزشی توسط مدیران استانها برگزیده میشدند و نیز مدیران فدراسیونهای ورزشی توسط رئیس سازمان تربیتبدنی منصوب میشدند؛ یعنی همه مدیریتها از بالا انتخاب میشدند و طبعا این امر یعنی انتصاب دهها نفر توسط یک نفر اصولا از نظر علمی صحیح نیست، بهویژه آنکه اصولا این امر خلاف فلسفه تشکیل فدراسیونها و اطلاق نام فدراسیون به نهاد مربوطه است.
علیالقاعده و آنطور که در جریان کلی فدراسیونها در اروپا وجود دارد فدراسیون نهادی است متشکل از نهادهای متعدد همخون؛ این یعنی یک سیستم مشارکتی که اختیار آن در ید اعضاست.
درحالیکه فدراسیونهای ایران سیستمی است که ظاهرا مشارکتی است اما نه اعضای آن دقیق توصیف شده بودند و نه آنها اختیار داشتند که رئیس را انتخاب کنند و رئیس توسط سازمان تربیتبدنی انتخاب میشد.
ازسویدیگر بررسیهای مختلف درباره چگونگی انتخاب رؤسای فدراسیونهای زمان تصدی رؤسای سازمان تربیتبدنی اعم از قبل یا بعد از انقلاب ازجمله در دو سال اولیه تصدی اینجانب نشان میداد که 85 درصد انتخابها نادرست بوده است و اشخاص ذیصلاح منصوب نشدهاند. در اینجا این سؤال مطرح بود که وقتی 85 درصد انتصابها اشتباه است چرا این اشتباه از سوی یک فرد صورت گیرد. بالفرض اگر 40 فدراسیون داشته باشیم چرا اشتباه باید توسط یک فرد صورت گیرد؟ آیا بهتر نیست 40 گروه 40 نفره (اعضای مجمع) این اشتباه را مرتکب شوند.
بهاینترتیب در سال 1374 اساسنامه فدراسیونها مبتنی بر تشکیل مجمع حدود 40 نفره و انتخاب رئیس فدراسیون توسط ایشان تدوین و به تصویب هیأت دولت رسید و برای آنکه نظارت سازمان تربیتبدنی بر آن باشد (شاید این هم نوعی اشتباه بود) رئیس سازمان تربیتبدنی در اساسنامه بهعنوان رئیس همه مجامع تعریف شده بود.
متأسفانه در سال 81 پس از خاتمه خدمت اینجانب در سازمان تربیتبدنی با پیشنهاد رئیس وقت سازمان، اختیار عزل رئیس فدراسیون و نصب سرپرست با تصویب هیأت وزیران به رئیس سازمان تربیتبدنی داده شد. دولتی که اصلاحطلب و خواهان دموکراسی بود مصوبهای را گذراند که کاملا خلاف ماهیت دموکراسی بود.
7 سیستم برنامهریزی تمرینات ورزشی
همیشه این سؤال مطرح بوده که سیستم برنامهریزی تمرینات ورزشی چگونه باید باشد. کتابهای متعددی درخصوص برنامهریزی ورزشی نوشته شده و توضیحات مفصلی هم در کتابهای فیزیولوژی ورزشی داده شده است. مربیان نوعا روی جداول ارائهشده در کتابهای برنامهریزی ورزشی تکیه میکنند و چهبسا اشتباهات زیادی درخصوص تطبیق یک جدول با برنامه لازم برای ورزشکاران میکنند. مربیان بهجای آنکه مؤلف برنامهریزی باشند مقلد برنامهریزان هستند و چنین بود که از سوی بسیاری از همکاران دراینخصوص کوششهایی صورت گرفت.
نخست آنکه مربیان باید سیستم بدن انسان و سیستمهای انرژی بدن انسان را بشناسند. دوم آنکه بدانند سیستمهای تمرینی تخصصی کداماند و از کدام سیستم انرژی بدن پیروی میکنند و نهایتا تمرینهای کمکی یا استقراضی یا جانبی مورد نیاز ورزش را شناخته و از آنها در موقع لزوم کمک بگیرند.
سیستمهای تمرین هوازی، فسفاژن و لاکتیک و رابطه آن با تغذیه و اینکه در کدام سیستم کدامیک از انواع هیدروکربور، چربی و پروتئین مصرف میشود مورد عنایت و بحث قرار گرفت.
8- سیستم شناسایی آمادگی ورزشکاران
بهطورکلی برآورد آمادگی ورزشکاران همواره حسب تجربه و تشخیص چشمی مربیان صورت میگرفت و مربیان از حرکات و رفتار ورزشکاران حین تمرینات میزان آمادگی آنها را برآورد میکردند. نقل است که یکی از مربیان درخصوص آمادگی تیم خود گفته بود که 60 درصد آماده هستند، 50 درصد بقیه را هم در طول تمرینات تا مسابقه به دست میآوریم. صرفنظر از طنز نهفته در این مثال، باید سؤال شود این 60 درصد از کجا به دست آمده است؟
درحقیقت مربیان کیفیت آمادگی را در ذهن خود به کمیت درصد تبدیل میکردهاند و بدون هیچ دلیل و معیار این کار را انجام میدادهاند.
اگر این کارها در گستره ایران، براساس طراحی انجامشده صورت میگرفت آیا امروز نمیتوانستیم با علمیشدن ورزش، داشتن مربیان عالم و متبحر، شناختن انبوه استعدادهای رشدیافته، کاروانی از ورزشکاران متعدد در رشتههای مختلف را به المپیک گسیل کنیم. کارهایی را که باید انجام میدادیم ندادیم درحالیکه امکانات و بودجه برای انجام آنها داشتهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.