|

تروریست خوب تروریست بد

فریدون مجلسی-تحلیلگر روابط بین‌الملل

این روزها جان جهان از دست هرچه ترور و تروریسم به لب رسیده است. کسانی که روزی به «دلایل» یا «مصالح» خود از بانیان تروریسم بوده‌‌اند، اکنون به قربانیان آن تبدیل شده‌اند. انسان نمی‌‌‌‌‌‌‌‌تواند جانوری درنده بیافریند و در کنارش مصون باشد! موضوع این است که کار زشت و جنایت‌کارانه اگر بد است برای همه بد است و داوری درباره آن نباید به سود و زیان ماجرا برای طرف‌های مختلف، وابسته باشد که اگر نتایج کارش به سود ما باشد آن را خوب و اگر به ضررمان باشد آن را بد بدانیم. به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌رسد تروریسم در جهان سیاست تا حدی تابع این‌گونه داوری‌هاست. زمانی آمریکایی که در قالب سیاستی مثلثی، ایده «از من پول»، «از عربستان آدم» و «از پاکستان القاعده» را آفرید و به جان روس‌هایی انداخت که به حمایت از دولت کمونیستی دست‌نشانده خود افغانستان را اشغال کرده بودند، اینان را در مدارس وهابی پاکستان با تعصبات و توهماتی شرربار و خشونت‌آمیز بار آورده و به «جهار» اعزام کرده بودند. سپس آنان را همراه با مجاهدان افغان به جان روس‌ها انداختند. در برنامه‌ای دیدم که خانم کلینتون در پاسخ به پرسشی در همین باب گفت که آری اشتباه کرده بودند! آمریکایی‌ها پس از آنکه روس‌‌‌‌‌‌‌ها رفتند، در افغانستان همه چیز را -ازجمله درندگان القاعده را - به حال خود رها کردند که سرانجام پاچه‌گیر خودشان شدند و فاجعه 11 سپتامبر 2001 را آفریدند. پس از آنکه مجاهدان متفرق و متشتت، جای دولت کمونیستی را گرفتند عربستان همان برنامه را با کمک پاکستان این‌بار زیر عنوان طالبان اجرا کرد به این شکل که لشکرهایی را تجهیز کردند و با حمله‌ای برق‌آسا قندهار را گرفتند و چندروزه به کابل رسیدند. هرات و مزارشریف نیز پس از مقاومتی با ترفندهایی سقوط کردند. فقط «احمد شاه ‌مسعود» باقی مانده بود. چند روز به پایان آن جنگ با دخالت نظامی آمریکا مانده بود که گروه عرب‌های انتحاری اعزامی از سوی القاعده، در پوشش خبرنگار او را کشتند. چند سال پس از آن با وجود شکست طالبان و سپس قتل بن‌لادن، رهبر القاعده، فتنه‌ای که بودجه‌اش به خزانه بی‌انتهای عربستان متصل بود، خاموش نشد. اکنون «متاستاز»های آن بیماری در عراق، سوریه و حتی در مصر، تونس، لیبی، پاکستان و عربستان پراکنده شده و ایجاد عفونت کرده‌اند. افغانستان که گویی مستأصل شده دست‌به‌دامان پاکستان شده است و ظاهرا درباره نوعی دسته‌بندی طالبان رضایت داده است تا آنهایی را که زندگی بر سر عقل آورده و ملایم و اهل سازگاری کرده است «طالبان خوب» و آنهایی را که سر سازش و سازگاری ندارند «طالبان بد» بنامد و با هرکدام به طریقی «معامله» کند؛ اما اگر برخی از طالبان بر سر عقل آمده باشند که دیگر طالبان نیستند و اگر نامعقول مانده باشند که خوب و بد ندارد، خواه از نتایج کارشان راضی باشیم یا نباشیم. درباره تفکیک تروریسم به بد و خوب، بد نیست نگاهی به ماجرایی در گذشته نه‌چندان‌دور بیندازیم.
در زمستان 1996(1375) جنبش تروریستی توپاك آمارِ پِرو كه همسر رئیسشان به اسارت نیروهای امنیتی آن کشور درآمده بود، طبق برنامه‌ای دقیق، به یك میهمانی شام در اقامتگاه سفیر ژاپن در لیما حمله برد و ده‌ها نفر از دیپلمات‌های خارجی و مقامات دولتی و امنیتی پرو و ازجمله مادر و برادر فوجیموری، رئیس‌جمهور آن زمان پرو (و چهره‌ای نه‌چندان خوش‌نام) را به اسارت می‌گیرد. این اسارت 162 روز به درازا کشیده و خسته‌كننده می‌شود. نیروهای امنیتی در این مدت ضمن ارسال مواد غذایی و لباس‌هایی به رنگ روشن برای گروگان‌ها (تا از پوشش تیره‌رنگ گروگان‌گیرها متمایز شود) که دوربین‌های مینیاتوری و میكروفون‌های حساس در آنها جاسازی شده بود با برخی از مقامات امنیتی درون سفارت ارتباط برقرار كرده بودند تا از آنچه در آنجا می‌گذشت آگاه شده و حتی از محل بازی فوتبال‌دستی رئیس تروریست‌ها که روزی یك ساعت را در زیرزمین می‌گذراند با خبر شوند. تروریست‌ها پس از مشکوک‌شدن به صدای حفاری تونل‌ها، گروگان‌ها را به طبقه دوم برده بودند كه از دسترس مهاجمان زیرزمینی دور باشند. آگاهی از این نكته به مقامات امنیتی آزادی عمل داد كه به طور هم‌زمان در خروجی تونل‌ها در طبقه زیرزمین انفجارهایی انجام دهند. ساعت انفجار دقیقا زمانی تعیین شد كه رئیس مشغول فوتبال‌دستی بود و در نتیجه او نخستین كسی بود كه كشته شد. هم‌زمان انفجارهایی نیز در سقف انجام شد و نیروهای امنیتی از زیرزمین و از خانه‌های همسایه و از چرخ‌بال‌ها از بالا هجوم آورند. دو افسر پلیس و یك گروگان و همه گروگان‌گیرها كه جوانان ماجراجوی 18 تا 20ساله بودند كشته شدند. فوجیموری با تظاهرات خودنمایانه و نمایشی كه پس از آزادی گروگان‌ها و با گرداندن ماشین‌های حامل آنان به دور شهر ارائه كرد، ‌محبوبیتی فوق‌العاده یافت. بعدها با رو‌شدن مفاسد دیگر، معلوم شد كه فوجیموری، رئیس‌جمهور ژاپنی‌تبار به نیروهای امنیتی قبلا دستور داده بود كه گروگان‌گیرها اصولا نباید زنده دستگیر می‌‌‌‌‌‌‌‌شدند! به یاد دارم که خبر این عملیات رهایی‌بخش در یکی از هفته‌نامه‌های آن روز تهران، انعکاسی انتقادآمیز داشت مبنی‌بر اینکه پلیس مزدور با همکاری سازمان‌های جاسوسی، مبارزانی را که برای اهداف خود مشتی سورچران میهمانی سفارت ژاپن را به گروگان گرفته بودند با ناجوانمردی به قتل رساندند.
در آن زمان یادداشتی با عنوان «تروریسم خوب و تروریسم بد» نوشته بودم تروریسم که در آن جان و سلامت گروهی نامرتبط با طرفین دعوا با بی‌پروایی و بی‌مسئولیتی تروریست‌ها به مخاطره می‌‌‌‌‌‌‌‌افتد، از جانب هر کس و با هر تفکری که باشد تروریسم است و اقدامی جنایت‌کارانه به شمار می‌رود. نوشته بودم ما تروریسم خوب و تروریسم بد نداریم. به‌عبارت‌دیگر نمی‌‌‌‌‌‌‌‌توانیم عملیاتی خشوت‌آمیز را که اهدافی مطابق میل ما داشته باشد خوب بدانیم و اگر مطابق میل ما نباشد آن را بد و تروریسم بنامیم! اکنون سال‌هاست که در کشورهای پیرامونی ایران، شرورانه‌ترین عملیات تروریستی، چه به صورت انفجارهای کنار جاده‌ای و چه به صورت ماشین‌های بمب‌گذاری‌شده یا حتی انفجارهای انتحاری، انجام می‌‌‌‌‌‌‌‌شود و رهگذران و مردم بینوا و اهداف کور و ناشناس را در مسجدها، بازارها، هتل‌ها و جاهای عمومی گوناگون به قتل می‌‌‌‌‌‌‌‌رساند. این شیوه از عملیاتی کوچک آغاز و به ارتشی مجهز به سلاح‌های سبک و سنگین در دست القاعده و سلفیون و «داعش» منجر شده و تداوم یافته است. این پدیده، زاییده همان تروریسم خوب و بد پنداری است! خانم کلینتون، نامزد دموکرات‌های آمریکا برای انتخابات ریاست‌جمهوری امسال در همان مصاحبه تلویزیونی که در بالا به آن اشاره کردم گفت: «ما القاعده را ساختیم تا با شوروی در افغانستان بجنگند و به هدفمان که فروپاشاندن شوروی بود برسیم. وقتی روس‌ها از افغانستان بیرون رفتند ما هم دست‌ها را شستیم و آنها را به امان خدا رها کردیم و خارج شدیم تا ناگاه با انفجار‌های سفارتمان در کنیا و کشتی جنگی در یمن و سرانجام با فاجعه 11 سپتامبر به خود آمدیم که پرورده خودمان بلای جان خودمان شده است!»؛ یعنی تروریسمی که به سود ما و خوب بود، به تروریسمی که به زیان ما یعنی بد بود تبدیل شد! نمونه‌های دیگر این تقسیم‌بندی را در سوریه می‌‌‌‌‌‌‌‌بینیم. ابتدا دولت متهم به خشونت شد، بعد گروه‌های مخالف تقویت شدند که آنها را نیروی مقاومت نامیدند اما دولت سوریه آنها را تروریست نامید؛ زیرا برای دولت سوریه، «بد» و برای گروه دشمنان یعنی غرب، ترکیه و عربستان، «خوب» بودند. بعد ترکیه و عربستان ستون‌های موتوریزه شبه‌القاعده را اعزام کردند که با تکیه بر سربریدن و ارعاب در بخش‌هایی از سوریه و عراق، دولتی به نام خلافت عراق و شام تشکیل دادند. بریدن سرهای غربی‌ها موجب شد متوجه تروریست‌بودن آنها، آن هم از نوع بدخیم شدند، به‌طوری‌که برای نیروهای دولتی تخفیف قائل شدند. تا زمانی که این نوع داوری جانب‌دارانه و سودجویانه در برخورد با تروریسم سیاسی وجود داشته باشد، تروریسم با بهره‌مندی از کمک‌های بی‌دریغ حامیان خود وجود خواهد داشت و در سال 94، 95 و سال‌های بعد هم بر همین منوال حرکت خواهند کرد. آنچه باید با آن مبارزه شود، عقاید و رفتارهای دولت‌های حامی و پایان‌دادن به سبک و سنگین‌کردن و خوب و بددانستن تروریسم است.

این روزها جان جهان از دست هرچه ترور و تروریسم به لب رسیده است. کسانی که روزی به «دلایل» یا «مصالح» خود از بانیان تروریسم بوده‌‌اند، اکنون به قربانیان آن تبدیل شده‌اند. انسان نمی‌‌‌‌‌‌‌‌تواند جانوری درنده بیافریند و در کنارش مصون باشد! موضوع این است که کار زشت و جنایت‌کارانه اگر بد است برای همه بد است و داوری درباره آن نباید به سود و زیان ماجرا برای طرف‌های مختلف، وابسته باشد که اگر نتایج کارش به سود ما باشد آن را خوب و اگر به ضررمان باشد آن را بد بدانیم. به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌رسد تروریسم در جهان سیاست تا حدی تابع این‌گونه داوری‌هاست. زمانی آمریکایی که در قالب سیاستی مثلثی، ایده «از من پول»، «از عربستان آدم» و «از پاکستان القاعده» را آفرید و به جان روس‌هایی انداخت که به حمایت از دولت کمونیستی دست‌نشانده خود افغانستان را اشغال کرده بودند، اینان را در مدارس وهابی پاکستان با تعصبات و توهماتی شرربار و خشونت‌آمیز بار آورده و به «جهار» اعزام کرده بودند. سپس آنان را همراه با مجاهدان افغان به جان روس‌ها انداختند. در برنامه‌ای دیدم که خانم کلینتون در پاسخ به پرسشی در همین باب گفت که آری اشتباه کرده بودند! آمریکایی‌ها پس از آنکه روس‌‌‌‌‌‌‌ها رفتند، در افغانستان همه چیز را -ازجمله درندگان القاعده را - به حال خود رها کردند که سرانجام پاچه‌گیر خودشان شدند و فاجعه 11 سپتامبر 2001 را آفریدند. پس از آنکه مجاهدان متفرق و متشتت، جای دولت کمونیستی را گرفتند عربستان همان برنامه را با کمک پاکستان این‌بار زیر عنوان طالبان اجرا کرد به این شکل که لشکرهایی را تجهیز کردند و با حمله‌ای برق‌آسا قندهار را گرفتند و چندروزه به کابل رسیدند. هرات و مزارشریف نیز پس از مقاومتی با ترفندهایی سقوط کردند. فقط «احمد شاه ‌مسعود» باقی مانده بود. چند روز به پایان آن جنگ با دخالت نظامی آمریکا مانده بود که گروه عرب‌های انتحاری اعزامی از سوی القاعده، در پوشش خبرنگار او را کشتند. چند سال پس از آن با وجود شکست طالبان و سپس قتل بن‌لادن، رهبر القاعده، فتنه‌ای که بودجه‌اش به خزانه بی‌انتهای عربستان متصل بود، خاموش نشد. اکنون «متاستاز»های آن بیماری در عراق، سوریه و حتی در مصر، تونس، لیبی، پاکستان و عربستان پراکنده شده و ایجاد عفونت کرده‌اند. افغانستان که گویی مستأصل شده دست‌به‌دامان پاکستان شده است و ظاهرا درباره نوعی دسته‌بندی طالبان رضایت داده است تا آنهایی را که زندگی بر سر عقل آورده و ملایم و اهل سازگاری کرده است «طالبان خوب» و آنهایی را که سر سازش و سازگاری ندارند «طالبان بد» بنامد و با هرکدام به طریقی «معامله» کند؛ اما اگر برخی از طالبان بر سر عقل آمده باشند که دیگر طالبان نیستند و اگر نامعقول مانده باشند که خوب و بد ندارد، خواه از نتایج کارشان راضی باشیم یا نباشیم. درباره تفکیک تروریسم به بد و خوب، بد نیست نگاهی به ماجرایی در گذشته نه‌چندان‌دور بیندازیم.
در زمستان 1996(1375) جنبش تروریستی توپاك آمارِ پِرو كه همسر رئیسشان به اسارت نیروهای امنیتی آن کشور درآمده بود، طبق برنامه‌ای دقیق، به یك میهمانی شام در اقامتگاه سفیر ژاپن در لیما حمله برد و ده‌ها نفر از دیپلمات‌های خارجی و مقامات دولتی و امنیتی پرو و ازجمله مادر و برادر فوجیموری، رئیس‌جمهور آن زمان پرو (و چهره‌ای نه‌چندان خوش‌نام) را به اسارت می‌گیرد. این اسارت 162 روز به درازا کشیده و خسته‌كننده می‌شود. نیروهای امنیتی در این مدت ضمن ارسال مواد غذایی و لباس‌هایی به رنگ روشن برای گروگان‌ها (تا از پوشش تیره‌رنگ گروگان‌گیرها متمایز شود) که دوربین‌های مینیاتوری و میكروفون‌های حساس در آنها جاسازی شده بود با برخی از مقامات امنیتی درون سفارت ارتباط برقرار كرده بودند تا از آنچه در آنجا می‌گذشت آگاه شده و حتی از محل بازی فوتبال‌دستی رئیس تروریست‌ها که روزی یك ساعت را در زیرزمین می‌گذراند با خبر شوند. تروریست‌ها پس از مشکوک‌شدن به صدای حفاری تونل‌ها، گروگان‌ها را به طبقه دوم برده بودند كه از دسترس مهاجمان زیرزمینی دور باشند. آگاهی از این نكته به مقامات امنیتی آزادی عمل داد كه به طور هم‌زمان در خروجی تونل‌ها در طبقه زیرزمین انفجارهایی انجام دهند. ساعت انفجار دقیقا زمانی تعیین شد كه رئیس مشغول فوتبال‌دستی بود و در نتیجه او نخستین كسی بود كه كشته شد. هم‌زمان انفجارهایی نیز در سقف انجام شد و نیروهای امنیتی از زیرزمین و از خانه‌های همسایه و از چرخ‌بال‌ها از بالا هجوم آورند. دو افسر پلیس و یك گروگان و همه گروگان‌گیرها كه جوانان ماجراجوی 18 تا 20ساله بودند كشته شدند. فوجیموری با تظاهرات خودنمایانه و نمایشی كه پس از آزادی گروگان‌ها و با گرداندن ماشین‌های حامل آنان به دور شهر ارائه كرد، ‌محبوبیتی فوق‌العاده یافت. بعدها با رو‌شدن مفاسد دیگر، معلوم شد كه فوجیموری، رئیس‌جمهور ژاپنی‌تبار به نیروهای امنیتی قبلا دستور داده بود كه گروگان‌گیرها اصولا نباید زنده دستگیر می‌‌‌‌‌‌‌‌شدند! به یاد دارم که خبر این عملیات رهایی‌بخش در یکی از هفته‌نامه‌های آن روز تهران، انعکاسی انتقادآمیز داشت مبنی‌بر اینکه پلیس مزدور با همکاری سازمان‌های جاسوسی، مبارزانی را که برای اهداف خود مشتی سورچران میهمانی سفارت ژاپن را به گروگان گرفته بودند با ناجوانمردی به قتل رساندند.
در آن زمان یادداشتی با عنوان «تروریسم خوب و تروریسم بد» نوشته بودم تروریسم که در آن جان و سلامت گروهی نامرتبط با طرفین دعوا با بی‌پروایی و بی‌مسئولیتی تروریست‌ها به مخاطره می‌‌‌‌‌‌‌‌افتد، از جانب هر کس و با هر تفکری که باشد تروریسم است و اقدامی جنایت‌کارانه به شمار می‌رود. نوشته بودم ما تروریسم خوب و تروریسم بد نداریم. به‌عبارت‌دیگر نمی‌‌‌‌‌‌‌‌توانیم عملیاتی خشوت‌آمیز را که اهدافی مطابق میل ما داشته باشد خوب بدانیم و اگر مطابق میل ما نباشد آن را بد و تروریسم بنامیم! اکنون سال‌هاست که در کشورهای پیرامونی ایران، شرورانه‌ترین عملیات تروریستی، چه به صورت انفجارهای کنار جاده‌ای و چه به صورت ماشین‌های بمب‌گذاری‌شده یا حتی انفجارهای انتحاری، انجام می‌‌‌‌‌‌‌‌شود و رهگذران و مردم بینوا و اهداف کور و ناشناس را در مسجدها، بازارها، هتل‌ها و جاهای عمومی گوناگون به قتل می‌‌‌‌‌‌‌‌رساند. این شیوه از عملیاتی کوچک آغاز و به ارتشی مجهز به سلاح‌های سبک و سنگین در دست القاعده و سلفیون و «داعش» منجر شده و تداوم یافته است. این پدیده، زاییده همان تروریسم خوب و بد پنداری است! خانم کلینتون، نامزد دموکرات‌های آمریکا برای انتخابات ریاست‌جمهوری امسال در همان مصاحبه تلویزیونی که در بالا به آن اشاره کردم گفت: «ما القاعده را ساختیم تا با شوروی در افغانستان بجنگند و به هدفمان که فروپاشاندن شوروی بود برسیم. وقتی روس‌ها از افغانستان بیرون رفتند ما هم دست‌ها را شستیم و آنها را به امان خدا رها کردیم و خارج شدیم تا ناگاه با انفجار‌های سفارتمان در کنیا و کشتی جنگی در یمن و سرانجام با فاجعه 11 سپتامبر به خود آمدیم که پرورده خودمان بلای جان خودمان شده است!»؛ یعنی تروریسمی که به سود ما و خوب بود، به تروریسمی که به زیان ما یعنی بد بود تبدیل شد! نمونه‌های دیگر این تقسیم‌بندی را در سوریه می‌‌‌‌‌‌‌‌بینیم. ابتدا دولت متهم به خشونت شد، بعد گروه‌های مخالف تقویت شدند که آنها را نیروی مقاومت نامیدند اما دولت سوریه آنها را تروریست نامید؛ زیرا برای دولت سوریه، «بد» و برای گروه دشمنان یعنی غرب، ترکیه و عربستان، «خوب» بودند. بعد ترکیه و عربستان ستون‌های موتوریزه شبه‌القاعده را اعزام کردند که با تکیه بر سربریدن و ارعاب در بخش‌هایی از سوریه و عراق، دولتی به نام خلافت عراق و شام تشکیل دادند. بریدن سرهای غربی‌ها موجب شد متوجه تروریست‌بودن آنها، آن هم از نوع بدخیم شدند، به‌طوری‌که برای نیروهای دولتی تخفیف قائل شدند. تا زمانی که این نوع داوری جانب‌دارانه و سودجویانه در برخورد با تروریسم سیاسی وجود داشته باشد، تروریسم با بهره‌مندی از کمک‌های بی‌دریغ حامیان خود وجود خواهد داشت و در سال 94، 95 و سال‌های بعد هم بر همین منوال حرکت خواهند کرد. آنچه باید با آن مبارزه شود، عقاید و رفتارهای دولت‌های حامی و پایان‌دادن به سبک و سنگین‌کردن و خوب و بددانستن تروریسم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.