مغز فندقی نوظهور
عرفان خسروی.دانشجوی دکتری جانورشناسی دانشگاه تهران
یکی از مهمترین خبرهای دیرینهشناسی سال گذشته، توصیف و گزارش گونهای انسانریخت بود که در سال 2013 کشف شده بود ولی حتی تا این لحظه، هنوز جنبههایی مهم از زندگی این گونه احتمالا کلیدی در تکامل انسان، برای ما ناشناخته مانده است. این کشف از سویی تصویر دقیقتری از مسیر تکامل انسان به دست میدهد و ازسویدیگر روایتی جدید از پراکنش جغرافیایی و مسیر پیدایش نخستین نمایندگان سرده Homo در اختیار ما میگذارد؛ البته درصورتیکه بتوانیم با قطعیت سن این گونه را تعیین کنیم، موضوعی که هنوز عملی نشده است. ازسویدیگر این کشف با برخی حاشیههای حرفهای نیز روبهرو بوده است. «لی برگر» (Lee Berger) مدتها به دنبال شواهدی میگشت تا نشان دهد اغلب دیرینهانسانشناسان درباره تکامل انسان، بهویژه درباره مسیر جغرافیایی پیدایش سرده Homo اشتباه میکردند. او اهمیت کار برخی از همکارانش را برای مدتها به چالش میکشید و سالها پیش که توانست گونه جدیدی از Australopithecus را کشف و توصیف کند، کوشید آن را به عنوان شاهدی بر روایت متفاوت خود مطرح کند، اما موفق نشد. اکنون پس از دو دهه کاوش پیدرپی، «برگر» سرانجام بختیار به یافتن کلیدی برای گشودن
معمای دیرینهجغرافیای تکامل انسان شده است و پس از مدتها، بالاخره توانسته حرفش را، با وجود ناآگاهی کامل از سن این نمونه تازهکشفشده، به کرسی بنشاند و به همکارانش نشان دهد دیرینهانسانشناس متوهمی نبوده است.
پیش از این چه فکر میکردیم؟
اگر بخواهیم خیلی کلی دانش بشر درباره گذشته تکاملیاش را مرور کنیم، همه یافتههای دیرینهانسانشناسان دو فصل کلی محدود میشود. فصل نخست شامل گونههایی میشود کوتاهقد، یعنی به قد و قواره شمپانزههای امروزی و با مغزهایی هماندازه شمپانزهها که سنگوارههای آنها از رسوباتی به قدمت 5.6 میلیون تا 1.2 میلیون سال پیش در آفریقا کشف شدهاند. نکتهای که باعث میشود این موجودات نسبتا قدیمی، کوچکجثه و مغزفندقی را مرتبط با تکامل انسان بدانیم، دوپابودن آنها با اسکلت پا و لگن کمابیش مشابه انسان است. این ویژگیها نشان میدهد آنها بیش از شمپانزهها به انسان شبیه بودهاند و این یعنی نسبت به شمپانزهها، با انسانها خویشاوندی نزدیکتری داشتهاند.
استرالوپیتهسینها چه بودند و چطور ردهبندی میشوند؟
تا چند سال پیش همه این سنگوارهها به عنوان گونههای مختلفی از یک سرده واحد به نام Australopithecus (استرالوپیتهکوس به معنی میمون جنوبی) در نظر گرفته میشدند، اما بررسیهای دقیق تبارشناختی نشان میدهد احتمالا همه این گونهها در یک تبار یا مسیر تکاملی واحد قرار نداشتهاند و برخی بیش از اینکه به بقیه استرالوپیتهسینها شبیه باشند، به موجوداتی نزدیکترند که در فصل دیگر کتاب تکامل انسان قرار میگیرند. در حقیقت طبق قوانین ردهبندی تبارشناختی (فایلوژنتیک) تنها زمانی میتوان چند موجود را در یک گروه (مثلا یک سرده) واحد ردهبندی کرد که همه آنها نزدیکترین خویشاوندی تکاملی را با همدیگر داشته باشند؛ اما بهنظر میرسد این انسانریختهای دوپای قدیمی گونههایی مختلف بودهاند که اندکاندک به انسانریختهای فصل دوم، یعنی سرده Homo (انسان) نزدیک میشدند. بنابراین نمیتوان مثل گذشته آنها را یک تبار تکاملی درنظر گرفت و برخی از این گونهها لاجرم به عنوان سردههایی جدید در نظر گرفته میشوند که اندکی (نه کاملا) به Homo نزدیکتر هستند. باوجوداین ، هنوز هم میتوان همه آنها را با اغماض در کنار همدیگر در همان فصل اول گنجاند و از
عبارت غیررسمی استرالوپیتهسین (یعنی چیزی که شبیه «استرالوپیتهکوس» است) برای آنها استفاده کرد. نخستین استرالوپیتهسین شناختهشده، که نام خود را به کل این دارودسته کوتوله داده است، گونهای از سرده استرالوپیتهکوس به نام Australopithecus africanus (استرالوپیتهکوس افریکانوس یعنی میمون جنوبی آفریقایی) است که نمونههایی از آن سال 1924 در آفریقای جنوبی کشف و سال بعد توصیف و نامگذاری شد. این گونه انسانریخت دوپا جثهای کوچک و بدنی لاغر و ظریف داشت و از 3.8 تا دو میلیون سال پیش در جنوب آفریقا زندگی میکرد. با توجه به اینکه تصور میشود آخرین نیای مشترک سرده Homo و سرده Australopithecus پیشتر از زمان زندگی این گونه زیسته باشد بنابراین میتوانیم بگوییم این موجود نیای مستقیم Homo نبوده است. گونههای دیگر سرده استرالوپیتهکوس عبارتند از A. afarensis، A. anamensis، A. bahrelghazali، A. garhi و A. sediba. این گونه آخری را که حدود 1.98 تا 1.97 میلیون سال پیش، (مثل استرالوپیتهکوس افریکانوس) در آفریقای جنوبی میزیست، همین آقای «برگر» در سال 2010 کشف و توصیف کرده بود، ولی برخی گونههای دیگر در شرق آفریقا (مثل
استرالوپیتهکوس گاری و استرالوپیتهکوس انامنسیس و استرالوپیتهکوس عفارنسیس) یا مرکز آفریقا (مثل استرالوپیتهکوس بحرالغزالی) کشف شدند. بهجزاین چند گونه که کمابیش همگی جثههای ظریف و کوچکی داشتند، سه گونه دیگر نیز با همین قد و قواره و مغز، ولی با بدن و جمجمههایی نسبتا ستبرتر کشف شدهاند که با هم در سرده Paranthropus (پارانتروپوس، یعنی موازی انسان) قرار میگیرند و احتمالا بیشتر به سرده Homo قرابت داشته باشند. گونههای پارانتروپوس از 2.7 تا 1.2 میلیون سال پیش در شرق آفریقا میزیستند و چون برخلاف انسانها و بقیه خویشاوندانشان (به جز گوریلها)، گیاهخواری را به گوشتخواری ترجیح میدادند، زودتر از دیگران منقرض شدند و البته ماهیچهها، جمجمهها و دندانهایی قوی برای خردکردن و جویدن الیاف سخت گیاهی داشتند؛ بنابراین در وضعیتی شبیه گوریلها، تیغه استخوانی برآمدهای بالای جمجمهشان داشتند که محل اتصال ماهیچههای آرواره در بالای سر بود. گونههای پارانتروپوس نیز روی دوپا راه میرفتند ولی همچنان مغزی کوچک در جمجمه داشتند. بهجز این دو سرده، سرده دوپای کوچولوی دیگر اما خیلی قدیمیتری نیز در میان استرالوپیتهسینها وجود
دارد که Ardipithecus نامیده میشود و از 5.6 تا 4.4 میلیون سال پیش در شرق آفریقا میزیست. میبینید که اغلب این سنگوارههای مهم مربوط به فصل نخست، اغلب در جنوب یا شرق آفریقا کشف شدهاند و همین موضوع میان دیرینهانسانشناسان جرقهای ابتدایی برای اختلاف نظر بر سر محل آغاز فصل بعدی تکامل انسان شکل داد. «برگر» دراینمیان مدتها بر این عقیده بود که سرده Homo نه در شرق آفریقا، بلکه در جنوب آفریقا ظاهر شدهاند، هرچند حتی با اتکا به کشف استرالوپیتهکوس سدیبا در آفریقای جنوبی تا همین سال گذشته نتوانست نظرش را به کرسی بنشاند.
فصل دوم: Homo
فصل دوم تکامل انسان با جهشی ناگهانی به گونههای بسیار بزرگجثهتر با مغزهای بزرگتر آغاز میشود. حتی ابتداییترین گونه کشفشده از سرده Homo تا پیش از کشف اخیر، موجودی به نام Homo habilis (هومو هابیلیس یعنی انسان دستورز) بود با مغزی بسیار بزرگتر از استرالوپیتهسینها. مغز استرالوپیتهسینها بین 350 تا حداکثر 600 سیسی حجم داشت ولی مغز هومو هابیلیس بین 550 تا 687 سیسی بود. گونه بعدی که پس از هومو هابیلیس در آفریقا و سپس در سراسر اوراسیا پراکنده شد، Homo erectus (هومو ارکتوس یعنی انسان راستقامت) بود. تا مدتی پیشتر بسیاری از نمونههای مختلف این گونه که قد و قوارهاش کمابیش در اندازه انسان امروزی بود و حجم مغزش به حداقل 900 سیسی (و شاید بیشتر هم) میرسید، در مناطق مختلف جهان ازجمله جنوب شرق آسیا، گرجستان و آفریقا به عنوان گونههایی مختلف و متفاوت ردهبندی میشدند اما کشفهای اخیر نشان داده هومو ارکتوس نهتنها اولین گونه انسان بود که دو میلیون سال پیش آفریقا را ترک کرد، بلکه توانست به سرعت تمام اوراسیا را زیر پا بگذارد و در هر منطقهای نیز به جمعیتهایی با ویژگیهای بسیار متنوع و متفاوت تبدیل شود. شواهدی
در دست است که نشان میدهد احتمالا هومو ارکتوس با آتش آشنایی داشته و توانایی و مهارتش در ساخت ابزارهای سنگی بیشتر از گونههای پیشین بوده است (گرچه احتمالا حتی استرالوپیتهسینها هم توانایی ساخت و استفاده از ابزارهای سنگی سادهای را داشتند). نسل این گونه بیش از هر گونه دیگر انسان، یعنی نزدیک به دو میلیون سال در آفریقا و اوراسیا پراکنده بود، یعنی از حدود دو میلیون تا حداقل 70 هزار سال پیش که آخرین جمعیتهای این گونه در شرق آسیا منقرض شدند، اما جمعیتهای آفریقایی هومو ارکتوس از 1.5 میلیون سال پیش با سرعتی زیاد متنوع شدند، حجم مغزشان تا دو برابر رشد کرد و در دستکم دو یا سه موج مهاجرتی دیگر از آفریقا خارج شده و به اوراسیا رفتند. نئاندرتالها و ما، یعنی Homo sapiens (هومو سپینس) نمایندگان این آخرین موجهای تغییرات فیزیکی، مغزهای بزرگ و خروج از آفریقا هستیم. پس از انقراض نئاندرتالها در 40هزار سال پیش، بهجز خود ما هیچگونه انسانریخت دوپای دیگری روی زمین باقی نماند.
گونه جدید چه اهمیتی دارد؟
همانطور که متوجه شدید در این قصه کوتاه، اطلاعات ما درباره انسانریختهایی که از نسل نیاکان قدکوتاه و مغزفندقی (استرالوپیتهسینها) تکامل یافته و به موجوداتی قدبلندتر با مغزهای بزرگتر تبدیل شدند، خیلی کامل نبود. بااینحال تجمع برخی گونههای استرالوپیتهسین و نیز نخستین گونه از سرده Homo در شرق آفریقا، این ظن را تقویت میکرد که پیدایش سرده Homo جایی در نزدیکی شاخ آفریقا رخ داده باشد. این فرض تا چندی پیش نظریه غالب به شمار میرفت و البته «برگر» با آن مخالف بود. بعضی عقیده داشتند به علت اینکه «برگر» در آفریقای جنوبی فعالیت میکند، در 20 سال گذشته بیش از حد درباره اهمیت آفریقای جنوبی در برابر شرق آفریقا سروصدا راه انداخته است. حتی پس از کشف استرالوپیتهکوس سدیبا در آفریقای جنوبی، باز هم «برگر» نمیتوانست نشان دهد این گونه لزوما حلقه اتصال استرالوپیتهسینها به Homo است و ازاینرو، در عمل هیچ مدرکی در دست نداشت؛ اما کشف جدید او که اکنون Homo naledi (هومو نالدی یعنی انسان ستاره که به افتخار غار دینالدی یا غار ستارگان، چنین) نامگذاری شده است دقیقا همان حلقه گمشده میان استرالوپیتهسینها و Homo است. اندازه قد
و قواره و مغز این گونه حکایت از ابتداییبودنش نسبت به گونههای بعدی Homo دارد. قد این موجود 150 سانتیمتر و حجم مغزش بین 465 تا 560 سیسی بود. برخی ویژگیهای دیگر این گونه اما کمابیش به گونههای بعدی Homo شباهت داشت؛ برای مثال دستهای این گونه (به ویژه کف، مچ و شست) برای ساخت و استفاده از ابزارها بیش از دست استرالوپیتهسینها تغییر کرده بود، درحالیکه انگشتانش خمیدگی قوسمانندی مانند گونههای قبلی داشتند که احتمالا نشانه توانایی بیشتر برای بالارفتن از درخت (نسبت به گونههای بعدی Homo) بوده است. بهعلاوه شانههای این گونه نیز که احتمالا در زندگی نیمهدرختزی آن نقش داشتند کمابیش شبیه شانههای استرالوپیتهسینها بود. مهرههای این گونه به انسانهای امروزی شبیهتر بود درحالیکه دندههایش بیشتر شبیه استرالوپیتهکوس افریکانوس بود. باوجود اندازه کوچک جمجمه، اما ریختشناسی سر این گونه بیشتر به گونههای بعدی سرده Homo شبیه بود، بهویژه در باریکی نسبی شکل جمجمه و باریکنشدن جمجمه در پشت حفره چشم (در استرالوپیتهسینها جمجمه در پشت حدقه چشمها ناگهان باریک میشود). از همه جالبتر دندانهای ظریفتر و برجستگیهای
کوچکتر روی جمجمه برای اتصال ماهیچههای مضغی (نسبت به استرالوپیتهسینها) بود. این ظرافت دندانی و ماهیچهای میتواند نشان دهنده پختهخواری و شناخت آتش در این گونه باشد و شاید همین موضوع نشان دهد که تغذیه از غذای پخته و استفاده از آتش، یکی از عوامل کلیدی در تکامل سرده Homo بوده است.
مسئله قدمت
سنگواره این گونه وضعیتی عجیب در کف غاری بسیار تنگ و صعبالعبور کشف شد. وضعیت استخوانها طوری است که نشان میدهد گویی اجساد مردهها پس از مرگ به غار برده شده و درون غار پرت شدهاند؛ اما همین وضعیت دفننشدن زیر رسوبات امکان سنسنجی نمونهها را بسیار دشوار میکند و برخی تکنیکها مثل سنسنجی خاکسترهای آتشفشان و نیز سنسنجی آهک کف غار را بیفایده میکند، چون اسکلت درون رسوبات کف غار مدفون نشده و معلوم نیست از چه زمانی درون غار قرار گرفته است. زمینشناسی غار نشان میدهد سن غار حداکثر سه میلیون سال است و بررسیهای کربن 14 (که حداکثر سن 50 هزار سال را تعیین میکنند) نشان میدهد که این سنگوارهها دستکم بیش از 50 هزار سال سن دارند. مقایسه آناتومی این گونه با بقیه گونههای انسانریخت سنگواره نشان میدهد سن محتمل برای این نمونه بین 2.5 تا 2.8 میلیون سال باشد اما حتی این احتمال وجود دارد که سن این سنگواره حدودا یا کمتر از یک میلیون سال باشد. اگر فرض کنیم سن این نمونه خیلی کم باشد، در این صورت نکته مهم درباره آن این موضوع است که چنین گونهای از Homo با بسیاری صفات اولیه توانسته تا همین اواخر (مثلا یک میلیون سال پیش) در
جنوب آفریقا دوام بیاورد. بهعلاوه این موضوع ناقض اهمیت احتمالی جنوب آفریقا به عنوان مهد سرده Homo نیست. اگر هم سن این سنگواره نزدیک به سه میلیون سال باشد، باز نشاندهنده نقطهای مهم و بحرانی در تاریخ تکامل انسان است که از سویی قدرت و اندازه ماهیچههای مضغی و دندانها کاهش یافته (احتمالا ناشی از کاربرد آتش در پخت غذا)، بههمینترتیب اندازه بدن و مغز شروع به افزایش میکند و ویژگیهای مرتبط با درختنشینی در بالاتنه و دستها به نفع مهارت بیشتر دستها در ساخت ابزار ناپدید میشود.
معمای غار
وقتی که این سنگواره کشف شد، استخوانها در وضعیتی کف غار قرار داشتند که بهجز یک استخوان جغد، هیچ استخوان متفرقه دیگری (بهویژه گونههای لاشهخوار و شکارچی) در غار پیدا نشد. هیچ نشانهای از جریان آب یا سیلاب در غار وجود نداشت و حتی هیچ سنگی روی استخوانها قرار نگرفته بود. بهعلاوه استخوانها در وضعیتی مرتب و منظم بودند و روی همدیگر انباشته نشده بودند. یک احتمال بیشتر برای این چینش باقی نمیماند: افرادی از همانگونه به درون غار آمده و مردههایشان را با احترام آنجا گذاشته و رفتهاند. اگر این فرضیه درست باشد باید بپذیریم این گونه، حتی با مغز نسبتا کوچکش مراسمی برای آرامش مردهها پس از مرگ داشته و بنابراین مغزش چندان هم ساده و ابتدایی کار نمیکرده است. در صورت صحت این فرضیه، قدمت انجام مراسم خاکسپاری در تبار انسان ناگهان از صدهزار سال (که در بقایای نئاندرتالها به جا مانده) به قدمتی در حد یک تا سه میلیون سال میرسد.
انتقاد همیشه هست
برخی دیرینهشناسان رقیب مثل «تیم وایت» (Tim White) و «کریستف زولیکوفر» (Christoph Zollikofer) تصور میکنند این سنگواره پس از کشف شدن، با سرعتی بیش از آنچه برای محافظت از جزئیات ظریفش ضروری بوده از غار خارج شده تا زودتر نتایج این کشف اعلام و منتشر شود. بهعلاوه در مرحله انتشار نیز نتایج به دست آمده به قدر کافی بازبینی و مرور نشده تا به کیفیت و دقت علمی برسد. اما برگر با این ادعاها موافق نیست و تأکید میکند که در همه مراحل، از استخراج نمونهها تا انجام تحلیلها و انتشار دادهها و از همه مهمتر در دسترسبودن سنگوارهها برای بررسیهای ثانویه، همه چیز با استاندههای علمی مطابقت دارد.
یکی از مهمترین خبرهای دیرینهشناسی سال گذشته، توصیف و گزارش گونهای انسانریخت بود که در سال 2013 کشف شده بود ولی حتی تا این لحظه، هنوز جنبههایی مهم از زندگی این گونه احتمالا کلیدی در تکامل انسان، برای ما ناشناخته مانده است. این کشف از سویی تصویر دقیقتری از مسیر تکامل انسان به دست میدهد و ازسویدیگر روایتی جدید از پراکنش جغرافیایی و مسیر پیدایش نخستین نمایندگان سرده Homo در اختیار ما میگذارد؛ البته درصورتیکه بتوانیم با قطعیت سن این گونه را تعیین کنیم، موضوعی که هنوز عملی نشده است. ازسویدیگر این کشف با برخی حاشیههای حرفهای نیز روبهرو بوده است. «لی برگر» (Lee Berger) مدتها به دنبال شواهدی میگشت تا نشان دهد اغلب دیرینهانسانشناسان درباره تکامل انسان، بهویژه درباره مسیر جغرافیایی پیدایش سرده Homo اشتباه میکردند. او اهمیت کار برخی از همکارانش را برای مدتها به چالش میکشید و سالها پیش که توانست گونه جدیدی از Australopithecus را کشف و توصیف کند، کوشید آن را به عنوان شاهدی بر روایت متفاوت خود مطرح کند، اما موفق نشد. اکنون پس از دو دهه کاوش پیدرپی، «برگر» سرانجام بختیار به یافتن کلیدی برای گشودن
معمای دیرینهجغرافیای تکامل انسان شده است و پس از مدتها، بالاخره توانسته حرفش را، با وجود ناآگاهی کامل از سن این نمونه تازهکشفشده، به کرسی بنشاند و به همکارانش نشان دهد دیرینهانسانشناس متوهمی نبوده است.
پیش از این چه فکر میکردیم؟
اگر بخواهیم خیلی کلی دانش بشر درباره گذشته تکاملیاش را مرور کنیم، همه یافتههای دیرینهانسانشناسان دو فصل کلی محدود میشود. فصل نخست شامل گونههایی میشود کوتاهقد، یعنی به قد و قواره شمپانزههای امروزی و با مغزهایی هماندازه شمپانزهها که سنگوارههای آنها از رسوباتی به قدمت 5.6 میلیون تا 1.2 میلیون سال پیش در آفریقا کشف شدهاند. نکتهای که باعث میشود این موجودات نسبتا قدیمی، کوچکجثه و مغزفندقی را مرتبط با تکامل انسان بدانیم، دوپابودن آنها با اسکلت پا و لگن کمابیش مشابه انسان است. این ویژگیها نشان میدهد آنها بیش از شمپانزهها به انسان شبیه بودهاند و این یعنی نسبت به شمپانزهها، با انسانها خویشاوندی نزدیکتری داشتهاند.
استرالوپیتهسینها چه بودند و چطور ردهبندی میشوند؟
تا چند سال پیش همه این سنگوارهها به عنوان گونههای مختلفی از یک سرده واحد به نام Australopithecus (استرالوپیتهکوس به معنی میمون جنوبی) در نظر گرفته میشدند، اما بررسیهای دقیق تبارشناختی نشان میدهد احتمالا همه این گونهها در یک تبار یا مسیر تکاملی واحد قرار نداشتهاند و برخی بیش از اینکه به بقیه استرالوپیتهسینها شبیه باشند، به موجوداتی نزدیکترند که در فصل دیگر کتاب تکامل انسان قرار میگیرند. در حقیقت طبق قوانین ردهبندی تبارشناختی (فایلوژنتیک) تنها زمانی میتوان چند موجود را در یک گروه (مثلا یک سرده) واحد ردهبندی کرد که همه آنها نزدیکترین خویشاوندی تکاملی را با همدیگر داشته باشند؛ اما بهنظر میرسد این انسانریختهای دوپای قدیمی گونههایی مختلف بودهاند که اندکاندک به انسانریختهای فصل دوم، یعنی سرده Homo (انسان) نزدیک میشدند. بنابراین نمیتوان مثل گذشته آنها را یک تبار تکاملی درنظر گرفت و برخی از این گونهها لاجرم به عنوان سردههایی جدید در نظر گرفته میشوند که اندکی (نه کاملا) به Homo نزدیکتر هستند. باوجوداین ، هنوز هم میتوان همه آنها را با اغماض در کنار همدیگر در همان فصل اول گنجاند و از
عبارت غیررسمی استرالوپیتهسین (یعنی چیزی که شبیه «استرالوپیتهکوس» است) برای آنها استفاده کرد. نخستین استرالوپیتهسین شناختهشده، که نام خود را به کل این دارودسته کوتوله داده است، گونهای از سرده استرالوپیتهکوس به نام Australopithecus africanus (استرالوپیتهکوس افریکانوس یعنی میمون جنوبی آفریقایی) است که نمونههایی از آن سال 1924 در آفریقای جنوبی کشف و سال بعد توصیف و نامگذاری شد. این گونه انسانریخت دوپا جثهای کوچک و بدنی لاغر و ظریف داشت و از 3.8 تا دو میلیون سال پیش در جنوب آفریقا زندگی میکرد. با توجه به اینکه تصور میشود آخرین نیای مشترک سرده Homo و سرده Australopithecus پیشتر از زمان زندگی این گونه زیسته باشد بنابراین میتوانیم بگوییم این موجود نیای مستقیم Homo نبوده است. گونههای دیگر سرده استرالوپیتهکوس عبارتند از A. afarensis، A. anamensis، A. bahrelghazali، A. garhi و A. sediba. این گونه آخری را که حدود 1.98 تا 1.97 میلیون سال پیش، (مثل استرالوپیتهکوس افریکانوس) در آفریقای جنوبی میزیست، همین آقای «برگر» در سال 2010 کشف و توصیف کرده بود، ولی برخی گونههای دیگر در شرق آفریقا (مثل
استرالوپیتهکوس گاری و استرالوپیتهکوس انامنسیس و استرالوپیتهکوس عفارنسیس) یا مرکز آفریقا (مثل استرالوپیتهکوس بحرالغزالی) کشف شدند. بهجزاین چند گونه که کمابیش همگی جثههای ظریف و کوچکی داشتند، سه گونه دیگر نیز با همین قد و قواره و مغز، ولی با بدن و جمجمههایی نسبتا ستبرتر کشف شدهاند که با هم در سرده Paranthropus (پارانتروپوس، یعنی موازی انسان) قرار میگیرند و احتمالا بیشتر به سرده Homo قرابت داشته باشند. گونههای پارانتروپوس از 2.7 تا 1.2 میلیون سال پیش در شرق آفریقا میزیستند و چون برخلاف انسانها و بقیه خویشاوندانشان (به جز گوریلها)، گیاهخواری را به گوشتخواری ترجیح میدادند، زودتر از دیگران منقرض شدند و البته ماهیچهها، جمجمهها و دندانهایی قوی برای خردکردن و جویدن الیاف سخت گیاهی داشتند؛ بنابراین در وضعیتی شبیه گوریلها، تیغه استخوانی برآمدهای بالای جمجمهشان داشتند که محل اتصال ماهیچههای آرواره در بالای سر بود. گونههای پارانتروپوس نیز روی دوپا راه میرفتند ولی همچنان مغزی کوچک در جمجمه داشتند. بهجز این دو سرده، سرده دوپای کوچولوی دیگر اما خیلی قدیمیتری نیز در میان استرالوپیتهسینها وجود
دارد که Ardipithecus نامیده میشود و از 5.6 تا 4.4 میلیون سال پیش در شرق آفریقا میزیست. میبینید که اغلب این سنگوارههای مهم مربوط به فصل نخست، اغلب در جنوب یا شرق آفریقا کشف شدهاند و همین موضوع میان دیرینهانسانشناسان جرقهای ابتدایی برای اختلاف نظر بر سر محل آغاز فصل بعدی تکامل انسان شکل داد. «برگر» دراینمیان مدتها بر این عقیده بود که سرده Homo نه در شرق آفریقا، بلکه در جنوب آفریقا ظاهر شدهاند، هرچند حتی با اتکا به کشف استرالوپیتهکوس سدیبا در آفریقای جنوبی تا همین سال گذشته نتوانست نظرش را به کرسی بنشاند.
فصل دوم: Homo
فصل دوم تکامل انسان با جهشی ناگهانی به گونههای بسیار بزرگجثهتر با مغزهای بزرگتر آغاز میشود. حتی ابتداییترین گونه کشفشده از سرده Homo تا پیش از کشف اخیر، موجودی به نام Homo habilis (هومو هابیلیس یعنی انسان دستورز) بود با مغزی بسیار بزرگتر از استرالوپیتهسینها. مغز استرالوپیتهسینها بین 350 تا حداکثر 600 سیسی حجم داشت ولی مغز هومو هابیلیس بین 550 تا 687 سیسی بود. گونه بعدی که پس از هومو هابیلیس در آفریقا و سپس در سراسر اوراسیا پراکنده شد، Homo erectus (هومو ارکتوس یعنی انسان راستقامت) بود. تا مدتی پیشتر بسیاری از نمونههای مختلف این گونه که قد و قوارهاش کمابیش در اندازه انسان امروزی بود و حجم مغزش به حداقل 900 سیسی (و شاید بیشتر هم) میرسید، در مناطق مختلف جهان ازجمله جنوب شرق آسیا، گرجستان و آفریقا به عنوان گونههایی مختلف و متفاوت ردهبندی میشدند اما کشفهای اخیر نشان داده هومو ارکتوس نهتنها اولین گونه انسان بود که دو میلیون سال پیش آفریقا را ترک کرد، بلکه توانست به سرعت تمام اوراسیا را زیر پا بگذارد و در هر منطقهای نیز به جمعیتهایی با ویژگیهای بسیار متنوع و متفاوت تبدیل شود. شواهدی
در دست است که نشان میدهد احتمالا هومو ارکتوس با آتش آشنایی داشته و توانایی و مهارتش در ساخت ابزارهای سنگی بیشتر از گونههای پیشین بوده است (گرچه احتمالا حتی استرالوپیتهسینها هم توانایی ساخت و استفاده از ابزارهای سنگی سادهای را داشتند). نسل این گونه بیش از هر گونه دیگر انسان، یعنی نزدیک به دو میلیون سال در آفریقا و اوراسیا پراکنده بود، یعنی از حدود دو میلیون تا حداقل 70 هزار سال پیش که آخرین جمعیتهای این گونه در شرق آسیا منقرض شدند، اما جمعیتهای آفریقایی هومو ارکتوس از 1.5 میلیون سال پیش با سرعتی زیاد متنوع شدند، حجم مغزشان تا دو برابر رشد کرد و در دستکم دو یا سه موج مهاجرتی دیگر از آفریقا خارج شده و به اوراسیا رفتند. نئاندرتالها و ما، یعنی Homo sapiens (هومو سپینس) نمایندگان این آخرین موجهای تغییرات فیزیکی، مغزهای بزرگ و خروج از آفریقا هستیم. پس از انقراض نئاندرتالها در 40هزار سال پیش، بهجز خود ما هیچگونه انسانریخت دوپای دیگری روی زمین باقی نماند.
گونه جدید چه اهمیتی دارد؟
همانطور که متوجه شدید در این قصه کوتاه، اطلاعات ما درباره انسانریختهایی که از نسل نیاکان قدکوتاه و مغزفندقی (استرالوپیتهسینها) تکامل یافته و به موجوداتی قدبلندتر با مغزهای بزرگتر تبدیل شدند، خیلی کامل نبود. بااینحال تجمع برخی گونههای استرالوپیتهسین و نیز نخستین گونه از سرده Homo در شرق آفریقا، این ظن را تقویت میکرد که پیدایش سرده Homo جایی در نزدیکی شاخ آفریقا رخ داده باشد. این فرض تا چندی پیش نظریه غالب به شمار میرفت و البته «برگر» با آن مخالف بود. بعضی عقیده داشتند به علت اینکه «برگر» در آفریقای جنوبی فعالیت میکند، در 20 سال گذشته بیش از حد درباره اهمیت آفریقای جنوبی در برابر شرق آفریقا سروصدا راه انداخته است. حتی پس از کشف استرالوپیتهکوس سدیبا در آفریقای جنوبی، باز هم «برگر» نمیتوانست نشان دهد این گونه لزوما حلقه اتصال استرالوپیتهسینها به Homo است و ازاینرو، در عمل هیچ مدرکی در دست نداشت؛ اما کشف جدید او که اکنون Homo naledi (هومو نالدی یعنی انسان ستاره که به افتخار غار دینالدی یا غار ستارگان، چنین) نامگذاری شده است دقیقا همان حلقه گمشده میان استرالوپیتهسینها و Homo است. اندازه قد
و قواره و مغز این گونه حکایت از ابتداییبودنش نسبت به گونههای بعدی Homo دارد. قد این موجود 150 سانتیمتر و حجم مغزش بین 465 تا 560 سیسی بود. برخی ویژگیهای دیگر این گونه اما کمابیش به گونههای بعدی Homo شباهت داشت؛ برای مثال دستهای این گونه (به ویژه کف، مچ و شست) برای ساخت و استفاده از ابزارها بیش از دست استرالوپیتهسینها تغییر کرده بود، درحالیکه انگشتانش خمیدگی قوسمانندی مانند گونههای قبلی داشتند که احتمالا نشانه توانایی بیشتر برای بالارفتن از درخت (نسبت به گونههای بعدی Homo) بوده است. بهعلاوه شانههای این گونه نیز که احتمالا در زندگی نیمهدرختزی آن نقش داشتند کمابیش شبیه شانههای استرالوپیتهسینها بود. مهرههای این گونه به انسانهای امروزی شبیهتر بود درحالیکه دندههایش بیشتر شبیه استرالوپیتهکوس افریکانوس بود. باوجود اندازه کوچک جمجمه، اما ریختشناسی سر این گونه بیشتر به گونههای بعدی سرده Homo شبیه بود، بهویژه در باریکی نسبی شکل جمجمه و باریکنشدن جمجمه در پشت حفره چشم (در استرالوپیتهسینها جمجمه در پشت حدقه چشمها ناگهان باریک میشود). از همه جالبتر دندانهای ظریفتر و برجستگیهای
کوچکتر روی جمجمه برای اتصال ماهیچههای مضغی (نسبت به استرالوپیتهسینها) بود. این ظرافت دندانی و ماهیچهای میتواند نشان دهنده پختهخواری و شناخت آتش در این گونه باشد و شاید همین موضوع نشان دهد که تغذیه از غذای پخته و استفاده از آتش، یکی از عوامل کلیدی در تکامل سرده Homo بوده است.
مسئله قدمت
سنگواره این گونه وضعیتی عجیب در کف غاری بسیار تنگ و صعبالعبور کشف شد. وضعیت استخوانها طوری است که نشان میدهد گویی اجساد مردهها پس از مرگ به غار برده شده و درون غار پرت شدهاند؛ اما همین وضعیت دفننشدن زیر رسوبات امکان سنسنجی نمونهها را بسیار دشوار میکند و برخی تکنیکها مثل سنسنجی خاکسترهای آتشفشان و نیز سنسنجی آهک کف غار را بیفایده میکند، چون اسکلت درون رسوبات کف غار مدفون نشده و معلوم نیست از چه زمانی درون غار قرار گرفته است. زمینشناسی غار نشان میدهد سن غار حداکثر سه میلیون سال است و بررسیهای کربن 14 (که حداکثر سن 50 هزار سال را تعیین میکنند) نشان میدهد که این سنگوارهها دستکم بیش از 50 هزار سال سن دارند. مقایسه آناتومی این گونه با بقیه گونههای انسانریخت سنگواره نشان میدهد سن محتمل برای این نمونه بین 2.5 تا 2.8 میلیون سال باشد اما حتی این احتمال وجود دارد که سن این سنگواره حدودا یا کمتر از یک میلیون سال باشد. اگر فرض کنیم سن این نمونه خیلی کم باشد، در این صورت نکته مهم درباره آن این موضوع است که چنین گونهای از Homo با بسیاری صفات اولیه توانسته تا همین اواخر (مثلا یک میلیون سال پیش) در
جنوب آفریقا دوام بیاورد. بهعلاوه این موضوع ناقض اهمیت احتمالی جنوب آفریقا به عنوان مهد سرده Homo نیست. اگر هم سن این سنگواره نزدیک به سه میلیون سال باشد، باز نشاندهنده نقطهای مهم و بحرانی در تاریخ تکامل انسان است که از سویی قدرت و اندازه ماهیچههای مضغی و دندانها کاهش یافته (احتمالا ناشی از کاربرد آتش در پخت غذا)، بههمینترتیب اندازه بدن و مغز شروع به افزایش میکند و ویژگیهای مرتبط با درختنشینی در بالاتنه و دستها به نفع مهارت بیشتر دستها در ساخت ابزار ناپدید میشود.
معمای غار
وقتی که این سنگواره کشف شد، استخوانها در وضعیتی کف غار قرار داشتند که بهجز یک استخوان جغد، هیچ استخوان متفرقه دیگری (بهویژه گونههای لاشهخوار و شکارچی) در غار پیدا نشد. هیچ نشانهای از جریان آب یا سیلاب در غار وجود نداشت و حتی هیچ سنگی روی استخوانها قرار نگرفته بود. بهعلاوه استخوانها در وضعیتی مرتب و منظم بودند و روی همدیگر انباشته نشده بودند. یک احتمال بیشتر برای این چینش باقی نمیماند: افرادی از همانگونه به درون غار آمده و مردههایشان را با احترام آنجا گذاشته و رفتهاند. اگر این فرضیه درست باشد باید بپذیریم این گونه، حتی با مغز نسبتا کوچکش مراسمی برای آرامش مردهها پس از مرگ داشته و بنابراین مغزش چندان هم ساده و ابتدایی کار نمیکرده است. در صورت صحت این فرضیه، قدمت انجام مراسم خاکسپاری در تبار انسان ناگهان از صدهزار سال (که در بقایای نئاندرتالها به جا مانده) به قدمتی در حد یک تا سه میلیون سال میرسد.
انتقاد همیشه هست
برخی دیرینهشناسان رقیب مثل «تیم وایت» (Tim White) و «کریستف زولیکوفر» (Christoph Zollikofer) تصور میکنند این سنگواره پس از کشف شدن، با سرعتی بیش از آنچه برای محافظت از جزئیات ظریفش ضروری بوده از غار خارج شده تا زودتر نتایج این کشف اعلام و منتشر شود. بهعلاوه در مرحله انتشار نیز نتایج به دست آمده به قدر کافی بازبینی و مرور نشده تا به کیفیت و دقت علمی برسد. اما برگر با این ادعاها موافق نیست و تأکید میکند که در همه مراحل، از استخراج نمونهها تا انجام تحلیلها و انتشار دادهها و از همه مهمتر در دسترسبودن سنگوارهها برای بررسیهای ثانویه، همه چیز با استاندههای علمی مطابقت دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.