نور از زمانه «ابنهيثم» تا روزگار ما
ماهیت درهمتنیده موج و ذره
اشکان بلوچی.پژوهشگر فیزیک در دانشگاه ایالتی لوئیزیانا
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در روز 29 آذر سال 1392 (20 دسامبر 2013)، سال 2015 میلادی را بهعنوان سال جهانی نور و تکنولوژیهای مبتنی بر نور نامگذاری کرد. این نامگذاری سازمان ملل، تلاشی بود در راستای تأکید بر آگاهی و حساسیت عمومی و همچنین توسعه پایدار در حوزه تکنولوژیهای مبتنی بر نور و تأثیر شگرف آن بر موضوعاتی همچون انرژی، آموزش، کشاورزی و سلامت. نور، علاوه بر ایفای نقش حیاتی در زندگی روزمره، موضوعی ضروری در پیشرفت رشتههای گوناگون علمی در قرن بیستویکم به حساب میآید؛ موضوعی که انقلابی در صنعت دارو و درمان ایجاد کرده است، دنیای جدیدی از انواع ارتباطات بینالمللی از طریق اینترنت پديد آورده است و همچنین نقشی کلیدی در پیوستگی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی در جامعه جهانی ایفا میکند. در ادامه با معرفی دقیقتر بخشهایی از علم و تکنولوژی مبتنی بر نور، به اهمیت هرچهبیشتر این موضوع میپردازیم؛ همچنین بخشی از فعالیتهای جهانی در راستای بزرگداشت سال جهانی نور را مرور خواهیم کرد.
فوتونها ذرات تشکیلدهنده نور هستند. در علم و تکنولوژی تولید، کنترل و آشکارسازی فوتونها «فوتونیک» نام دارد. فوتونیک نقش بسيار مهمی در زیرساخت بسیاری از تکنولوژیهای روزمره (از گوشیهای هوشمند تا لپتاپها و کامپیوترها) دارد. در حوزه ارتباطات، جایگزینی سیمهای الکترونیکی با فیبرهای نوری (که توانایی انتقال اطلاعات با دهها برابر سرعت را دارند و نقشي انکارنشدنی در پیشرفت سرعت اینترنت و شبکههای تلفنی ایفا میکنند)، در سایه پیشرفتهای علمی و فنی در حوزه فوتونیک حاصل شده است. پیشبینی میشود به همان میزان که پیشرفت علم و تکنولوژی در قرن بیستم را مدیون الکترونیک میدانند، این پیشرفت در قرن بیستویکم، بر مبنای فوتونیک خواهد بود.
در حوزه انرژی نیز میتوان به اهمیت نور در دو بخش اشاره کرد؛ بخش اول که هنوز نیاز به پیشرفتهای بیشتری برای قابلیت استفاده صنعتی دارد، استفاده از انرژی امواج لیزر برای ایجاد انرژی هستهای پاک یا فیوژن است. در فیوژن برخلاف شکافت هستهای، دو هسته سبک، مانند هیدروژن با هم پیوند میخورند و هستهای بزرگتر مانند هلیوم تشکیل ميدهند كه در اين فرايند، مقدار زیادی انرژی تولید میشود. برتری محسوس این روش، در نبود پسماندهای هستهای است که ریسک ساخت و استفاده از رآکتورهای هستهای را بسیار پایین میآورد. بخش دوم که آشنایی بیشتری نیز با آن وجود دارد، استفاده از انرژی خورشیدی با استفاده از سلولهای نوری است. سلولهای نوری، ابزاری هستند که انرژی نورانی را دریافت و آن را به انرژی الکتریکی تبدیل میکنند، درست مانند توربینهای آبی در سدها که انرژی مکانیکی آب را به انرژی الکتریکی تبدیل میکنند. افزایش میزان بازدهی این سلولهای نوری (خورشیدی) موضوع بسیاری از تحقیقات روز در علم مواد، فیزیک، برق و مکانیک است.
شبکههای اجتماعی، تماسهای تلفنی ارزانقیمت و ارتباط تصویری با دوستان و خانواده در سرتاسر جهان، فقط مثالهایی سادهاند که نشان میدهند چگونه اینترنت در سراسر دنیا انسانها را به هم متصل کرده است؛ طوریکه در طول تاریخ، بشر حتی تصورش را هم نمیتوانست بکند. همانطور که پیشتر هم اشاره شد، فیبرهای نوری نقشی کلیدی در انتقال پرسرعت اطلاعات در دنیای ارتباطات امروز دارند. پیشرفت در این حوزه، مستلزم تحقیقات هرچهبیشتر در زمینههای سختافزاری و نرمافزاری مرتبط است. انتقال و پردازش اطلاعات از طریق بستههای نور با طول موجهای بسیار کم از طریق فیبرهای نوری نازکتر از موی انسان، نقطه عطفی در زیرساخت ارتباطات مدرن است.
ناگفته پیداست که سرمایهگذاری در حوزههایی که مطرح شد، چه تأثیرات مهمی در اقتصاد خواهد داشت. ارتباط تنگاتنگ تکنولوژیهای نوری با صنایع ارتباطات، انرژی و بهرهوری انرژی، سلامت و امنیت و همچنین محیطزیست، این حوزه را به یکی از پرسودترین میادین سرمایهگذاری (چه سرمایهگذاری دولتی و چه خصوصی) بدل کرده است. بازار جهانی تکنولوژیهای مرتبط با فوتونیک در سال2015 حدود 400 میلیارد دلار بود و طبق پیشبینی کارشناسان، در سال2020 به رقمی در حدود 800 میلیارد دلار خواهد رسید. رشد اقتصادی صنایع این حوزه در سالهای بین 2005 تا 2011 در حدود دوبرابر میانگین تولید خالص ملی کشورهای جهان بوده است. فوتونیک نقشی کلیدی در رشد اقتصادی کشورها در سالهای آتی ایفا خواهد کرد و بههميندليل، توجه هرچهبیشتر را طلب میکند.
نامگذاری سال 2015 با عنوان سال جهانی نور، با حمایت گسترده جهانی انجمنها و مجامع علمی بینالمللی مواجه شد که پیامد آن برگزاری صدها کنفرانس و کارگاه آموزشی در سطوح مختلف (از دانشآموزی و دانشگاهی تا پیشرفتهترین مؤسسات فناوری مشغول در این حوزه) در شهرهای مختلف جهان بود. در همین راستا، در کشورمان نیز سمینارها و کارگاههای فراوانی در شهرهای مختلف ازجمله تهران، زنجان، اصفهان، فیروزآباد، زاهدان و اهواز برگزار شد. علاوه بر آن، یونسکو (سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد)، کارزاری جهانی با عنوان «1001 اختراع و دنیای ابنهیثم» به راه انداخت که مجموعهای از نمایشگاهها، کارگاهها و سمینارها در راستای شناسایی و قدرشناسی فعالیتها و دستاوردهای «ابنهیثم» در حوزه اپتیک (نورشناسی)، ریاضیات و نجوم و همچنین روش علمی مبتنی بر آزمایش بود. از «ابنهیثم» بهعنوان پدر علم فیزیک نور یاد میشود. وي اولین دانشمند جهان است که براي شناخت نور و قوانین شکست و بازتاب آن، به پژوهشهاي مبتنی بر آزمایش پرداخت و نقش مهمی در پیشرفت این رشته داشت.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در روز 29 آذر سال 1392 (20 دسامبر 2013)، سال 2015 میلادی را بهعنوان سال جهانی نور و تکنولوژیهای مبتنی بر نور نامگذاری کرد. این نامگذاری سازمان ملل، تلاشی بود در راستای تأکید بر آگاهی و حساسیت عمومی و همچنین توسعه پایدار در حوزه تکنولوژیهای مبتنی بر نور و تأثیر شگرف آن بر موضوعاتی همچون انرژی، آموزش، کشاورزی و سلامت. نور، علاوه بر ایفای نقش حیاتی در زندگی روزمره، موضوعی ضروری در پیشرفت رشتههای گوناگون علمی در قرن بیستویکم به حساب میآید؛ موضوعی که انقلابی در صنعت دارو و درمان ایجاد کرده است، دنیای جدیدی از انواع ارتباطات بینالمللی از طریق اینترنت پديد آورده است و همچنین نقشی کلیدی در پیوستگی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی در جامعه جهانی ایفا میکند. در ادامه با معرفی دقیقتر بخشهایی از علم و تکنولوژی مبتنی بر نور، به اهمیت هرچهبیشتر این موضوع میپردازیم؛ همچنین بخشی از فعالیتهای جهانی در راستای بزرگداشت سال جهانی نور را مرور خواهیم کرد.
فوتونها ذرات تشکیلدهنده نور هستند. در علم و تکنولوژی تولید، کنترل و آشکارسازی فوتونها «فوتونیک» نام دارد. فوتونیک نقش بسيار مهمی در زیرساخت بسیاری از تکنولوژیهای روزمره (از گوشیهای هوشمند تا لپتاپها و کامپیوترها) دارد. در حوزه ارتباطات، جایگزینی سیمهای الکترونیکی با فیبرهای نوری (که توانایی انتقال اطلاعات با دهها برابر سرعت را دارند و نقشي انکارنشدنی در پیشرفت سرعت اینترنت و شبکههای تلفنی ایفا میکنند)، در سایه پیشرفتهای علمی و فنی در حوزه فوتونیک حاصل شده است. پیشبینی میشود به همان میزان که پیشرفت علم و تکنولوژی در قرن بیستم را مدیون الکترونیک میدانند، این پیشرفت در قرن بیستویکم، بر مبنای فوتونیک خواهد بود.
در حوزه انرژی نیز میتوان به اهمیت نور در دو بخش اشاره کرد؛ بخش اول که هنوز نیاز به پیشرفتهای بیشتری برای قابلیت استفاده صنعتی دارد، استفاده از انرژی امواج لیزر برای ایجاد انرژی هستهای پاک یا فیوژن است. در فیوژن برخلاف شکافت هستهای، دو هسته سبک، مانند هیدروژن با هم پیوند میخورند و هستهای بزرگتر مانند هلیوم تشکیل ميدهند كه در اين فرايند، مقدار زیادی انرژی تولید میشود. برتری محسوس این روش، در نبود پسماندهای هستهای است که ریسک ساخت و استفاده از رآکتورهای هستهای را بسیار پایین میآورد. بخش دوم که آشنایی بیشتری نیز با آن وجود دارد، استفاده از انرژی خورشیدی با استفاده از سلولهای نوری است. سلولهای نوری، ابزاری هستند که انرژی نورانی را دریافت و آن را به انرژی الکتریکی تبدیل میکنند، درست مانند توربینهای آبی در سدها که انرژی مکانیکی آب را به انرژی الکتریکی تبدیل میکنند. افزایش میزان بازدهی این سلولهای نوری (خورشیدی) موضوع بسیاری از تحقیقات روز در علم مواد، فیزیک، برق و مکانیک است.
شبکههای اجتماعی، تماسهای تلفنی ارزانقیمت و ارتباط تصویری با دوستان و خانواده در سرتاسر جهان، فقط مثالهایی سادهاند که نشان میدهند چگونه اینترنت در سراسر دنیا انسانها را به هم متصل کرده است؛ طوریکه در طول تاریخ، بشر حتی تصورش را هم نمیتوانست بکند. همانطور که پیشتر هم اشاره شد، فیبرهای نوری نقشی کلیدی در انتقال پرسرعت اطلاعات در دنیای ارتباطات امروز دارند. پیشرفت در این حوزه، مستلزم تحقیقات هرچهبیشتر در زمینههای سختافزاری و نرمافزاری مرتبط است. انتقال و پردازش اطلاعات از طریق بستههای نور با طول موجهای بسیار کم از طریق فیبرهای نوری نازکتر از موی انسان، نقطه عطفی در زیرساخت ارتباطات مدرن است.
ناگفته پیداست که سرمایهگذاری در حوزههایی که مطرح شد، چه تأثیرات مهمی در اقتصاد خواهد داشت. ارتباط تنگاتنگ تکنولوژیهای نوری با صنایع ارتباطات، انرژی و بهرهوری انرژی، سلامت و امنیت و همچنین محیطزیست، این حوزه را به یکی از پرسودترین میادین سرمایهگذاری (چه سرمایهگذاری دولتی و چه خصوصی) بدل کرده است. بازار جهانی تکنولوژیهای مرتبط با فوتونیک در سال2015 حدود 400 میلیارد دلار بود و طبق پیشبینی کارشناسان، در سال2020 به رقمی در حدود 800 میلیارد دلار خواهد رسید. رشد اقتصادی صنایع این حوزه در سالهای بین 2005 تا 2011 در حدود دوبرابر میانگین تولید خالص ملی کشورهای جهان بوده است. فوتونیک نقشی کلیدی در رشد اقتصادی کشورها در سالهای آتی ایفا خواهد کرد و بههميندليل، توجه هرچهبیشتر را طلب میکند.
نامگذاری سال 2015 با عنوان سال جهانی نور، با حمایت گسترده جهانی انجمنها و مجامع علمی بینالمللی مواجه شد که پیامد آن برگزاری صدها کنفرانس و کارگاه آموزشی در سطوح مختلف (از دانشآموزی و دانشگاهی تا پیشرفتهترین مؤسسات فناوری مشغول در این حوزه) در شهرهای مختلف جهان بود. در همین راستا، در کشورمان نیز سمینارها و کارگاههای فراوانی در شهرهای مختلف ازجمله تهران، زنجان، اصفهان، فیروزآباد، زاهدان و اهواز برگزار شد. علاوه بر آن، یونسکو (سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد)، کارزاری جهانی با عنوان «1001 اختراع و دنیای ابنهیثم» به راه انداخت که مجموعهای از نمایشگاهها، کارگاهها و سمینارها در راستای شناسایی و قدرشناسی فعالیتها و دستاوردهای «ابنهیثم» در حوزه اپتیک (نورشناسی)، ریاضیات و نجوم و همچنین روش علمی مبتنی بر آزمایش بود. از «ابنهیثم» بهعنوان پدر علم فیزیک نور یاد میشود. وي اولین دانشمند جهان است که براي شناخت نور و قوانین شکست و بازتاب آن، به پژوهشهاي مبتنی بر آزمایش پرداخت و نقش مهمی در پیشرفت این رشته داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.