واکاوی مبانی علمی نظریه نسبیت
میراث ارزشمند عاليجناب ژندهپوش
سیدامین مهناپور
هنگامی که «آلبرت اینشتین» جوان، 16 سال بیشتر نداشت با خود اندیشید که اگر سوار بر موجی نورانی باشد، دنیا را چگونه خواهد دید. از نظر مکانیک نیوتن، نور در این حالت ایستا میشود، ولی نظریه الکترومغناطیسی ماکسول میگفت امواج نور در هیچ شرایطی ساکن نخواهند بود. این تناقض، سرچشمه نظریه نسبیت خاص شد. «اینشتین» در 1905 میلادی (يعني زمانی که کارمند اداره ثبت اختراعات در برن سوئیس بود)، نظریه نسبیت را ارائه داد. این نظریه بر ثابتبودن سرعت نور استوار است؛ اصلی که باعث بروز پدیدههای شگفتانگیزی میشود. وي بعدها با ارائه نسبيت عام در سال 1915، اين نظريه را گسترش داد. هرچند يك قرن از ارائه اين نظريه گذشته، اما از شگفتانگیزی آن ذرهاي كم نشده است.
«جیمز کلارک ماکسول» فیزیکدان اسکاتلندی، اواسط قرن هجدهم میلادی، پس از مطالعه دقیق کارهای تجربی فیزیکدان انگلیسی، «مایکل فارادی»، موفق شد الکتریسیته و مغناطیس را در قالب الکترومغناطیس یگانه کند. میدان الکترومغناطیسی تا حدودی شبیه جریانی از خطوط الکتریکی و مغناطیسی است که به هر ناحیهای از فضا که از آن عبور میکند، نفوذ میکند. تئوری ماکسول علاوه بر یکیکردن پدیدههای الکتریکی و مغناطیسی در یک چارچوب ریاضی، نشان داد که تمام اختلالات الکترومغناطیسی، با سرعت ثابتی جابهجا میشوند. اين سرعت برابر با سرعت نور از کار درآمد. «ماکسول» از این موضوع دریافت که نور مرئی نیز چیزی جز نوعی موج الکترومغناطیسی نیست. علاوه بر این، تئوری ماکسول عنوان کرد همه موجهای الکترومغناطیسی (مانند نور مرئی)، ماهیتی همیشه متحرک داشته و هیچوقت متوقف نمیشوند، هیچگاه سرعتشان کاهش نیافته و همواره با سرعت نور جابهجا میشوند. تمام این مطالب درکشدنی بودند تا زمانی که «اینشتین» 16ساله از خود پرسید اگر سوار بر پرتو نوری باشد، چه رخ میدهد؟ طبق قوانین حرکت نیوتن، اگر ما با سرعت نور حرکت کنیم، نور نسبت به ما ساکن خواهد بود؛ همانطور که در
یک قطار در حال حرکت، مسافری که کنار شما نشسته، نسبت به شما ساکن است؛ اما براساس تئوری ماکسول و تمام آزمایشهای تجربی معتبر، چیزی بهعنوان نور بیحرکت وجود ندارد و این یک تناقض میان تئوری الکترومغناطیس ماکسول و قوانین حرکت نیوتن بود. «اینشتین» تصمیم گرفت این تناقض را حل کند و از این تلاش، تئوری نسبیت خاص متولد شد. تئوری نسبیت خاص مفهوم فضا و زمان را برای همیشه تغییر داد. دغدغه اصلی این تئوری این است که جهان برای مشاهدهگرانی که نسبت به یکدیگر جابهجا میشوند، چگونه به نظر میرسد؟ حاصل این تلاش این پاسخ شگفتآور بود: شما با هر سرعتی به نور نزدیک شوید، نور با سرعت نور از شما میگریزد، نه کمتر و نه بیشتر.
اصل نسبیت
دو اصل ساده و درعینحال مهم، اساس تئوری نسبیت خاص را تشکیل میدهند. اولی به سرعت ثابت نور میپردازد و دومی که نه با یک قانون فیزیکی خاص، بلکه با تمام قوانین فیزیکی مرتبط است، به «اصل نسبیت» معروف است. این اصل به یک حقیقت ساده متکی است و آن اینکه هرگاه درباره جهت یا اندازه سرعت در یک جسم بحث میکنیم، باید مشخص کنیم دقیقا چه کسی یا چه چیزی این اندازهگیری را انجام میدهد. برای روشنشدن مطلب به ذکر مثالهایی میپردازیم؛ تصور کنید «سینا» که لباسی فضایی با چراغ چشمکزن پوشیده، در فضای کاملا خالی و مطلقا تاریک قرار گرفته است؛ دور از هر سیاره، ستاره یا کهکشان. از چشمانداز «سینا»، او کاملا بیحرکت است و در عالم سیاه و ساکن غوطهور مانده است. خارج از این فاصله، «سینا» چراغ چشمکزن سبزی را میبیند که به نظر میرسد به او نزدیک و نزدیکتر میشود.
درنهایت این چراغ آنقدر به او نزدیک میشود که «سینا» میبیند چراغ به لباس فضایی «نیما» (شخصی دیگر که در فضا بهآرامی معلق است)، متصل شده است. این دو برای یکدیگر دست تکان میدهند و از کنار هم عبور میکنند. توجه داشته باشید این داستان میتواند با همین کیفیت از دیدگاه «نیما» نیز بیان شود. در این دو روایت، هر ناظر احساس میکند خودش بیحرکت است و دیگری در حال حرکت. درواقع از نظر منطقی هیچ راهی وجود ندارد که براساس آن بتوان گفت یک دیدگاه درست و دیگری غلط است. این مثال ماهیت اصل نسبیت را بیان میکند، يعني مفهوم حرکت نسبی است و تصور مطلقی از حرکت وجود ندارد. بهبیاندیگر ما میتوانیم درباره حرکت یک جسم صحبت کنیم، فقط «نسبت» یا «در مقایسه با» جسم دیگر. نکته کلیدی این داستان این است که «سینا» و «نیما» تحت تأثیر هیچ نیرویی نیستند که بتواند وضعیت آرام آنها و حرکت با سرعت ثابتشان را مختل کند. بهعبارتدقیقتر، حرکت بدون وجود نیرو، تنها در مقایسه با سایر اشیا معنا مییابد؛ بنابراین میتوان گفت حرکت با سرعت ثابت نسبی است درحالیکه حرکت با سرعت غیرثابت یا همان حرکت شتابدار، اینطور نیست. در مثالی دیگر فرض کنید در
قطاری به خواب رفتهاید و زمانی بیدار میشوید که قطار شما از کنار قطار دیگری در خط مجاور در حال عبور است. دید شما از پنجره کاملا به وسیله قطار دیگر مسدود شده است. درنتیجه قطار مجاور مانع دیدن هر شیء دیگر میشود. شما ممکن است برای چند لحظه در شک باشید که قطار شما حرکت میکند یا قطار مجاور یا هر دوی آنها؟ البته اگر قطار شما بلرزد یا تکان بخورد یا جهت حرکتش را در مسیر پیچ تغییر دهد، (به دليل وجود نیرو) احساس خواهید کرد که در حال حرکت هستید اما اگر حرکت قطار کاملا بیتکان و سرعت ثابت بماند، شما تنها حرکت نسبی بین قطارها را مشاهده میکنید، بیآنکه بتوانید با قاطعیت بگویید کدامیک از آنها حرکت میکنند. حال یک گام جلوتر میرویم. فرض کنید شما در قطاری نشستهاید و پردههای تمام پنجرهها را انداختهاید بهطوریکه پنجرهها کاملا پوشانده شدهاند. بدون امکان مشاهده بیرون کابین، با فرض اینکه قطار با سرعت ثابت حرکت میکند، هیچ راهی وجود ندارد تا وضعیت حرکت خود را تعیین کنید. فضای اطراف شما کاملا یکسان به نظر میرسد. صرفنظر از اینکه قطار روی خطوط راهآهن ثابت باشد یا با سرعت بالا حرکت کند. «اینشتین» گفت برای چنین مسافری
امکان ندارد آزمایشی داخل کابین، ترتیب دهد که به کمک آن، دریابد قطار حرکت میکند یا نه. این مثال نشان میدهد مفهومی به نام حرکت با سرعت ثابت، به طور مطلق و بدون مقایسه با چیز دیگر، وجود ندارد. درواقع «اینشتین» دریافت که اصل نسبیت بهطور ضمنی ادعای بزرگتری را نیز مطرح میکند مبنی بر اینکه قوانین فیزیک (هر چه باشند)، باید برای همه ناظرانی که با سرعت ثابت حرکت میکنند، کاملا یکسان باشند. اگر «سینا» و «نیما» تنها در فضای مطلق نباشند، بلکه هریک آزمایشهای یکسانی را در ایستگاههای فضایی خود انجام دهند، نتایجی که هرکدام به دست میآورند، کاملا یکسان خواهد بود.
سرعت نور
نکته کلیدی دیگر در تئوری نسبیت خاص مربوط به نور و خصوصیات حرکت آن است. تقریبا یک قرن تلاش بیوقفه فیزیکدانان تجربی نشان داده بود که از دیدگاه تمام ناظران، نور با سرعت 300 هزار کیلومتر بر ثانیه حرکت میکند. درک این مسئله نیاز به دگرگونی در دیدگاهمان نسبت به جهان دارد؛ مثلا اگر فرض کنید «سینا» یک لیزر به سمت «نیما» گرفته است. اگر «نیما» دستگاه اندازهگیری مناسبی داشته باشد، سرعت نور (که سرعت رسیدن فوتونها به اوست) را 300 هزار کیلومتر بر ثانیه اندازهگیری خواهد کرد؛ اما اگر «نیما» با سرعت زیادی مثلا 50 هزار کیلومتر بر ثانیه در جهت نور از «سینا» دور شود انتظار دارد دستگاهش سرعت نسبی 250=50-300 را اندازه بگیرد، ولی این چیزی نیست که «نیما» انتظارش را دارد. سرعت نور رسیده به «نیما» کماکان 300 هزار کیلومتر بر ثانیه خواهد بود. این مسئله شاید عجیب به نظر برسد ولی «نیما» چه در جهت نور حرکت کند چه در خلاف جهت آن، سرعت نور همواره یکسان و ثابت خواهد بود. در آغاز قرن بیستم فیزیکدانان برای گریز از پذیرش این واقعیت به روشهای گوناگونی دست یازیدند ولی تمام این روشها به شکست انجامید. «اینشتین» برخلاف آنها بهراحتی
ثابتبودن سرعت نور را پذیرفت؛ زیرا این موضوع پاسخ تناقضی بود که ذهن او را از دوره نوجوانی به خود مشغول کرده بود. مهم نیست شما با چه سرعتی نور را دنبال میکنید، نور همواره با سرعت نور از شما میگریزد. ثابتبودن سرعت نور به شکست فیزیک نیوتنی انجامید و پیامدهای شگرفی داشت.
همزمانی رویدادها
یک خطای ادراکی است
با استفاده از اصل ثابتبودن سرعت نور، میتوان نشان داد همزمانی رویدادها یک توهم است. برای روشنشدن موضوع، به ذکر مثالی میپردازیم: تصور کنید رهبران دو کشور در حال جنگ در دو طرف یک میز مذاکره درازی نشستهاند و قصد دارند درباره پذیرش آتشبس به راهحلی برسند ولی هيچكدام قصد ندارند پیمان آتشبس را حتی یکصدم ثانیه زودتر از دیگری امضا کنند. دبیرکل سازمان ملل، راهحل هوشمندانهای ارائه میدهد مبنی بر اینکه لامپی که در ابتدا خاموش است وسط میز قرار گیرد و با توجه به اینکه دو رهبر در فاصلههای یکسانی از این لامپ قرار دارند، با روشنشدن چراغ و رسیدن نور به آنها دو نسخه از پیماننامه را امضا کنند. این طرح اجرا و توافقنامه با رضایت هر دو طرف امضا میشود. همین شیوه درباره دو کشور درحالجنگ دیگر اجرا میشود با این تفاوت که رهبران دو کشور در دو طرف میزی نشستهاند که در قطاری قرار دارد که با سرعت ثابت حرکت میکند. رهبر کشور A در خلاف جهت حرکت قطار و رهبر کشور B در جهت حرکت قطار نشستهاند. مراسم امضای قرارداد صلح مانند مورد قبل اجرا میشود؛ اما در همان زمان خبر میرسد مردم کشور A ادعا میکنند رهبرشان قبل از رهبر کشور B
قرارداد را امضا کرده است. این اختلافنظر از کجا ناشی میشود؟ از دید یک ناظر بیرون از قطار، چراغ در ابتدا خاموش است و در یک لحظه خاص روشن میشود و پرتوهای نور را به سمت هر دو رهبر میفرستد. ولی از نظر این ناظر، رهبر کشور A به سمت پرتو نور میرود درحالیکه رهبر کشور B از آن دور میشود. این به آن معناست که نور باید مسافت کمتری طی کند تا به رهبر کشور A برسد و با توجه به ثابتبودن سرعت نور، پرتوی نور در زمان کمتری به رهبر کشور A میرسد و به نظر میرسد او زودتر قرارداد را امضا کرده است. حق با کیست؟ مسافران قطار یا ناظران بیرونی؟ دلایل هر دو گروه درست است. رویدادها میتوانند از دیدگاه خاصی همزمان به نظر برسند درحالیکه از دیدگاه دیگری همزمان نباشند. این اتفاق هنگامی رخ میدهد که ناظران دو دیدگاه نسبت به هم در حال حرکت باشند. ثابتبودن سرعت نور ایجاب میکند این دیدگاه قدیمی را که «همزمانی دو رویداد بدون توجه به چگونگی حرکت ناظران درست است»، کنار بگذاریم. آن ساعت بزرگ جهانی که نیوتن تصور میکرد بهطور یکسانی در زمین، مریخ، مشتری و کهکشان آندرومدا تیکتاک میکند، دیگر وجود ندارد. برعکس، ناظرانی که نسبت به هم در
حال حرکت هستند، درباره اینکه کدام اتفاقها همزمان رخ میدهند، توافق ندارند. باید توجه داشت که ملموسنبودن این موضوع در زندگی روزمره به این دليل است که ما در زندگی معمولیمان با سرعتهای بسیار ناچیزی در مقایسه با سرعت نور سروکار داریم.
کندشدن تیکتاک
ساعت متحرک
ارائه تعریفی فراگیر از زمان دشوار است. با استفاده از دیدگاهی عملگرایانه، میتوانیم زمان را بهعنوان چیزی که با ساعت اندازهگیری میشود، تعریف کنیم. در اینجا «ساعت» را بهعنوان ابزاری با دورههای متناوب حرکت فرض میکنیم؛ بنابراین زمان را با شمارش تعداد دورههایی که بر ساعت میگذرد، اندازهگیری میکنیم. در اینجا هدف این است که بدانیم حرکت چگونه بر گذشت زمان اثر میگذارد و ازآنجاکه ما زمان را به طور عملی با استفاده از ساعتها تعریف کردهایم، هدف، بررسی چگونگی تأثیر حرکت بر تیکتاک ساعتهاست. برای این منظور، سادهترین ساعت جهان را در نظر میگیریم. این ساعت که «ساعت نوری» نام دارد، از دو آینه روبهروی هم ساخته شده است. بین دو آینه، فوتونی در اثر بازتاب، رفتوبرگشت میکند. هر تیک در این ساعت نوری، برابر با زمانی است که طی آن فوتون یک دوره رفتوبرگشت کامل را میپیماید. علت انتخاب ساعت نوری این است که سادگی مکانیکی آن، جزئیات غیرلازم را حذف میکند و بهترین بینش را درباره چگونگی اثر حرکت بر گذر زمان در اختیار ما قرار میدهد. تصور کنید ما با تماشای تیکتاک ساعت نوری که در میز کنارمان قرار دارد، در حال مشاهده گذر
زمان هستیم. سپس، مشاهده میکنیم ساعت نوری دیگری که با سرعت ثابت حرکت میکند روی میز میلغزد. سؤال این است: آیا ساعتهای نوری متحرک و ثابت آهنگ تیکتاک یکسانی دارند؟ برای پاسخ به این پرسش، مسیری را که فوتون برای یک رفتوبرگشت در ساعت متحرک طی میکند مورد توجه قرار میدهیم. فوتون ابتدا در پایین ساعت متحرک قرار دارد و به سمت آینه بالایی حرکت میکند. بهایندلیل که از دید ما ساعت متحرک است، فوتون باید نسبت به میز با زاویه حرکت کند زیرا اگر این مسیر زاویهدار را نپیماید، به آینه بالایی نمیرسد و از ساعت خارج میشود. با توجه به اینکه ساعت متحرک میتواند مدعی شود که ساکن است و اشیاي دیگر در حال حرکت هستند، فوتون حتما به آینه بالایی برخورد میکند و بنابراین مسیری که ما برای فوتون در نظر گرفتهایم، درست است. این فوتون در ادامه از آینه بالایی بازتابیده شده و دوباره برای برخورد با آینه پایینی، مسیری زاویهدار را طی میکند و بدینسان یک تیک سپری میشود. نکته ساده ولی بسیار مهم این است که فوتون در مسیر زاویهدار، مسافت بیشتری را نسبت به فوتون در مسیر مستقیم (ساعت ثابت) میپیماید. بهعبارتدیگر، در مسیر زاویهدار از دید
ما فوتونها علاوه بر حرکت به بالا و پایین، مقداری هم به راست میروند. بهعلاوه، ثابتبودن سرعت نور ایجاب میکند که سرعت فوتون در دو ساعت ثابت و متحرک، یکسان باشد؛ اما ازآنجاییکه فوتون در ساعت متحرک مسیر طولانیتری را برای یک تیک طی کرده است، این ساعت دیرتر تیک میزند. قبلا توافق کرده بودیم که تعداد تیکتاکها، زمان سپریشده را نشان میدهد و بنابراین اکنون میبینیم که زمان برای ساعت متحرک کندتر سپری میشود. این ویژگی نهتنها مربوط به ساعتهای نوری است، بلکه درباره ساعتهای مکانیکی و دیجیتالی نیز صادق است.
گذر زندگی
براساس نسبیت، زمان برای فردی که در حال حرکت است، نسبت به شخص ثابت، کندتر میگذرد؛ بنابراین این تفاوت باید در آهنگ ضربان قلب یا فرسایش اجزای بدن نیز صدق کند. درحقیقت، آنچه رخ میدهد دقیقا همین است. حال میتوان پرسید: آیا یک فرد میتواند صرفا با حرکتکردن، عمر طولانیتری داشته باشد؟ با توجه به سرعتهای کم حرکت ما در زندگی روزمره، این موضوع چندان به چشم نمیآید اما طولانیشدن عمر در اثر حرکت درباره طول عمر ذرات خاصی به نام «میون» به اثبات رسیده است. هنگامی که در آزمایشگاه ساکنی قرار داریم، میونها در فرایندی شبیه به فروپاشی رادیواکتیو، بهطور متوسط در مدت دومیلیونیوم ثانیه میشکنند. اگر میون در آزمایشگاه ساکنی نباشد و بهجای آن در شتابدهندهای، سرعتش به سرعت نور بسیار نزدیک شود، طولِ عمری که دانشمندان در آزمایشگاه ساکن برای آن اندازه میگیرند، افزایش چشمگیری خواهد داشت. دلیل این موضوع، تنها گذر آهستهتر زمان برای میونهای سریع است. ساعتهای مچیای که میونها به دست خود بستهاند بسیار کندتر از ساعت درون آزمایشگاه تیکتاک میکند. در لحظهاي خاص، ساعت آزمایشگاه مرگ میون را انتظار میکشد، اما طبق ساعت میونها
هنوز زمان مرگشان فرا نرسیده است. اوضاع از دید یک ناظر آزمایشگاهی به گونهای است که گویا میون در حرکت آهسته، زندگی میکند. از این منظر، میون متحرک در مقایسه با میون ساکن، طول عمر بیشتری دارد، اما «مقدار زندگی» کاملا یکسانی را تجربه میکند. همین نتیجهگیری را درباره انسانهایی با سرعت حرکت بالا و طولِ عمر چند قرن هم میتوان تکرار کرد. از دیدگاه آنها زندگی بههیچوجه تغییر نکرده است، ولی از دیدگاه ما، این انسانها در حال زندگی با آهنگی بسیار آهسته هستند.
کوتاهشدن طول جسم متحرک
در جهت حرکتش
ناظران ساکن، گذر زمان در یک ساعت متحرک را کندتر میپندارند. این موضوع تأثیر حرکت بر زمان را نشان میدهد. حال میخواهیم ببینیم حرکت، چگونه بر فضا تأثیر میگذارد. بیایید سراغ «سینا» و «نیما» روی پیست مسابقه برویم. «سینا» با یک متر نواری طول ماشین جدیدش را در نمایشگاه اتومبیل اندازه گرفته است. مسلما هنگامی که «سینا» روی پیست در حال رانندگی است، «نیما» نمیتواند از متر نواری برای اندازهگیری طول ماشین او استفاده کند؛ بنابراین با روشی غیرمستقیم این کار را انجام میدهد. در این روش، هنگامی که سپر جلوی ماشین به «نیما» رسید، او کرنومتر را فعال کرده و دقیقا در زمان عبور سپر عقب ماشین، کرنومتر را متوقف میکند. حاصل ضرب زمان ثبتشده در سرعت ماشین طول آن را مشخص میکند. با توجه به اینکه «سینا» از دیدگاه خودش ساکن و «نیما» در حال حرکت است، بنابراین «سینا» ساعت «نیما» را کند میپندارد و متوجه میشود اگر «نیما» طول ماشین را اندازهگیری کند، این طول کوتاهتر از طول اندازهگیریشده در نمایشگاه خواهد بود؛ بنابراین میتوان نتیجه گرفت ناظران، طول یک جسم متحرک را در امتداد جهت حرکتش کوتاهتر میبینند. معادلات نسبیت خاص نشان
میدهند اگر جسمی با سرعتی برابر 98 درصد سرعت نور حرکت کند، ناظر ساکن طول آن را نسبت به زمانی که ساکن است 80 درصد کوتاهتر میبیند.
حرکت در فضا-زمان
تاکنون دریافتیم که برای اشیای متحرک آهنگ تغییر زمان کندتر بوده و این اشیاء در جهت حرکتشان طول کمتری خواهند داشت؛ اما نسبیت خاص دیدگاه یکپارچه ژرفتری برای توضیح این پدیدهها ارائه میدهد. در این دیدگاه، فضا و زمان از هم جدا نبوده و ساختار یکپارچه چهاربعدیای به نام «فضا-زمان» را تشکیل میدهند. اگر یک پیست مسابقه را در نظر بگیریم که یک ماشین در آن بهصورت موَرب حرکت میکند، میتوان گفت حرکت زاویهدار ماشین درواقع حرکت در دو بعد طولی و عرضی است. فضا-زمان یک ساختار چهاربعدی است (سه بعد فضایی طول و عرض و ارتفاع و یک بعد زمان). برای سادگی در تصور فضا-زمان فرض میکنیم دو بعد فضایی آن بسیار کوچک و درخور چشمپوشی باشند. بهاینترتیب فضا-زمان به یک صفحه مسطح تبدیل میشود که طولش بیانگر فضا و عرضش بیانگر زمان خواهد بود. مشابه حرکت موَرب ماشین در پیست، یک جسم همواره در فضا-زمان حرکت میکند؛ یعنی بخشی از حرکتش در فضا و بخشی دیگر در زمان است. «اینشتین» تصریح کرد: «همه اشیاء در جهان همواره با سرعتی ثابت (سرعت نور) در فضا-زمان حرکت میکنند»؛ بنابراین اگر جسمی ساکن باشد با سرعت نور در زمان حرکت خواهد کرد! بنابراین
میتوان گفت همانطور که جسم دارای سرعت در فضاست، در زمان هم دارای سرعت است. یک جسم هرچه سرعتش در فضا به سرعت نور نزدیک شود، به همان اندازه سرعتش در زمان کاهش مییابد. فوتونها که اجزای سازنده نور هستند، چون با سرعت نور در فضا در حال حرکت هستند، سرعت حرکتشان در زمان صفر است. از این منظر میتوان گفت «نور هرگز پیر نمیشود. سن یک فوتون که در انفجار بزرگ به وجود آمده، با سن کنونی آن برابر است؛ زیرا در سرعت نور گذر زمان متوقف میشود».
هنگامی که «آلبرت اینشتین» جوان، 16 سال بیشتر نداشت با خود اندیشید که اگر سوار بر موجی نورانی باشد، دنیا را چگونه خواهد دید. از نظر مکانیک نیوتن، نور در این حالت ایستا میشود، ولی نظریه الکترومغناطیسی ماکسول میگفت امواج نور در هیچ شرایطی ساکن نخواهند بود. این تناقض، سرچشمه نظریه نسبیت خاص شد. «اینشتین» در 1905 میلادی (يعني زمانی که کارمند اداره ثبت اختراعات در برن سوئیس بود)، نظریه نسبیت را ارائه داد. این نظریه بر ثابتبودن سرعت نور استوار است؛ اصلی که باعث بروز پدیدههای شگفتانگیزی میشود. وي بعدها با ارائه نسبيت عام در سال 1915، اين نظريه را گسترش داد. هرچند يك قرن از ارائه اين نظريه گذشته، اما از شگفتانگیزی آن ذرهاي كم نشده است.
«جیمز کلارک ماکسول» فیزیکدان اسکاتلندی، اواسط قرن هجدهم میلادی، پس از مطالعه دقیق کارهای تجربی فیزیکدان انگلیسی، «مایکل فارادی»، موفق شد الکتریسیته و مغناطیس را در قالب الکترومغناطیس یگانه کند. میدان الکترومغناطیسی تا حدودی شبیه جریانی از خطوط الکتریکی و مغناطیسی است که به هر ناحیهای از فضا که از آن عبور میکند، نفوذ میکند. تئوری ماکسول علاوه بر یکیکردن پدیدههای الکتریکی و مغناطیسی در یک چارچوب ریاضی، نشان داد که تمام اختلالات الکترومغناطیسی، با سرعت ثابتی جابهجا میشوند. اين سرعت برابر با سرعت نور از کار درآمد. «ماکسول» از این موضوع دریافت که نور مرئی نیز چیزی جز نوعی موج الکترومغناطیسی نیست. علاوه بر این، تئوری ماکسول عنوان کرد همه موجهای الکترومغناطیسی (مانند نور مرئی)، ماهیتی همیشه متحرک داشته و هیچوقت متوقف نمیشوند، هیچگاه سرعتشان کاهش نیافته و همواره با سرعت نور جابهجا میشوند. تمام این مطالب درکشدنی بودند تا زمانی که «اینشتین» 16ساله از خود پرسید اگر سوار بر پرتو نوری باشد، چه رخ میدهد؟ طبق قوانین حرکت نیوتن، اگر ما با سرعت نور حرکت کنیم، نور نسبت به ما ساکن خواهد بود؛ همانطور که در
یک قطار در حال حرکت، مسافری که کنار شما نشسته، نسبت به شما ساکن است؛ اما براساس تئوری ماکسول و تمام آزمایشهای تجربی معتبر، چیزی بهعنوان نور بیحرکت وجود ندارد و این یک تناقض میان تئوری الکترومغناطیس ماکسول و قوانین حرکت نیوتن بود. «اینشتین» تصمیم گرفت این تناقض را حل کند و از این تلاش، تئوری نسبیت خاص متولد شد. تئوری نسبیت خاص مفهوم فضا و زمان را برای همیشه تغییر داد. دغدغه اصلی این تئوری این است که جهان برای مشاهدهگرانی که نسبت به یکدیگر جابهجا میشوند، چگونه به نظر میرسد؟ حاصل این تلاش این پاسخ شگفتآور بود: شما با هر سرعتی به نور نزدیک شوید، نور با سرعت نور از شما میگریزد، نه کمتر و نه بیشتر.
اصل نسبیت
دو اصل ساده و درعینحال مهم، اساس تئوری نسبیت خاص را تشکیل میدهند. اولی به سرعت ثابت نور میپردازد و دومی که نه با یک قانون فیزیکی خاص، بلکه با تمام قوانین فیزیکی مرتبط است، به «اصل نسبیت» معروف است. این اصل به یک حقیقت ساده متکی است و آن اینکه هرگاه درباره جهت یا اندازه سرعت در یک جسم بحث میکنیم، باید مشخص کنیم دقیقا چه کسی یا چه چیزی این اندازهگیری را انجام میدهد. برای روشنشدن مطلب به ذکر مثالهایی میپردازیم؛ تصور کنید «سینا» که لباسی فضایی با چراغ چشمکزن پوشیده، در فضای کاملا خالی و مطلقا تاریک قرار گرفته است؛ دور از هر سیاره، ستاره یا کهکشان. از چشمانداز «سینا»، او کاملا بیحرکت است و در عالم سیاه و ساکن غوطهور مانده است. خارج از این فاصله، «سینا» چراغ چشمکزن سبزی را میبیند که به نظر میرسد به او نزدیک و نزدیکتر میشود.
درنهایت این چراغ آنقدر به او نزدیک میشود که «سینا» میبیند چراغ به لباس فضایی «نیما» (شخصی دیگر که در فضا بهآرامی معلق است)، متصل شده است. این دو برای یکدیگر دست تکان میدهند و از کنار هم عبور میکنند. توجه داشته باشید این داستان میتواند با همین کیفیت از دیدگاه «نیما» نیز بیان شود. در این دو روایت، هر ناظر احساس میکند خودش بیحرکت است و دیگری در حال حرکت. درواقع از نظر منطقی هیچ راهی وجود ندارد که براساس آن بتوان گفت یک دیدگاه درست و دیگری غلط است. این مثال ماهیت اصل نسبیت را بیان میکند، يعني مفهوم حرکت نسبی است و تصور مطلقی از حرکت وجود ندارد. بهبیاندیگر ما میتوانیم درباره حرکت یک جسم صحبت کنیم، فقط «نسبت» یا «در مقایسه با» جسم دیگر. نکته کلیدی این داستان این است که «سینا» و «نیما» تحت تأثیر هیچ نیرویی نیستند که بتواند وضعیت آرام آنها و حرکت با سرعت ثابتشان را مختل کند. بهعبارتدقیقتر، حرکت بدون وجود نیرو، تنها در مقایسه با سایر اشیا معنا مییابد؛ بنابراین میتوان گفت حرکت با سرعت ثابت نسبی است درحالیکه حرکت با سرعت غیرثابت یا همان حرکت شتابدار، اینطور نیست. در مثالی دیگر فرض کنید در
قطاری به خواب رفتهاید و زمانی بیدار میشوید که قطار شما از کنار قطار دیگری در خط مجاور در حال عبور است. دید شما از پنجره کاملا به وسیله قطار دیگر مسدود شده است. درنتیجه قطار مجاور مانع دیدن هر شیء دیگر میشود. شما ممکن است برای چند لحظه در شک باشید که قطار شما حرکت میکند یا قطار مجاور یا هر دوی آنها؟ البته اگر قطار شما بلرزد یا تکان بخورد یا جهت حرکتش را در مسیر پیچ تغییر دهد، (به دليل وجود نیرو) احساس خواهید کرد که در حال حرکت هستید اما اگر حرکت قطار کاملا بیتکان و سرعت ثابت بماند، شما تنها حرکت نسبی بین قطارها را مشاهده میکنید، بیآنکه بتوانید با قاطعیت بگویید کدامیک از آنها حرکت میکنند. حال یک گام جلوتر میرویم. فرض کنید شما در قطاری نشستهاید و پردههای تمام پنجرهها را انداختهاید بهطوریکه پنجرهها کاملا پوشانده شدهاند. بدون امکان مشاهده بیرون کابین، با فرض اینکه قطار با سرعت ثابت حرکت میکند، هیچ راهی وجود ندارد تا وضعیت حرکت خود را تعیین کنید. فضای اطراف شما کاملا یکسان به نظر میرسد. صرفنظر از اینکه قطار روی خطوط راهآهن ثابت باشد یا با سرعت بالا حرکت کند. «اینشتین» گفت برای چنین مسافری
امکان ندارد آزمایشی داخل کابین، ترتیب دهد که به کمک آن، دریابد قطار حرکت میکند یا نه. این مثال نشان میدهد مفهومی به نام حرکت با سرعت ثابت، به طور مطلق و بدون مقایسه با چیز دیگر، وجود ندارد. درواقع «اینشتین» دریافت که اصل نسبیت بهطور ضمنی ادعای بزرگتری را نیز مطرح میکند مبنی بر اینکه قوانین فیزیک (هر چه باشند)، باید برای همه ناظرانی که با سرعت ثابت حرکت میکنند، کاملا یکسان باشند. اگر «سینا» و «نیما» تنها در فضای مطلق نباشند، بلکه هریک آزمایشهای یکسانی را در ایستگاههای فضایی خود انجام دهند، نتایجی که هرکدام به دست میآورند، کاملا یکسان خواهد بود.
سرعت نور
نکته کلیدی دیگر در تئوری نسبیت خاص مربوط به نور و خصوصیات حرکت آن است. تقریبا یک قرن تلاش بیوقفه فیزیکدانان تجربی نشان داده بود که از دیدگاه تمام ناظران، نور با سرعت 300 هزار کیلومتر بر ثانیه حرکت میکند. درک این مسئله نیاز به دگرگونی در دیدگاهمان نسبت به جهان دارد؛ مثلا اگر فرض کنید «سینا» یک لیزر به سمت «نیما» گرفته است. اگر «نیما» دستگاه اندازهگیری مناسبی داشته باشد، سرعت نور (که سرعت رسیدن فوتونها به اوست) را 300 هزار کیلومتر بر ثانیه اندازهگیری خواهد کرد؛ اما اگر «نیما» با سرعت زیادی مثلا 50 هزار کیلومتر بر ثانیه در جهت نور از «سینا» دور شود انتظار دارد دستگاهش سرعت نسبی 250=50-300 را اندازه بگیرد، ولی این چیزی نیست که «نیما» انتظارش را دارد. سرعت نور رسیده به «نیما» کماکان 300 هزار کیلومتر بر ثانیه خواهد بود. این مسئله شاید عجیب به نظر برسد ولی «نیما» چه در جهت نور حرکت کند چه در خلاف جهت آن، سرعت نور همواره یکسان و ثابت خواهد بود. در آغاز قرن بیستم فیزیکدانان برای گریز از پذیرش این واقعیت به روشهای گوناگونی دست یازیدند ولی تمام این روشها به شکست انجامید. «اینشتین» برخلاف آنها بهراحتی
ثابتبودن سرعت نور را پذیرفت؛ زیرا این موضوع پاسخ تناقضی بود که ذهن او را از دوره نوجوانی به خود مشغول کرده بود. مهم نیست شما با چه سرعتی نور را دنبال میکنید، نور همواره با سرعت نور از شما میگریزد. ثابتبودن سرعت نور به شکست فیزیک نیوتنی انجامید و پیامدهای شگرفی داشت.
همزمانی رویدادها
یک خطای ادراکی است
با استفاده از اصل ثابتبودن سرعت نور، میتوان نشان داد همزمانی رویدادها یک توهم است. برای روشنشدن موضوع، به ذکر مثالی میپردازیم: تصور کنید رهبران دو کشور در حال جنگ در دو طرف یک میز مذاکره درازی نشستهاند و قصد دارند درباره پذیرش آتشبس به راهحلی برسند ولی هيچكدام قصد ندارند پیمان آتشبس را حتی یکصدم ثانیه زودتر از دیگری امضا کنند. دبیرکل سازمان ملل، راهحل هوشمندانهای ارائه میدهد مبنی بر اینکه لامپی که در ابتدا خاموش است وسط میز قرار گیرد و با توجه به اینکه دو رهبر در فاصلههای یکسانی از این لامپ قرار دارند، با روشنشدن چراغ و رسیدن نور به آنها دو نسخه از پیماننامه را امضا کنند. این طرح اجرا و توافقنامه با رضایت هر دو طرف امضا میشود. همین شیوه درباره دو کشور درحالجنگ دیگر اجرا میشود با این تفاوت که رهبران دو کشور در دو طرف میزی نشستهاند که در قطاری قرار دارد که با سرعت ثابت حرکت میکند. رهبر کشور A در خلاف جهت حرکت قطار و رهبر کشور B در جهت حرکت قطار نشستهاند. مراسم امضای قرارداد صلح مانند مورد قبل اجرا میشود؛ اما در همان زمان خبر میرسد مردم کشور A ادعا میکنند رهبرشان قبل از رهبر کشور B
قرارداد را امضا کرده است. این اختلافنظر از کجا ناشی میشود؟ از دید یک ناظر بیرون از قطار، چراغ در ابتدا خاموش است و در یک لحظه خاص روشن میشود و پرتوهای نور را به سمت هر دو رهبر میفرستد. ولی از نظر این ناظر، رهبر کشور A به سمت پرتو نور میرود درحالیکه رهبر کشور B از آن دور میشود. این به آن معناست که نور باید مسافت کمتری طی کند تا به رهبر کشور A برسد و با توجه به ثابتبودن سرعت نور، پرتوی نور در زمان کمتری به رهبر کشور A میرسد و به نظر میرسد او زودتر قرارداد را امضا کرده است. حق با کیست؟ مسافران قطار یا ناظران بیرونی؟ دلایل هر دو گروه درست است. رویدادها میتوانند از دیدگاه خاصی همزمان به نظر برسند درحالیکه از دیدگاه دیگری همزمان نباشند. این اتفاق هنگامی رخ میدهد که ناظران دو دیدگاه نسبت به هم در حال حرکت باشند. ثابتبودن سرعت نور ایجاب میکند این دیدگاه قدیمی را که «همزمانی دو رویداد بدون توجه به چگونگی حرکت ناظران درست است»، کنار بگذاریم. آن ساعت بزرگ جهانی که نیوتن تصور میکرد بهطور یکسانی در زمین، مریخ، مشتری و کهکشان آندرومدا تیکتاک میکند، دیگر وجود ندارد. برعکس، ناظرانی که نسبت به هم در
حال حرکت هستند، درباره اینکه کدام اتفاقها همزمان رخ میدهند، توافق ندارند. باید توجه داشت که ملموسنبودن این موضوع در زندگی روزمره به این دليل است که ما در زندگی معمولیمان با سرعتهای بسیار ناچیزی در مقایسه با سرعت نور سروکار داریم.
کندشدن تیکتاک
ساعت متحرک
ارائه تعریفی فراگیر از زمان دشوار است. با استفاده از دیدگاهی عملگرایانه، میتوانیم زمان را بهعنوان چیزی که با ساعت اندازهگیری میشود، تعریف کنیم. در اینجا «ساعت» را بهعنوان ابزاری با دورههای متناوب حرکت فرض میکنیم؛ بنابراین زمان را با شمارش تعداد دورههایی که بر ساعت میگذرد، اندازهگیری میکنیم. در اینجا هدف این است که بدانیم حرکت چگونه بر گذشت زمان اثر میگذارد و ازآنجاکه ما زمان را به طور عملی با استفاده از ساعتها تعریف کردهایم، هدف، بررسی چگونگی تأثیر حرکت بر تیکتاک ساعتهاست. برای این منظور، سادهترین ساعت جهان را در نظر میگیریم. این ساعت که «ساعت نوری» نام دارد، از دو آینه روبهروی هم ساخته شده است. بین دو آینه، فوتونی در اثر بازتاب، رفتوبرگشت میکند. هر تیک در این ساعت نوری، برابر با زمانی است که طی آن فوتون یک دوره رفتوبرگشت کامل را میپیماید. علت انتخاب ساعت نوری این است که سادگی مکانیکی آن، جزئیات غیرلازم را حذف میکند و بهترین بینش را درباره چگونگی اثر حرکت بر گذر زمان در اختیار ما قرار میدهد. تصور کنید ما با تماشای تیکتاک ساعت نوری که در میز کنارمان قرار دارد، در حال مشاهده گذر
زمان هستیم. سپس، مشاهده میکنیم ساعت نوری دیگری که با سرعت ثابت حرکت میکند روی میز میلغزد. سؤال این است: آیا ساعتهای نوری متحرک و ثابت آهنگ تیکتاک یکسانی دارند؟ برای پاسخ به این پرسش، مسیری را که فوتون برای یک رفتوبرگشت در ساعت متحرک طی میکند مورد توجه قرار میدهیم. فوتون ابتدا در پایین ساعت متحرک قرار دارد و به سمت آینه بالایی حرکت میکند. بهایندلیل که از دید ما ساعت متحرک است، فوتون باید نسبت به میز با زاویه حرکت کند زیرا اگر این مسیر زاویهدار را نپیماید، به آینه بالایی نمیرسد و از ساعت خارج میشود. با توجه به اینکه ساعت متحرک میتواند مدعی شود که ساکن است و اشیاي دیگر در حال حرکت هستند، فوتون حتما به آینه بالایی برخورد میکند و بنابراین مسیری که ما برای فوتون در نظر گرفتهایم، درست است. این فوتون در ادامه از آینه بالایی بازتابیده شده و دوباره برای برخورد با آینه پایینی، مسیری زاویهدار را طی میکند و بدینسان یک تیک سپری میشود. نکته ساده ولی بسیار مهم این است که فوتون در مسیر زاویهدار، مسافت بیشتری را نسبت به فوتون در مسیر مستقیم (ساعت ثابت) میپیماید. بهعبارتدیگر، در مسیر زاویهدار از دید
ما فوتونها علاوه بر حرکت به بالا و پایین، مقداری هم به راست میروند. بهعلاوه، ثابتبودن سرعت نور ایجاب میکند که سرعت فوتون در دو ساعت ثابت و متحرک، یکسان باشد؛ اما ازآنجاییکه فوتون در ساعت متحرک مسیر طولانیتری را برای یک تیک طی کرده است، این ساعت دیرتر تیک میزند. قبلا توافق کرده بودیم که تعداد تیکتاکها، زمان سپریشده را نشان میدهد و بنابراین اکنون میبینیم که زمان برای ساعت متحرک کندتر سپری میشود. این ویژگی نهتنها مربوط به ساعتهای نوری است، بلکه درباره ساعتهای مکانیکی و دیجیتالی نیز صادق است.
گذر زندگی
براساس نسبیت، زمان برای فردی که در حال حرکت است، نسبت به شخص ثابت، کندتر میگذرد؛ بنابراین این تفاوت باید در آهنگ ضربان قلب یا فرسایش اجزای بدن نیز صدق کند. درحقیقت، آنچه رخ میدهد دقیقا همین است. حال میتوان پرسید: آیا یک فرد میتواند صرفا با حرکتکردن، عمر طولانیتری داشته باشد؟ با توجه به سرعتهای کم حرکت ما در زندگی روزمره، این موضوع چندان به چشم نمیآید اما طولانیشدن عمر در اثر حرکت درباره طول عمر ذرات خاصی به نام «میون» به اثبات رسیده است. هنگامی که در آزمایشگاه ساکنی قرار داریم، میونها در فرایندی شبیه به فروپاشی رادیواکتیو، بهطور متوسط در مدت دومیلیونیوم ثانیه میشکنند. اگر میون در آزمایشگاه ساکنی نباشد و بهجای آن در شتابدهندهای، سرعتش به سرعت نور بسیار نزدیک شود، طولِ عمری که دانشمندان در آزمایشگاه ساکن برای آن اندازه میگیرند، افزایش چشمگیری خواهد داشت. دلیل این موضوع، تنها گذر آهستهتر زمان برای میونهای سریع است. ساعتهای مچیای که میونها به دست خود بستهاند بسیار کندتر از ساعت درون آزمایشگاه تیکتاک میکند. در لحظهاي خاص، ساعت آزمایشگاه مرگ میون را انتظار میکشد، اما طبق ساعت میونها
هنوز زمان مرگشان فرا نرسیده است. اوضاع از دید یک ناظر آزمایشگاهی به گونهای است که گویا میون در حرکت آهسته، زندگی میکند. از این منظر، میون متحرک در مقایسه با میون ساکن، طول عمر بیشتری دارد، اما «مقدار زندگی» کاملا یکسانی را تجربه میکند. همین نتیجهگیری را درباره انسانهایی با سرعت حرکت بالا و طولِ عمر چند قرن هم میتوان تکرار کرد. از دیدگاه آنها زندگی بههیچوجه تغییر نکرده است، ولی از دیدگاه ما، این انسانها در حال زندگی با آهنگی بسیار آهسته هستند.
کوتاهشدن طول جسم متحرک
در جهت حرکتش
ناظران ساکن، گذر زمان در یک ساعت متحرک را کندتر میپندارند. این موضوع تأثیر حرکت بر زمان را نشان میدهد. حال میخواهیم ببینیم حرکت، چگونه بر فضا تأثیر میگذارد. بیایید سراغ «سینا» و «نیما» روی پیست مسابقه برویم. «سینا» با یک متر نواری طول ماشین جدیدش را در نمایشگاه اتومبیل اندازه گرفته است. مسلما هنگامی که «سینا» روی پیست در حال رانندگی است، «نیما» نمیتواند از متر نواری برای اندازهگیری طول ماشین او استفاده کند؛ بنابراین با روشی غیرمستقیم این کار را انجام میدهد. در این روش، هنگامی که سپر جلوی ماشین به «نیما» رسید، او کرنومتر را فعال کرده و دقیقا در زمان عبور سپر عقب ماشین، کرنومتر را متوقف میکند. حاصل ضرب زمان ثبتشده در سرعت ماشین طول آن را مشخص میکند. با توجه به اینکه «سینا» از دیدگاه خودش ساکن و «نیما» در حال حرکت است، بنابراین «سینا» ساعت «نیما» را کند میپندارد و متوجه میشود اگر «نیما» طول ماشین را اندازهگیری کند، این طول کوتاهتر از طول اندازهگیریشده در نمایشگاه خواهد بود؛ بنابراین میتوان نتیجه گرفت ناظران، طول یک جسم متحرک را در امتداد جهت حرکتش کوتاهتر میبینند. معادلات نسبیت خاص نشان
میدهند اگر جسمی با سرعتی برابر 98 درصد سرعت نور حرکت کند، ناظر ساکن طول آن را نسبت به زمانی که ساکن است 80 درصد کوتاهتر میبیند.
حرکت در فضا-زمان
تاکنون دریافتیم که برای اشیای متحرک آهنگ تغییر زمان کندتر بوده و این اشیاء در جهت حرکتشان طول کمتری خواهند داشت؛ اما نسبیت خاص دیدگاه یکپارچه ژرفتری برای توضیح این پدیدهها ارائه میدهد. در این دیدگاه، فضا و زمان از هم جدا نبوده و ساختار یکپارچه چهاربعدیای به نام «فضا-زمان» را تشکیل میدهند. اگر یک پیست مسابقه را در نظر بگیریم که یک ماشین در آن بهصورت موَرب حرکت میکند، میتوان گفت حرکت زاویهدار ماشین درواقع حرکت در دو بعد طولی و عرضی است. فضا-زمان یک ساختار چهاربعدی است (سه بعد فضایی طول و عرض و ارتفاع و یک بعد زمان). برای سادگی در تصور فضا-زمان فرض میکنیم دو بعد فضایی آن بسیار کوچک و درخور چشمپوشی باشند. بهاینترتیب فضا-زمان به یک صفحه مسطح تبدیل میشود که طولش بیانگر فضا و عرضش بیانگر زمان خواهد بود. مشابه حرکت موَرب ماشین در پیست، یک جسم همواره در فضا-زمان حرکت میکند؛ یعنی بخشی از حرکتش در فضا و بخشی دیگر در زمان است. «اینشتین» تصریح کرد: «همه اشیاء در جهان همواره با سرعتی ثابت (سرعت نور) در فضا-زمان حرکت میکنند»؛ بنابراین اگر جسمی ساکن باشد با سرعت نور در زمان حرکت خواهد کرد! بنابراین
میتوان گفت همانطور که جسم دارای سرعت در فضاست، در زمان هم دارای سرعت است. یک جسم هرچه سرعتش در فضا به سرعت نور نزدیک شود، به همان اندازه سرعتش در زمان کاهش مییابد. فوتونها که اجزای سازنده نور هستند، چون با سرعت نور در فضا در حال حرکت هستند، سرعت حرکتشان در زمان صفر است. از این منظر میتوان گفت «نور هرگز پیر نمیشود. سن یک فوتون که در انفجار بزرگ به وجود آمده، با سن کنونی آن برابر است؛ زیرا در سرعت نور گذر زمان متوقف میشود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.