|

قدرت‌نمايي فناوری ویرایش ژنومی «کریسپر» در سالی که گذشت

معجزه‌ای برای درمان بیماری‌های ژنتیکی

زینب همتی.دبیر گروه علم

در سالی که گذشت، نوعی فناوری جدید برای ویرایش دی‌ان‌ای (DNA)، سرخط خبرهای علمی قرار گرفت و البته برای کسانی که دغدغه اخلاق دارند، نگران‌کننده بود. این فناوری که با نام «کریسپر» (CRISPR) شناخته می‌شود، به دانشمندان امكان می‌دهد که بسيار دقیق‌تر و بهتر از همه روش‌های پیشین، هر ژنی را در هر موجود زنده‌ای ویرایش و تغییرات لازم را در آن اعمال كنند. به زبان ساده، «کریسپر» يعني بریدن و جداکردن ژن معیوب از ترکیب ژنتیکی سلول. این شیوه، سریع‌تر و ارزان‌تر و دقیق‌تر از شیوه‌های رایج فعلی در ویرایش ژن است. با اینکه 15 سال از تکمیل پروژه ژنوم انسان می‌گذرد، اما در درمان بیماری‌های دارای منشأ ژنتیکی، تحولی را كه انتظار مي‌رفت، ایجاد نکرد و تعداد اندکی دارو براساس نتایج این پروژه بزرگ تولید شده است؛ اما اکنون کارشناسان امیدوارند پروژه «کریسپر» بتواند تحولی اساسی در درمان این بیماری‌ها ایجاد کند. «کریسپر» در سال‌1987 در باکتری «اشرشیا کولای» کشف شد. در واقع دانشمندان متوجه شدند که در ژنوم باکتری، قطعاتی از مولکول دی‌ان‌ای پشت سر هم یا با فاصله تکرار می‌شوند؛ اما 10 سال طول کشید تا در سال ‌2007 روشن شود این توالی‌های تکرارشونده، در واقع سیستم ایمنی اکتسابی باکتری به‌خصوص در مقابل ویروس‌ها و پلاسمیدهاست. به‌عبارت‌دیگر همان‌گونه که سیستم ایمنی موجودات پیچیده‌تر مثل انسان با قرارگرفتن در معرض میکروب‌ها و ویروس‌ها، نحوه مقابله با آنها را یاد می‌گیرد، باکتری‌ها نیز با استفاده از «کریسپر» کار مشابهی را انجام می‌‌دهند. در واقع «کریسپر» با تخریب ژنوم ویروس، از باکتری در مقابل آن محافظت می‌کند؛ به‌این‌ترتیب دانشمندان دریافتند این سیستم به آنها امکان می‌دهد با دقتی بی‌سابقه، هر ژنی را در هرکدام از 23 کروموزوم انسان تغییر دهند، بدون اینکه به جهش ژنتیکی نیاز باشد.

جرقه این ایده در سال 2007 و زمانی روشن شد که یک شرکت تولید ماست مشاهده کرد که باکتری‌ها از یک مکانیسم غیرمنتظره برای مقابله با ویروس‌ها استفاده می‌کنند. اعلام این پدیده در سال 2012، آزمایش‌های اولیه در سال 2013 و تکمیل آن در سال گذشته بود. اكنون خبر ویرایش ژنوم به روش «کریسپر» (CRISPR) به یک اعجاز مولکولی، نه‌تنها برای زیست‌شناسان بلکه همه دنیا تبدیل شده است. «کریسپر» پیش‌ازاین نیز دو بار در سال‌های 2012 و 2013 به‌عنوان دومین تکنیک ویرایش ژنومی در صدر اخبار قرار گرفته بود ولی امسال با نمایش قدرت واقعی خود، به‌عنوان برترین تکنیک معرفی شد. دو موردی که این تکنیك را به صدر اخبار آوردند و مرکز توجه قرار دادند عبارت‌اند از ویرایش ژنی که می‌تواند آفات یا بیماری‌های مربوطه را حذف کند و ویرایش ژن انجام‌شده روی جنین انسان.
تحقیق جنینی ذکرشده (که در چین روی جنین غیرزنده دریافت‌شده از یک کلینیک باروری انجام شد)، به تشکیل همایشی درخصوص بررسی، بحث و تبادل ‌نظر درخصوص ویرایش ژنی در انسان منجر شد. همایش مذکور با دورنمای شعار تغییر یا به عبارتی «بهبود» اسپرم، تخم‌ها یا جنین اولیه انسان به‌منظور جلوگیری از ایجاد بیماری‌های ژنتیکی برگزار شد. به عقیده یکی از مشاوران ژنتیک حاضر در این نشست «اینکه بگوییم نباید کاری انجام شود، وقتی نمی‌توانیم آن کار را انجام دهیم»، بسیار ساده است؛ اما چه چیزی «کریسپر» را مجزا می‌کند؟ پاسخ این سؤال، رقبا هستند. درحال‌حاضر رقبای این تکنیک، نوکلئاز زینک فینگر و TALEN هستند که توالی دی‌ان‌ای انتخابی را تغییر می‌دهند و کمپانی‌های زیادی از آنها برای مصارف درمانی در آزمایش‌های بالینی استفاده می‌کنند، ولی «کریسپر» این کار را بسیار راحت‌تر و ارزان‌تر انجام می‌دهد به‌طوری‌که «دانا کارول» از دانشگاه یوتا که در رأس گروه تولید و توسعه تکنیک نوکلئاز زینک فینگر بوده، معتقد است که «کریسپر» بهتر بوده و به قولی «دموکراتیزه‌کردن هدف‌یابی ژن» است. «جورج چرچ»، از دانشگاه هاروارد (که آزمایشگاه تحت مدیریتش با استفاده از این تکنیک به‌طور کارآمد ژن انسانی یا سایر موجودات یوکاریوت را ویرایش کرده)، می‌گوید با این تکنیک هر آزمایشگاه مولکولی می‌تواند «کریسپر» را انجام دهد.
درحال‌حاضر گروه غیرانتفاعی Addgenes حدود پنج‌ هزار پلاسمید حاوی کدهای ژنتیکی دومؤلفه پایه «کریسپر» (شامل آر‌ان‌ای راهنما برای هدف‌یابی توالی دی‌ان‌ای مشخص و آنزیم برش‌دهنده دی‌ان‌اي یا نوکلئاز (یا Cas9) را تولید و توزیع کرده است. به گفته «جنیفر دودنا» از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی که گروه تحقیقاتی‌اش در همکاری با «امانوئل چارپنتیر» در مؤسسه ماکس‌پلانک، بخش تحقیقات بیولوژی عفونت‌شناسی در برلین، نخستین گزارش خود درخصوص توانایی «کریسپر» در ایجاد برش در دی‌ان‌ای خاص را ارائه داده، می‌گوید: «این تکنيک مثل پی‌سی‌آر یا به عبارتی یک ابزار از جعبه ‌ابزار است».
در تحقیقات مذکور نشان داده شده که باکتری‌ها توانایی یادآوری و شناسایی ویروس‌ها را دارند. محققان موفق به کشف بقایای ژنی از عفونت قبلی در باکتری شدند. باقی‌مانده ویروسی به‌عنوان بانک اطلاعاتی عفونی عمل می‌کند و باکتری با استفاده از آنها مي‌تواند درصورت حمله مجدد ویروس، آنها را به خاطر آورد و با آنها مبارزه کند. زمانی که این پروسه مشاهده شد، «چارپنتیر» و «دودنا» تلاش کردند که مکانیسم مشابهی را در دی‌ان‌ای موجودات تکامل يافته‌تر نیز ایجاد کنند.
از این سیستم و تکنیک در موارد دیگری نیز استفاده شده است که یکی از آنها استفاده از این سیستم در یک مورد مطالعاتی درخصوص قدرت، پتانسیل ریسک و تکنولوژی ویرایش ژنوم است. در سال 2003، یک زیست‌شناس تکاملی در کالج سلطنتی لندن به نام «آستین برت» با استفاده از این تکنیک، یک ژن خاص را به دی‌ان‌ای اضافه کرد که قابلیت کپی‌شدن در نتايج را داشت. در همین سال نیز یک تیم آمریکایی، کاری مشابه را انجام داد که نتایج آن بسیار فراتر و بهتر از حد انتظارشان بود.
محققان با استفاده از روشی به نام واکنش زنجیره‌ای جهش‌زا، موفق شدند که رنگ‌دانه‌سازی را در مگس سرکه القا کنند، به‌طوری‌که این صفت با موفقیت 97 درصد به نسل بعد منتقل شود. در تحقیق دیگری (با تیمی متفاوت)، محققان تلاش کردند تا با ايجاد تغییرات ژنتیکی در پشه، مانع از پذیرش عامل مالاریا توسط پشه شوند (به‌طوری‌که پشه دیگر ناقل مالاریا نباشد). اندکی پس از این تحقیق، «برت» و همکارانش اعلام کردند که این کار سبب عقیم‌شدن پشه‌های ماده مي‌شود و می‌تواند به‌سرعت نسل پشه را از بین ببرد. درحال‌حاضر مناظرات زیادی دراین‌خصوص وجود دارد؛ از طرفی فواید اين کار و از‌طرف‌دیگر مخاطرات زیست‌محیطی آن در نظر گرفته می‌شود چراکه با انجام اين كار برخی از گونه‌ها منقرض و برخی دیگر به دلیل نبود در چرخه زیستی و احیانا نداشتن دشمن طبیعی، به شکلی غیرطبیعی زیاد مي‌شوند و ممکن است سلامت چرخه زیستی به هم بریزد.
در سایر آزمایشگاه‌ها، طرح‌هایی همچون تولید خوک‌های مقاوم به چند گونه ویروس، تازی شکاری عضلانی‌تر، بادام‌‌زمینی فاقد ترکیب آلرژن و گندم مقاوم به چند گونه قارچ مطرح و در دست بررسی است. این تکنیک بسته به چگونگی کارکردن با تکنیک «کریسپر»، برخلاف سایر روش‌های تولید موجودات تراریخته، قادر است بدون دخالت دی‌ان‌ای خارجی کار خود را انجام دهد.
موارد انجام‌شده، از آنچه ذکر شد بسیار بیشتر است. محققان با ساخت ورژن «مرده» Cas9، توانایی برش دی‌ان‌اي «کریسپر» را حذف کردند، درحالی‌که همچنان توانایی یافتن توالی‌ها را دارد. با این روش، Cas9 همچنان مجهز به فاکتورهای تنظیمی متعدد همچون روشن و خاموش‌کردن ژن‌ها یا تنظیم ماهرانه سطح فعالیت خود است. در تحقیق دیگری، «فنگ ژانگ» در انستیتو کمبریج در ماساچوست، حدود 20 هزار ژن انسانی را به طور خودخواسته بررسی و نقش هریک را در ایجاد مقاومت به داروی ضدسرطان پوست بررسی کرد.
برنامه‌های کاربردی پزشکی «کریسپر» در حال شكل‌گيري هستند. محققان بالینی درحال‌حاضر تلاش می‌کنند با استفاده از این تکنیک، برای درمان سرطان یا سایر بیماری‌ها روش‌های درمانی مبتنی بر بافت (Tissue Based) بیابند. همچنین «کریسپر» ممکن است مفهوم رو‌به‌مرگ پیوند اندام‌های حیوانی به انسان را زنده کند. بسیاری از مردم می‌ترسیدند که رتروویروس موجود در ژنوم حیوانات به فرد دریافت‌کننده پیوند آسیب برساند، اما در این سال، یک تیم تحقیقاتی با استفاده از این تکنیک موفق به حذف 62 نسخه از دی‌ان‌ای رتروویروس از ژنوم خوک شدند.
در اجلاس‌ها و نشست‌های بین‌المللی، وعده‌های متعددی درخصوص درمان و برطرف‌کردن نقص ژنتیکی در جنین انسان با استفاده از تکنیک «کریسپر» داده شده است. البته چنین کاربردی مسائل اخلاقی مرتبط با خود را در جامعه ایجاد می‌کند و برای انجام آنها به ایجاد شهامت لازم در جامعه نياز است. شاید کمی قبل، دست‌کاری ژنتیکی برای دانشمندان یک رؤیا و اندکی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسید، ولی درحال‌حاضر «کریسپر» می‌تواند به تحقق این رؤیا کمک کند. در یک نشست مرتبط با ویرایش ژنوم انسانی، «چارپنتیر» توانایی این تکنیک را «دیوانه‌کننده و اعجاب‌آور» توصیف کرد. به‌هرحال این یک حقیقت ساده و واضح است و درحال‌حاضر، چه خوب و چه بد، ما در دنیای «کریسپر» زندگی می‌کنیم.

در سالی که گذشت، نوعی فناوری جدید برای ویرایش دی‌ان‌ای (DNA)، سرخط خبرهای علمی قرار گرفت و البته برای کسانی که دغدغه اخلاق دارند، نگران‌کننده بود. این فناوری که با نام «کریسپر» (CRISPR) شناخته می‌شود، به دانشمندان امكان می‌دهد که بسيار دقیق‌تر و بهتر از همه روش‌های پیشین، هر ژنی را در هر موجود زنده‌ای ویرایش و تغییرات لازم را در آن اعمال كنند. به زبان ساده، «کریسپر» يعني بریدن و جداکردن ژن معیوب از ترکیب ژنتیکی سلول. این شیوه، سریع‌تر و ارزان‌تر و دقیق‌تر از شیوه‌های رایج فعلی در ویرایش ژن است. با اینکه 15 سال از تکمیل پروژه ژنوم انسان می‌گذرد، اما در درمان بیماری‌های دارای منشأ ژنتیکی، تحولی را كه انتظار مي‌رفت، ایجاد نکرد و تعداد اندکی دارو براساس نتایج این پروژه بزرگ تولید شده است؛ اما اکنون کارشناسان امیدوارند پروژه «کریسپر» بتواند تحولی اساسی در درمان این بیماری‌ها ایجاد کند. «کریسپر» در سال‌1987 در باکتری «اشرشیا کولای» کشف شد. در واقع دانشمندان متوجه شدند که در ژنوم باکتری، قطعاتی از مولکول دی‌ان‌ای پشت سر هم یا با فاصله تکرار می‌شوند؛ اما 10 سال طول کشید تا در سال ‌2007 روشن شود این توالی‌های تکرارشونده، در واقع سیستم ایمنی اکتسابی باکتری به‌خصوص در مقابل ویروس‌ها و پلاسمیدهاست. به‌عبارت‌دیگر همان‌گونه که سیستم ایمنی موجودات پیچیده‌تر مثل انسان با قرارگرفتن در معرض میکروب‌ها و ویروس‌ها، نحوه مقابله با آنها را یاد می‌گیرد، باکتری‌ها نیز با استفاده از «کریسپر» کار مشابهی را انجام می‌‌دهند. در واقع «کریسپر» با تخریب ژنوم ویروس، از باکتری در مقابل آن محافظت می‌کند؛ به‌این‌ترتیب دانشمندان دریافتند این سیستم به آنها امکان می‌دهد با دقتی بی‌سابقه، هر ژنی را در هرکدام از 23 کروموزوم انسان تغییر دهند، بدون اینکه به جهش ژنتیکی نیاز باشد.

جرقه این ایده در سال 2007 و زمانی روشن شد که یک شرکت تولید ماست مشاهده کرد که باکتری‌ها از یک مکانیسم غیرمنتظره برای مقابله با ویروس‌ها استفاده می‌کنند. اعلام این پدیده در سال 2012، آزمایش‌های اولیه در سال 2013 و تکمیل آن در سال گذشته بود. اكنون خبر ویرایش ژنوم به روش «کریسپر» (CRISPR) به یک اعجاز مولکولی، نه‌تنها برای زیست‌شناسان بلکه همه دنیا تبدیل شده است. «کریسپر» پیش‌ازاین نیز دو بار در سال‌های 2012 و 2013 به‌عنوان دومین تکنیک ویرایش ژنومی در صدر اخبار قرار گرفته بود ولی امسال با نمایش قدرت واقعی خود، به‌عنوان برترین تکنیک معرفی شد. دو موردی که این تکنیك را به صدر اخبار آوردند و مرکز توجه قرار دادند عبارت‌اند از ویرایش ژنی که می‌تواند آفات یا بیماری‌های مربوطه را حذف کند و ویرایش ژن انجام‌شده روی جنین انسان.
تحقیق جنینی ذکرشده (که در چین روی جنین غیرزنده دریافت‌شده از یک کلینیک باروری انجام شد)، به تشکیل همایشی درخصوص بررسی، بحث و تبادل ‌نظر درخصوص ویرایش ژنی در انسان منجر شد. همایش مذکور با دورنمای شعار تغییر یا به عبارتی «بهبود» اسپرم، تخم‌ها یا جنین اولیه انسان به‌منظور جلوگیری از ایجاد بیماری‌های ژنتیکی برگزار شد. به عقیده یکی از مشاوران ژنتیک حاضر در این نشست «اینکه بگوییم نباید کاری انجام شود، وقتی نمی‌توانیم آن کار را انجام دهیم»، بسیار ساده است؛ اما چه چیزی «کریسپر» را مجزا می‌کند؟ پاسخ این سؤال، رقبا هستند. درحال‌حاضر رقبای این تکنیک، نوکلئاز زینک فینگر و TALEN هستند که توالی دی‌ان‌ای انتخابی را تغییر می‌دهند و کمپانی‌های زیادی از آنها برای مصارف درمانی در آزمایش‌های بالینی استفاده می‌کنند، ولی «کریسپر» این کار را بسیار راحت‌تر و ارزان‌تر انجام می‌دهد به‌طوری‌که «دانا کارول» از دانشگاه یوتا که در رأس گروه تولید و توسعه تکنیک نوکلئاز زینک فینگر بوده، معتقد است که «کریسپر» بهتر بوده و به قولی «دموکراتیزه‌کردن هدف‌یابی ژن» است. «جورج چرچ»، از دانشگاه هاروارد (که آزمایشگاه تحت مدیریتش با استفاده از این تکنیک به‌طور کارآمد ژن انسانی یا سایر موجودات یوکاریوت را ویرایش کرده)، می‌گوید با این تکنیک هر آزمایشگاه مولکولی می‌تواند «کریسپر» را انجام دهد.
درحال‌حاضر گروه غیرانتفاعی Addgenes حدود پنج‌ هزار پلاسمید حاوی کدهای ژنتیکی دومؤلفه پایه «کریسپر» (شامل آر‌ان‌ای راهنما برای هدف‌یابی توالی دی‌ان‌ای مشخص و آنزیم برش‌دهنده دی‌ان‌اي یا نوکلئاز (یا Cas9) را تولید و توزیع کرده است. به گفته «جنیفر دودنا» از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی که گروه تحقیقاتی‌اش در همکاری با «امانوئل چارپنتیر» در مؤسسه ماکس‌پلانک، بخش تحقیقات بیولوژی عفونت‌شناسی در برلین، نخستین گزارش خود درخصوص توانایی «کریسپر» در ایجاد برش در دی‌ان‌ای خاص را ارائه داده، می‌گوید: «این تکنيک مثل پی‌سی‌آر یا به عبارتی یک ابزار از جعبه ‌ابزار است».
در تحقیقات مذکور نشان داده شده که باکتری‌ها توانایی یادآوری و شناسایی ویروس‌ها را دارند. محققان موفق به کشف بقایای ژنی از عفونت قبلی در باکتری شدند. باقی‌مانده ویروسی به‌عنوان بانک اطلاعاتی عفونی عمل می‌کند و باکتری با استفاده از آنها مي‌تواند درصورت حمله مجدد ویروس، آنها را به خاطر آورد و با آنها مبارزه کند. زمانی که این پروسه مشاهده شد، «چارپنتیر» و «دودنا» تلاش کردند که مکانیسم مشابهی را در دی‌ان‌ای موجودات تکامل يافته‌تر نیز ایجاد کنند.
از این سیستم و تکنیک در موارد دیگری نیز استفاده شده است که یکی از آنها استفاده از این سیستم در یک مورد مطالعاتی درخصوص قدرت، پتانسیل ریسک و تکنولوژی ویرایش ژنوم است. در سال 2003، یک زیست‌شناس تکاملی در کالج سلطنتی لندن به نام «آستین برت» با استفاده از این تکنیک، یک ژن خاص را به دی‌ان‌ای اضافه کرد که قابلیت کپی‌شدن در نتايج را داشت. در همین سال نیز یک تیم آمریکایی، کاری مشابه را انجام داد که نتایج آن بسیار فراتر و بهتر از حد انتظارشان بود.
محققان با استفاده از روشی به نام واکنش زنجیره‌ای جهش‌زا، موفق شدند که رنگ‌دانه‌سازی را در مگس سرکه القا کنند، به‌طوری‌که این صفت با موفقیت 97 درصد به نسل بعد منتقل شود. در تحقیق دیگری (با تیمی متفاوت)، محققان تلاش کردند تا با ايجاد تغییرات ژنتیکی در پشه، مانع از پذیرش عامل مالاریا توسط پشه شوند (به‌طوری‌که پشه دیگر ناقل مالاریا نباشد). اندکی پس از این تحقیق، «برت» و همکارانش اعلام کردند که این کار سبب عقیم‌شدن پشه‌های ماده مي‌شود و می‌تواند به‌سرعت نسل پشه را از بین ببرد. درحال‌حاضر مناظرات زیادی دراین‌خصوص وجود دارد؛ از طرفی فواید اين کار و از‌طرف‌دیگر مخاطرات زیست‌محیطی آن در نظر گرفته می‌شود چراکه با انجام اين كار برخی از گونه‌ها منقرض و برخی دیگر به دلیل نبود در چرخه زیستی و احیانا نداشتن دشمن طبیعی، به شکلی غیرطبیعی زیاد مي‌شوند و ممکن است سلامت چرخه زیستی به هم بریزد.
در سایر آزمایشگاه‌ها، طرح‌هایی همچون تولید خوک‌های مقاوم به چند گونه ویروس، تازی شکاری عضلانی‌تر، بادام‌‌زمینی فاقد ترکیب آلرژن و گندم مقاوم به چند گونه قارچ مطرح و در دست بررسی است. این تکنیک بسته به چگونگی کارکردن با تکنیک «کریسپر»، برخلاف سایر روش‌های تولید موجودات تراریخته، قادر است بدون دخالت دی‌ان‌ای خارجی کار خود را انجام دهد.
موارد انجام‌شده، از آنچه ذکر شد بسیار بیشتر است. محققان با ساخت ورژن «مرده» Cas9، توانایی برش دی‌ان‌اي «کریسپر» را حذف کردند، درحالی‌که همچنان توانایی یافتن توالی‌ها را دارد. با این روش، Cas9 همچنان مجهز به فاکتورهای تنظیمی متعدد همچون روشن و خاموش‌کردن ژن‌ها یا تنظیم ماهرانه سطح فعالیت خود است. در تحقیق دیگری، «فنگ ژانگ» در انستیتو کمبریج در ماساچوست، حدود 20 هزار ژن انسانی را به طور خودخواسته بررسی و نقش هریک را در ایجاد مقاومت به داروی ضدسرطان پوست بررسی کرد.
برنامه‌های کاربردی پزشکی «کریسپر» در حال شكل‌گيري هستند. محققان بالینی درحال‌حاضر تلاش می‌کنند با استفاده از این تکنیک، برای درمان سرطان یا سایر بیماری‌ها روش‌های درمانی مبتنی بر بافت (Tissue Based) بیابند. همچنین «کریسپر» ممکن است مفهوم رو‌به‌مرگ پیوند اندام‌های حیوانی به انسان را زنده کند. بسیاری از مردم می‌ترسیدند که رتروویروس موجود در ژنوم حیوانات به فرد دریافت‌کننده پیوند آسیب برساند، اما در این سال، یک تیم تحقیقاتی با استفاده از این تکنیک موفق به حذف 62 نسخه از دی‌ان‌ای رتروویروس از ژنوم خوک شدند.
در اجلاس‌ها و نشست‌های بین‌المللی، وعده‌های متعددی درخصوص درمان و برطرف‌کردن نقص ژنتیکی در جنین انسان با استفاده از تکنیک «کریسپر» داده شده است. البته چنین کاربردی مسائل اخلاقی مرتبط با خود را در جامعه ایجاد می‌کند و برای انجام آنها به ایجاد شهامت لازم در جامعه نياز است. شاید کمی قبل، دست‌کاری ژنتیکی برای دانشمندان یک رؤیا و اندکی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسید، ولی درحال‌حاضر «کریسپر» می‌تواند به تحقق این رؤیا کمک کند. در یک نشست مرتبط با ویرایش ژنوم انسانی، «چارپنتیر» توانایی این تکنیک را «دیوانه‌کننده و اعجاب‌آور» توصیف کرد. به‌هرحال این یک حقیقت ساده و واضح است و درحال‌حاضر، چه خوب و چه بد، ما در دنیای «کریسپر» زندگی می‌کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.