در سال 94 بر روحانی چه گذشت؟
محمدحسن نجمی
شاید کمتر پیش آمده «روحانی» درباره یک موضوع مهم صحبت کند و منتقدان از او انتقاد نکرده باشند؛ یکی میگوید و چهارتا میشنود. ماجرای روحانی و منتقدانش با استقرار دولتش پس از پیروزی در انتخابات 24 خرداد 1392 شروع شد. از 1392 هرچه زمان پیش رفت، انتقادات هم اوج گرفت. توافق موقت ژنو ایران و شش قدرت جهانی، نخستین سوژه بود و همین منوال، در بیشتر عرصهها ادامه دارد: «سیاست خارجی»، «سیاست داخلی»، «اقتصادی» و ... .
حالا بعد از گذشت بیش از دو سال و نیم از عمر دولت یازدهم، روحانی باید صفبندیهای سیاسی را شناخته باشد ... اما او در برابر منتقدان و برخی که تخریب دولت را در پیش گرفتهاند، چگونه واکنش نشان میدهد و چه تاکتیکهایی دارد؟
یک واکنش که بیشتر هم همان را دارد، لبخند است و بیپاسخگذاشتن آنهاست. واکنش دیگر روحانی که کمتر از سوی او رخ داده، پاسخدادن به انتقادات است. او معمولا در قالب سخنرانیها در سفرهای استانی یا مراسم مختلف، این کار را میکند؛ اما تاکتیک دیگر روحانی که بهندرت اتفاق افتاده، انتقاد متقابل از طرف روبهروست؛ انتقاداتی که طیف هدف، از آن به عنوان حمله و هجمه یاد میکند.
آغاز سال
روحانی ابتدای سال در پیام نوروزی خود به دو موضوع تأکید داشت: «مذاکرات هستهای» که در آن زمان در جریان بود و «انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری» که همین چند روز پیش انجام شد. درباره «مذاکرات» گفته بود: «ما حقوق هستهای این ملت را تثبیت کردهایم. سازمان تحریم را در هم شکستهایم و این ملت در مسیر اهداف بلند خود موفق خواهد بود». او تقریبا پنج ماه پیش از دستیابی به توافق هستهای بسیار امیدوارانه از آن صحبت کرد.
روحانی درباره انتخابات هم همگان را به بالابردن آستانه تحمل، دعوت کرده بود: «سال جدید، سال انتخابات است. باید فضای بهتری را برای فعالیت احزاب به وجود آوریم. آستانه تحمل را بالاتر ببریم و سربلندی این ملت را به رخ بدخواهان بکشیم. به همه نشان دهیم که ما افکار مختلف را تحمل میکنیم. دست به دست هم دهیم، مجلسی را بسازیم که شایسته ملت بزرگ ایران است و مجلس خبرگانی را به وجود آوریم که ثبات بیشتر برای کشور و آرامش بیشتر برای افکار عمومی جامعه ما به وجود آورد و این کار با همکاری یکدیگر امکانپذیر است».
اگر از انتقادات ابتدای سال از دولت، برای «تفاهم لوزان» عبور کنیم، یکی از مهمترین و اولین موارد برخورد منتقدان با دولت، از پنجم اردیبهشت آغاز شد؛ روزی که «حسن روحانی» در «بیستمین همایش سراسری فرماندهان ناجا» سخنرانی کرد. او با اشاره به اینکه «خوشبختانه در نظام اسلامی ما شرع و قانون بر یکدیگر منطبق هستند»، گفته بود: «پلیس موظف به اجرای اسلام نیست؛ بلکه وظیفه پلیس اجرای قانون است و اگر غیر از این باشد، در مخمصه فکری قرار گرفته و مردم را نیز گرفتار خواهیم کرد».
این سخنان کافی بود تا دو روزنامه منتقد دولت، سوژه مدنظرشان را پیدا کنند. روزنامه «کیهان» اظهارات روحانی را «سؤالبرانگیز» توصیف کرد و نوشت: «سخنان رئیسجمهوری محترم در حالی است که اولا براساس قانون اساسی، قوانین عادی نمیتواند مخالف ضوابط شرعی و اسلامی بوده و با آن منافاتی داشته باشد؛ بنابراین تفکیک بین وظایف قانونی پلیس با شرع مقدس اسلام، عجیب و تأملبرانگیز است. از سوی دیگر، نخستین انتظار هر مسلمان آگاه و دلسوزی از پلیس یک کشور اسلامی، اجرای احکام و مقررات اسلامی است. اگر پلیس جمهوری اسلامی هم مجری احکام شریعت مقدس نباشد، پلیس کدام کشور مجری حکم الله است!؟ طبیعتا پلیس آمریکا و اسرائیل غاصب، چنین جایگاهی ندارد و مردم از آنها چنین انتظاری ندارند. از دیگر سو به تصریح قرآن کریم، ازجمله نشانههای مؤمنان آن است که چون به حکومت در زمین میرسند؛ «نماز به پا میدارند، زکات میدهند و امربهمعروف و نهیازمنکر میکنند». نفی این تکلیف مصرح در قرآن مجید از سوی رئیس محترم جمهور، سؤالبرانگیز است». روزنامه «وطن امروز» از منتقدان همیشگی دولت هم در واکنش به سخنان روحانی، آن را «جنجالی» خواند و نوشت: «حجتالاسلام حسن
روحانی تازهترین اظهارنظر جنجالی خود را اینبار در حوزه وظایف ناجا و ارتباط آن با موضوعات اسلامی مطرح کرد». هرچند این روزنامه اظهارات روحانی که گفته «پلیس موظف به اجرای اسلام نیست و فقط باید قانون را اجرا کند»، را «طبیعی» دانست؛ ولی درعینحال آن را «مبهم» هم توصیف کرد که «قطعا بهانه خوبی میتواند برای کسانی باشد که این روزها نمیتوانند و نمیخواهند درباره موضوعاتی مانند حذف یارانهها یا آنچه در وین بر سر برنامه هستهای ایران میآید، سخنی بگویند». این روزنامه برای انتقاد از رئیسجمهوری، «ریسمان» اظهارات روحانی را به «آسمان» مذاکرات و یارانه بافت تا بهره خود را ببرد.
اما نکتهای که منتقدان، خواسته یا ناخواسته، از آن چشمپوشی کردند، این جمله «روحانی» بود که گفته بود: «خوشبختانه در نظام اسلامی ما شرع و قانون بر یکدیگر منطبق هستند».این سخنان رئیسجمهوری که وظیفه پلیس اجرای قانون است و از طرفی هم تأکید کرده بود که شرع و قانون بر یکدیگر منطبق هستند، بهانه خوبی برای حمله به رئیسجمهوری بود.
آیتالله «محمد یزدی»، رئیس مجلس خبرگان رهبری هم در واکنشی تلویحی به این سخنان رئیسجمهوری گفته بود: «همه مسئولان باید به این نکته توجه کنند که اسلام بر همهچیز تقدم دارد. اینهمه شهدا و جانبازان و فداکاریهایی که در سراسر کشور برای برپایی نظام اسلامی شکل گرفت برای حاکمیت اسلام بود نه حاکمیت آب و نان». او گفته بود: «آب و نان بدون اسلام، آب و نانی است که در غرب و کشورهای کمونیست و لائیک هم وجود دارد. تمام قوایی که زیر نظر و برنامه ولی فقیه کار میکنند، تحت مقررات و چارچوب اسلامی هستند. قوه مجریه با تنفیذ رهبری باید اسلام را پیاده کند و اگر روزی بگوید اسلام نه؛ اسلام به او میگوید نه».
نخستین اظهارات انتخاباتی
نهم خرداد و با نزدیکشدن به پایان مذاکرات هستهای بود که «حسن روحانی» در همایش فرمانداران و استانداران سراسر کشور، سخنانی گفت که به مذاق برخی رسانههای منتقد خوش نیامد. رئیسجمهوری در قسمتی از سخنرانی خود گفته بود «انتخابات بدون رقابت امکانپذیر نیست. انتخابات یعنی بین چند چیز یک چیز را برگزینید. اگر ما یک چیز جلوی مردم بگذاریم و بگوییم باید این را انتخاب کنید، این دیگر انتخاب نیست. اصلا ما میگوییم انتخابات آزاد، مگر اینکه این قید، توضیحی باشد والا انتخابات غیرآزاد معنی ندارد و انتخابات نیست. اگر انتخابات به معنای واقعی کلمه بود، یعنی در آن رقابت است، رقابت سالم. همه ما باید شرایط این رقابت را فراهم کنیم».
پس از این اظهارات، روزنامه کیهان در سرمقالهاش به قلم «حسین شریعتمداری» نوشت: «برخی از مواضع ایشان با آنچه از یک سیاستمدار برجسته و مخصوصا در کسوت شریف روحانیت انتظار میرود، فاصله زیادی دارد و به این نگرانی دامن میزند که شاید رئیسجمهور محترم کشورمان را شماری از مشاوران ناهمدل و ناهمراه احاطه کرده باشند و مواضع مورداشاره، دستپخت همین مشاوران ناهمدل- یا دستکم نابلد- باشد». نویسنده سرمقاله کیهان در ادامه از قول «بسیاری از مردم و مخاطبان» نوشت: «بسیاری از مردم و مخاطبان به گونهای «شرطی»، نارساییها و ناکامیهایی را جستوجو میکنند که دولت محترم در همان ایام با آن روبهرو بوده است! و حمله آقای دکتر روحانی به منتقدان را -با عرض پوزش- برای پوشاندن این ناکامیها و نارساییها ارزیابی میکنند!». این روزنامه در ادامه از روحانی پرسیده است: «ممکن است بفرمایند مگر غیر از این است که باید انتخابات آزاد داشته باشیم که باید گفت حضرتعالی یک روحانی سیاستمدار و حقوقدان هستید و بهیقین میدانید که «اصرار بر یک امر بدیهی به مفهوم و معنای تردید در آن است». جناب روحانی آیا اگر گفته شود «آرای انتخاباتی رئیسجمهور
یازدهم باید به دقت شمرده شود» این اظهارنظر به مفهوم آن نیست که صحت شمارش آرای جنابعالی مورد تردید است!؟». این روزنامه همچنین نوشته بود چرا روحانی درباره «ناهماهنگی در افزایش قیمت بنزین»، «بیتدبیری در افزایش بهای گاز مصرفی»، «اظهارات چندگانه و متضاد مسئولان دولتی درباره باقیماندن یا حذف سهمیه بنزین» و ... صحبت نکرد و سخنان ایرادشده روحانی در همایش را «غیر ضروری» توصیف کرد. روزنامه «وطن امروز» هم در گزارش خود، خطی مشابه کیهان داشت: «روحانی بدون آنکه به چرایی افزایش بدون اطلاع قیمت بنزین و گازوئیل، حذف بیسروصدای یارانه بخشی از مردم، افزایش قیمت گاز و عدم تکمیل مسکن مهر، با وجود دستور ابلاغشده به دولت، اشاره کند، باز هم به موضوعاتی در سخنان خود اشاره کرد که اساسا هیچ دغدغهای راجع به آن در جامعه وجود ندارد».
گستردهترین انتقادات
انتخاباتی
23 تیرماه 1394، با رسیدن به توافق بین ایران و شش قدرت جهانی، انتقادات از توافق و توافقکنندگان اوج گرفت. هرچند انتقادات از مسئله هستهای ادامه داشت، ولی دیگر تصمیم بر این بود که از توافق هستهای و مسئله هستهای عبور شود و این توافق به مرحله اجرا برسد. 28 مرداد، استانداران که مجریان انتخابات در استانها هستند، نشست مشترکی با هیأتدولت داشتند. در این نشست، روحانی سخنی گفت که موجب انتقاد گسترده اصولگرایان شد: «شورای محترم نگهبان ناظر است نه مجری. مجری انتخابات، دولت است. دولت مسئول برگزاری انتخابات است و دستگاهی هم پیشبینی شده که نظارت کند تا خلاف قانون صورت نگیرد. شورای نگهبان چشم است و چشم نمیتواند کار دست را بکند، نظارت و اجرا نباید مخلوط شوند. باید به قانون اساسی کاملا توجه کرده و عمل کنیم ... مگر مجلس اول پس از انقلاب اسلامی که در آن زمان حتی شورای نگهبان نیز وجود نداشت و همه حتی گروهکهای مخرب در آن حضور داشتند، بهترین مجلس تاریخ این کشور نبود؟». رئیسجمهوری با بیان اینکه مجلس شورای اسلامی آینده، متعلق به یک حزب و جناح نخواهد بود، افزود: «این نظر مقام معظم رهبری و گفته قانون اساسی ماست و مگر میشود
جناحی بگوید من یک خُم رنگرزی پیدا کردهام که میتوانم آنجا را به هر رنگی که بخواهم درآورم؛ اینگونه نیست».
روحانی با بیان اینکه «اینجا جمهوری اسلامی ایران است و قانون اساسی در آن حاکم است»، گفت: «ما جایی را در کشور نداریم که بخواهد افراد صالح و دلسوز را که میخواهند با استفاده از تجربیاتشان به کشور خدمت کنند، حالا از هر جناحی که باشند، رد صلاحیت کند. همه گروهها و دستهجات سیاسی قانونی، مورد احترام هستند. همه از نظر دولت برابرند و جایی که باید بگوید فردی برای شرکت در انتخابات صالح است یا نه هیأتهای اجرائی هستند و ما هیأت اجرائی نداریم که یک جناح را تأیید صلاحیت کند و جناح دیگر را تأیید صلاحیت نکند».
او افزوده بود: «نباید فکر کنیم پس از حصول توافق میتوانیم هر طور که بخواهیم حرف بزنیم و عمل کنیم و دیگران در برابر این تغییر رفتار ما واکنشی نخواهند داشت. باید همان مسیر سازنده را بهدرستی به پیش ببریم؛ همان راهی را که مردم در خرداد ۹۲ به آن اقبال کردند و عامل این توفیق بود که اگر آن راه را ادامه ندهیم، چهبسا توافق نیز پایدار نباشد».
اما پس از این سخنان بود که اصولگرایان به رئیسجمهوری تاختند. «کاظم انبارلویی»، از طیف اصولگرایان سنتی، در یادداشتی که خبرگزاری «تسنیم» منتشر کرد، نوشت: «تکرار حرفهای آن زمان (اصلاحات) از زبان رئیسجمهوری، شگفتآور است. رئیسجمهور و دولت اکنون در برابر پرسشهای بیشماری درباره مهار گرانی و تورم، گشایش اقتصادی و عمل به وعدههای اقتصادی قرار دارند. رئیسجمهور در برابر پرسشهای منتقدان برجام و آثار وجودی توافقهای 10ساله، 15ساله، 20ساله و ... و دادن تعهدِ فراتر از دو دوره ریاستجمهوری بر امنیت و اقتدار ملی ایرانیان قرار دارد؛ اما برای روشنگری و پاسخگویی در این عرصه غایب است». او در ادامه، سخنان رئیسجمهوری را به عنوان «یقهگرفتن از شورای نگهبان» توصیف کرد و نوشت: «اینکه وسط این معرکه، یقه شورای نگهبان را رئیسجمهور بگیرد و سخن از خلط بین اجرا و نظارت بزند، چه معنایی دارد؟ بیش از شش ماه تا انتخابات فاصله داریم. کلیدزدن رقابتهای زودهنگام انتخاباتی آن هم به گونهای که یک طرف آن رئیسجمهور و دولت باشد، آیا به مصلحت نظام و انقلاب هست؟ دولت از آغاز و پیش از شروعبهکار میگوید کلید در دست برای حل مشکلات حاضر
است». او افزود: «اینکه رئیسجمهور از مجلس ایدهآل خود سخن بگوید و طوری آدرس بدهد که نوعی تیکهپرانی به شورای نگهبان باشد، خارج از ادب و آداب رقابتهای سیاسی است. همیشه در گذشته اشرار سیاسی و تبهکاران مالی و اخلاقی، همواره در صف اول متهمکردن شورای نگهبان بودهاند. آنها برای تصرف نهادهای انتخابی، نظارت استصوابی را سد راه خود میبینند؛ بنابراین همیشه به این موضوع ایراد میگرفتند، درحالیکه مسئله نظارت استصوابی یک امر قانونی است و به لحاظ حقوقی مو لای درز آن نمیرود».
انبارلویی ادامه داد: «بیمهری به شورای نگهبان در نشست استانداران مسموع نیست؛ چراکه خود ایشان در این نشست گفت: «شورای نگهبان، چشم است و دولت، دست». دست بدون چشم چگونه میتواند حرکت کند. خیلیها از اول انقلاب میخواستند این چشم را کور و فجایع دوران مشروطیت را احیا کنند و شیخ فضلالله نوریها را به دار بکشند. چرا باید با یک مشت جماعت از خدا بیخبرِ طرفدار مشروطه انگلیسی همنوایی کرد!؟». به غیر از او، «احمد توکلی»، نماینده اصولگرای مجلس نهم نیز در سخنانی ملایمتر گفت: «در این شرایط این حرفها عجیب به نظر میرسد و نباید آقای رئیسجمهور وارد عرصههایی شود که خودش اختلافبرانگیز باشد؛ البته به عنوان مجری قانون اساسی به ایشان حق میدهم که مدافع حقوق مردم باشد».
واکنش فرمانده کل سپاه
اما به غیر از این منتقدان، یکی از اعضای شورای نگهبان به این سخنان واکنش نشان داد. «سیامک رهپیک»، معاون اجرائی شورای نگهبان، گفت: «قانون اساسی نظارت بر انتخابات را بر عهده شورای نگهبان گذاشته است. نظارت هم براساس قانون عادی و هم تفسیر قانون اساسی بر عهده شورای نگهبان بوده و عام و استصوابی است؛ یعنی مؤثر است».
یک روز پس از سخنان رئیسجمهوری، سرلشکر «محمدعلی جعفری» فرمانده کل سپاه، بدون نامبردن از روحانی، به سخنان او واکنش نشان داد. هرچند سردار جعفری، نام روحانی را نبرد و به جای آن از «برخی مسئولین» استفاده کرد، ولی در سخنانش از نقلقول مستقیم از صحبتهای روحانی استفاده کرد.
فرمانده کل سپاه گفت: «تحقق سخنان برخی از مسئولان، به معنای آغاز فرسایش استقلال و عزت نظام اسلامی و انقلابی ایران است. برخی معتقدند رفتارهای ما باید در چارچوب اراده دشمن تنظیم شود و میگویند: ما هر طوری که میخواهیم نمیتوانیم حرف بزنیم و عمل کنیم؛ چون دیگران در مقابل ما واکنش نشان میدهند! این اولین آثار زیر سؤال بردن عزت نظام و شور و شعور جامعه انقلابی و ملت مقاوم ماست که در اوج قدرت باید بر اساس این دیدگاه، رفتار خود را با عمل دشمن تنظیم کنیم! و به تعبیری صریحتر، این یعنی آغاز فرسایش استقلال و عزت نظام اسلامی و انقلابی ایران». او درباره سخنانی که تضعیف شورای نگهبان را به دنبال دارد، گفت: «اینگونه گویشها که در آن تضعیف ارکان مؤثر انقلاب مثل شورای نگهبان را در پی دارد، خدشه به وحدت ملی و شعار برگزیده سال یعنی همدلی و همزبانی است». فرمانده کل سپاه تأکید کرد: «کسانی که از مسیر همین شورا و با بلندنظری و منش غیرجناحی اعضای آن، فرصت ظهور در عرصه مدیریت کشور را یافتهاند، باید گفتار سنجیدهتری داشته باشند».
نامه تعدادی از روحانیون مجلس
به روحانی
دو روز بعد از آن، ۲۴ نفر از نمایندگان روحانی مجلس، در نامهای خطاب به رئیسجمهوری، به صحبتهای او درباره شورای نگهبان واکنش نشان دادند.
در این نامه با «عجیب و دور از انتظار» توصیفکردن سخنان رئیسجمهوری در نشست مشترک هیأت دولت و استانداران، نوشته شده بود: «از شما به عنوان یک حقوقدان اصلا انتظار نمیرفت. شما گفتید شورای نگهبان ناظر انتخابات است، نه مجری. آیا شما نمیدانید که تفسیر قانون اساسی بر اساس همین قانون بر عهده شورای نگهبان است؟... از شما که سوگند یاد کردید پاسدار قانون اساسی باشید، انتظار میرود جزء مدافعان شورای نگهبان و وظیفه نظارتی آن باشید، نه آنکه موجب تضعیف شورای نگهبان شوید ... امیدواریم به سوگند خود پایبند باشید و به جای تضعیف یک نهاد مقدس قانونی، برای رفع مشکلات معیشتی مردم بر اساس اقتصاد مقاومتی عمل کنید».
«مهدی کوچکزاده» از نمایندگان منتقد دولت، در صحن علنی مجلس، نیز با انتقاد از سخنان رئیسجمهوری، گفت: «آقای رئیسجمهور که سوگند خورده خواستار مذهب رسمی، نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی باشد، به کار شورای نگهبان ایراد میگیرد». او افزود: «معتقدم ادامه این حرفها و کارها منجر به دیکتاتوری میشود. درحالیکه برای جمهوریت و اسلامیت این نظام خون داده شده است».
پاسخ روحانی و ادامه انتقادات
اما درحالیکه انتقادات از سخنان 28 مرداد رئیسجمهوری ادامه داشت، سوم شهریور، «روحانی» از همدان جواب انتقادات در تهران را داد. او که در قالب سفرهای استانی خود به همدان سفر کرده بود، در اجتماع مردم همدان گفت: «امروز به وحدت و اتحاد نیاز داریم. هیچکس از این کلام که باید به قانون عمل شود، نباید ناراحت شود. هیچکس و هیچ نهادی در ایران بالاتر از قانون وجود ندارد. افتخار ما این است که به قانون متعهد باشیم و خودمان را برای آینده و انتخابات آماده کنیم. همه نهادها، مجلس، قوه قضائیه، شورای نگهبان، دولت، نیروهای انتظامی و ... باید دست به دست هم دهند تا انشاءالله یک انتخابات شکوهمند را در آخر امسال برگزار کنیم».
فردای این سخنانِ روحانی، همچنان واکنشها به صحبتهای چند روز پیش او ادامه داشت. جبهه پیروان خط امام و رهبری که متشکل از 18 طیف سنتی اصولگرایان هستند، در بیانیهای تأکید کرد: «اذهان بیطرف نمیپذیرد آقای رئیسجمهور، تراز ریاستجمهوری را تا حد بیان نقطهنظرات یک حزب سیاسی پایین بیاورد و جایگاه شورای نگهبان را که حافظ جمهوریت و اسلامیت نظام است، مورد بیمهری قرار دهد».
چند روز پس از سخنان روحانی، یعنی چهارم شهریور، آیتالله صادق آملیلاریجانی، رئیس قوه قضائیه در جلسه مسئولان قضائی،گفت: «ناظران انتخابات هم روشن هستند و یکی از شواهد بر سلامت انتخابات همین بوده است که دائم علایق و گرایشهای مختلف سیاسی بر سر کار آمدهاند؛ بنابراین روشن است که غربالگری خاصی صورت نمیگیرد که بخواهند یک جناحی همیشه حاکم باشد».
واکنش پس از 2 هفته
دو هفته پس از سخنان روحانی، درحالیکه انتقادات از او فروکش کرده بود، روزنامه رسالت، تریبون طیف سنتی اصولگرایان، به صحبتهای رئیسجمهوری واکنش نشان داد. در سرمقاله 14 شهریور این روزنامه، اظهارات رئیسجمهوری را به هدفگذاریهای خاص برای انتخابات متهم کرده و نوشته است: «آیا در انتخاباتی که رئیسجمهوری بهطور بیسابقه هدفگذاری برای انتخابات آینده را «شکلگیری مجلس اول» اعلام میکند، میتواند فقط انتخاباتی سالم و باشکوه را برگزار کند؟ ... آیا بهترین مجلس از دیدگاه رئیسجمهور آن است که حداقل 10 نفر از اعضای نهضت آزادی به آن راه یابند؟ آیا رئیسجمهوری میخواهد نظر صریح امام خمینی (ره) را درباره اعضای نهضت آزادی که آنان را بدتر از منافقین میداند، انکار کند؟»
رئیسجمهوری با نفوذیهای
رسانهای برخورد کند
نیمه اول از نیمه دوم سال، سخنان روحانی بیشتر به مباحث برجام و لغو تحریمها گذشت؛ اما دراینبین با بازداشت پنج فعال رسانهای، به اتهام مشارکت در پروژه «نفوذ»، سخنان روحانی هم رویکردی اینچنین پیدا کرد؛ البته انتقادی. رئیسجمهوری پس از بازداشت این پنج نفر، در جلسه روز 13 آبان هیأت دولت، گفت: «بیخودی نرویم یک نفر، دو نفر را از اینجا و آنجا به بهانهای بگیریم، پروندهسازی کنیم و بعد بیاییم آن را در کشور بزرگ کنیم و بگوییم این خط، خط نفوذ و جریان نفوذ است». در واکنش به این سخنان، «محمدنبی حبیبی»، دبیرکل حزب مؤتلفه اسلامی، گفت: «آقای رئیسجمهور هم با نفوذیهای رسانهای مقابله کند».
نمایشگاه مطبوعات
و آغاز دور جدید انتقادات
رئیسجمهوری در افتتاحیه نمایشگاه مطبوعات، در مصلای تهران، سخنانی گفت که تا مدتها شاهد واکنشها به آن بود. «حسن روحانی» در سخنانی که کمتر از جانب او سابقه داشت. روحانی گفته بود: «قابل تحمل نیست که در یک کشور، برخی رسانهها برای همیشه از تنبیه، توقیف، تعطیلشدن و تهدید مصون باشند و یک حاشیه امنیتی دائمی برای آنها مقدر شده باشد که هرچه میخواهند بگویند» او در ادامه گفت: «گاهی برخی رسانهها به عنوان پلیس مخفی عمل میکنند. همچنین گاهی با مطالعه برخی از نشریات میتوان فهمید که فردا قرار است چه کسی دستگیر شود و آبروی چه کسانی برده شود».
او با انتقاد از عملکرد برخی از رسانهها این پرسش را مطرح کرد: «آیا اینکه از پایگاه یک بخش از دولت به بخش دیگری از حکومت حمله کنیم، انقلاب و انقلابیگری است؟». رئیسجمهوری با تأکید بر اینکه دستگاه قضا باید مأمن جامعه باشد، گفت: «اگر نمک سالم باشد، هر چیزی که اشکالی داشته باشد میتوان جلوی آن را گرفت؛ اما زمانی که نمک فاسد شود، کار بسیار سخت میشود».
او به موضوع نقد و انتقاد هم اشارهای کرد و گفت: «همه ما باید نقادی کنیم و نقد به نفع ماست. دولت، قوه قضائیه و مجلس باید نقد شوند و حتی اسلام بالاتر از اینها میگوید که امام مسلمین هم باید نقد شود. منتها نقد به معنای واقعی نه اتهام، تخریب، تهمت و دروغ».
مهمترین واکنش
به سخنان روحانی
فردای سخنرانی رئیسجمهوری، آیتالله آملیلاریجانی، رئیس قوه قضائیه در جلسه مسئولان عالی قضائی میتوان گفت مهمترین واکنش به آن را صورت داد. رئیس دستگاه قضا با اشاره به سخنان رئیسجمهوری در مراسم افتتاح نمایشگاه مطبوعات گفت: «تا به امروز از هرگونه سخنان تنشآفرین و اختلافانگیز که به نفع و مصلحت کشور و حفظ همدلی، اخوت و همکاری نیست، اجتناب کردهام و ازاینپس نیز همینگونه خواهد بود، منتها از این جهت که رئیسجمهوری محترم گفتند باب نقد در کشور باز است و به «النصیحه لائمه المسلمین» تمسک جستند و اینکه حتی به حاکم مسلمین هم میتوان نقد کرد، بنابراین طبعاً به مقامات پایینتر هم میتوان نقد کرد. چند نکته را از باب نصح مطرح میکنم». او با تصریح بر اینکه «نباید نسبت به قوه قضائیه جفا کرد»، افزود: «همه میدانند که همواره از دولت حمایت کردهام. بعد از این هم حمایت خواهم کرد؛ چراکه معتقدم باید با همدلی حرکت کنیم. مردم از ما حل مشکلات را میخواهند نه اینکه هر روز حاشیهای ایجاد کنیم و مشکلی بر مشکلات بیفزاییم». او تأکید کرد: «رئیسجمهوری محترم دو، سه عبارت را به کار بردند؛ ازجمله اینکه قوه قضائیه باید مأمن جامعه باشد
و اگر نمک سالم باشد، هر چیزی اشکال داشته باشد میتوان جلوی آن را گرفت اما اگر نمک فاسد شود کار بسیار سخت میشود، باید پرسید مقصود از این جملات شرطی چیست، آن هم در حالی که این جملات در مورد قوه مجریه هم کاربرد دارد و میتوان گفت اگر قوه مجریه فاسد شود، اگر دولت فاسد شود و اگر رئیسجمهور فاسد شود، کار سخت میشود. اگر مقصود این است که القا کنیم قوه قضائیه اینطور شده است که افترا است و اگر غیر از آن باشد، اهانت است. چرا باید دستگاهی را که مشغول خدمت به مردم است و با وجود تنگناهای شدید و مشکلات متعدد، بودجه و امکانات، در طول سال 15میلیون پرونده را رسیدگی میکند، مورد عتاب و خطاب وهنآمیز قرار دهیم و مستمسکی برای بدخواهان».
رئیس قوه قضائیه این بخش از سخنان رئیسجمهوری را که «از طریق برخی روزنامهها میتوان فهمید که فردا چهکسی دستگیر میشود»، نادرست و خلاف واقع و توهین به دستگاه قضائی دانست و گفت: «چرا با سخنانی که به قول طلبهها از سنخ تناقض صدر و ذیل است به حرفهای خلاف واقع دامن میزنیم و اینطور القا میکنیم که روزنامه خاصی طوری بر قوه قضائیه سیطره دارد که امروز میگوید و فردا فردی دستگیر میشود. اینها سخنان خلافی است که هیچگاه انتظار بیان آن را از مسئولین مطلع نظام نداریم؛ البته ممکن است روزنامهای تخلف کند و از اطلاعات خود به نحو نادرست استفاده کند. این ربطی به دستگاه قضائی ندارد».
انتقاد در مطبوعات
پس از اظهارات حسن روحانی که در دفاع از مطبوعات و رسانهها سخن گفته بود، موج انتقادات و دلواپسیها درباره این سخنان به راه افتاد. اکثر این اظهارنظرها هم در گفتوگو با چند رسانه خاص انجام شد. محور این اظهارات که غالبا آنها را نمایندگان اصولگرای مجلس تشکیل میدادند، انتقاد از انتقادات روحانی بود.
اما دراینبین برخی رسانهها گویا انتقادات رئیسجمهوری را به خودشان گرفته بودند؛ بههمیندلیل فردای سخنان روحانی، او را آماج حملات خود قرار دادند. «کیهان» در گزارش خبری خود، با تیتر «دولت به جای نفوذیها یقه منتقدان را گرفت!» به استقبال سخنان روحانی رفت و ضمن انتقاد از این سخنان نوشت: «روحانی در نمایشگاه مطبوعات که بایستی نماد سعه صدر دولت باشد، به جای آنکه با آغوش باز به استقبال منتقدان رود، آنان را مورد آماج حمله قرار میدهد و البته این مشی از سوی دولت، مسبوق به سابقه است. درحالیکه برخی مطبوعات به پایگاه علنی دشمن بدل شده و حتی به صورت عریان و بدون تعارف گزارشات و مطالب منتشرشده در رسانههای معاند خارج از کشور - مانند بیبیسی- را بازنشر میکنند، رئیسجمهور به جای پرداختن به آنها، منتقدانی که نگران هجمه به ارزشهای اسلامی و انقلابی هستند را مورد حمله قرار میدهد». این در حالی است که روحانی به هیچ رسانهای مستقیما اشاره نکرده بود و فقط کدهایی داده بود.
به انتخابات نزدیک میشویم
هرچه روزها به سمت روز انتخابات طی میشد، سخنان روحانی هم دراینباره بیشتر میشد؛ تکیه او بر سه مورد بود: اول اینکه «دولت در پی پیروزی هیچ جناحی نیست»، «شرایط برای حضور همه جناحها و گروههای سیاسی در جامعه ایجاد شود» و «شورای نگهبان ناظر انتخابات است». البته مورد سوم از چند ماه پیش از انتخابات محل کنش و واکنش رئیسجمهوری و منتقدان بود. او 16 آذر هم در مراسم بزرگداشت روز دانشجو، بر نکته سوم باز هم تأکید کرده بود: «نظرم نسبت به شورای نگهبان نظر قانون اساسی است. قانون اساسی شورای نگهبان را ناظر میداند، ما هم ناظر میدانیم».
ازاینپس محور سخنان روحانی، بر انتخابات و آن سه مورد، متمرکز بود؛ اما اوج اینگونه سخنان، در دومین همایش سراسری فرمانداران و استانداران سراسر کشور در اول بهمنماه بود. رئیسجمهوری با طرح این سؤال که چرا آدرس غلط به مردم میدهیم و فقط التزام به دو اصل را ملاک قرار میدهیم، گفت: «میزانالحرارههای انتخاباتی باید درست کار کند. در شرایط امروز منطقه، سیاست پیچیده جهانی و معضلات پیچیده پیشِروی کشور، که اداره امور را سختتر از همیشه کرده است، ما باید بهترینها را به مجلس شورای اسلامی بفرستیم». او افزود: «ما هم به تبعیت از مقام معظم رهبری، تأکید داریم که در بررسی صلاحیتها باید مُر قانون ملاک عمل باشد و نه مُر سلیقه».
او ادامه داد: «قانون اساسی برای یهودیان، زرتشتیان و آشوریان و ارمنیهای کشورمان که جمعیت قابلتوجهی هم ندارند، حق برخورداری از نماینده قائل شده که این هم خیلی خوب است، اما اکنون آیا ما باید یک جناحی در کشور را که جمعیت خود و هوادارانش به چیزی حدود 10 میلیون نفر میرسد، نادیده بگیریم؟ آیا باید قانون اساسی را اینگونه تفسیر و اجرا کنیم؟». روحانی افزود: «مجلس شورای اسلامی نامش خانه ملت است، نه خانه یک جناح؛ بگذاریم خانه ملت آینه واقعی ملت باشد و متعلق به همه مردم؛ البته دراینمیان جناحها و احزاب مختلف باید بهترینها را به مردم معرفی کنند و باید بر امر انتخابات هم نظارت شود، اما معیار در همه این مراحل باید فقط قانون باشد». او در قسمتی از سخنان خود هم گفت: «اگر یک جناح هست و یک جناح نیست، خب نیاز به انتخابات نیست؛ همانها دوباره تشریف ببرند مجلس!».
این سخنان که پس از انتشار اخباری از رد صلاحیت چهرههای شناختهشده اصلاحات بود، واکنشهای زیادی در بین طیف اصولگرا برانگیخت.
روزنامه کیهان در اولین شماره پس از سخنان روحانی به آن واکنش تندی نشان داد. این روزنامه در گزارش خبری خود، صحبتهای رئیسجمهوری را «از مصادیق تام و تمام یا حاشیهرفتن و ریل عوضکردن» توصیف کرد و نوشت: «فارغ از همه مناقشات سیاسی و حقوقی مربوطه و صرفنظر از اینکه اساسا آیا رئیسجمهور میتواند در برابر شروط قانونی نمایندگی مجلس، چنین واکنشی نشان دهد یا نه و صرفنظر از اینکه افزون بر اینکه مسئولیت اداره قوه مجریه به رئیسجمهور سپرده شده، نظارت بر انتخابات و عملکرد شورای نگهبان هم به ایشان سپرده شده یا نه و به جای بسیاری از چونوچراهای دیگر و پرسشهای منطقی که حق مردم است، باید پرسید: اداره بخش صنعت به عهده چه دستگاهی است؟ شورای نگهبان یا مجلس شورای اسلامی یا وزارت صنعت!؟ حفاظت از محیط زیست چطور!؟ چه کسی مسئول اشتغالآفرینی یا رفع رکود است!؟ هیچکس نیست که نداند همه امور مذکور در زمره وظایف مستقیم رئیسجمهور است. حال اگر بعد از 30 ماه، رئیس دولتی که باید پاسخگوی صدها وعده بهزمینمانده باشد، روی صندلی طلبکاری بنشیند، عجیب و دور از ذهن نیست!؟ ازآنجاکه رئیس دولت به جای پاسخگویی، به فرافکنی و حمله به نهادهای
قانونی و انجام وظایف آنها میپردازد، خوب است کارنامه مختصری از همان چند حوزه مورد نظر ایشان را مرور کنیم تا معلوم شود علت به قهقرارفتن کشور در محیط زیست و صنعت و اشتغال و رکود بیسابقه در تاریخ ایران، رد صلاحیتهای شورای نگهبان است یا ناتوانی دولتمردان!؟».
این روزنامه در خاتمه گزارش خود نوشته است: «برای هیچکس پذیرفتنی نیست که دولت، ناکارآمدی و ضعفهای خودش را با حمله به دیگران جبران کند. بیش از 30 ماه است که از ایام تبلیغات انتخاباتی و بیان سخنان پرحرارت گذشته و امروز، وقت پاسخگویی است نه طلبکاری!»
روزنامه منتقدِ «وطن امروز» هم تیتر «فرار از معیشت به سیاست» را برای گزارش خبری خود انتخاب کرد. «حسین قدیانی» هم در سرمقاله این روزنامه، اینگونه به رئیسجمهوری تاخت: «واقعا جمهوری اسلامی برای چه انتخابات برگزار میکند. اگر قرار است فتنهگران علیه همین انتخابات، با تأیید شورای نگهبان مواجه شوند و بشوند نامزد انتخاباتی که بارها و بارها لگد به سازوکار آن زدهاند!؟ اگر قرار بود مجلس، نه بابِ دل قانون و نه بابِ دل رأی ملت، که بابِ دل بعضیها تشکیل شود، چرا دیگر جمهوری اسلامی، اینهمه هزینه مادی و معنوی کند برای برگزاری انتخابات!؟ عالیجنابان بفرمایند دوست دارند چه کسانی وارد مجلس شوند، همانها را هم بفرستند بهارستان! دیگر چرا انتخابات!؟ واقعا اگر قرار بود بررسی صلاحیت نامزدها، بنا به دل فلان قوه باشد، چرا شورای نگهبان!؟ چرا انتخابات!؟ الحمدلله خوب موقعی ماه بهمن فرا رسید! اگر بنا بود انتخابات، در بستری غیر از قانون برگزار شود و مرجعی جز رأی مردم باشد و اگر قرار بود آنطور باشد که خودشان نزدیک 30 سال پیش گفتهاند، یعنی طوری باشد که در نبودِ شورای نگهبان، قوه مجریه بخواهد دیکتاتوری کند، اصلا امام چرا انقلاب
کرد!؟ جمهوری اسلامی اصلا برای چه انتخابات برگزار میکند اگر قرار است ...». فردای سخنانِ روحانی، آیتالله «احمد خاتمی» در خطبههای نماز جمعه تهران، بدون نامبردن از رئیسجمهوری گفت: «یکدفعه میبینیم برخی سخنرانیها، تبدیل به میتینگ ضد شورای نگهبان میشود؛ اما بدانید با غوغاسالاری، شورای نگهبان عقبنشینی نکرده و نخواهد کرد. ثانیا اینکه در فضای غبارآلوده، برای ایجاد فتنه زمینه آماده میشود».
واکنش مستقیم
در یکی از مستقیمترین واکنشها، حجتالاسلام محمدرضا تویسرکانی، مسئول نمایندگی ولیفقیه در سازمان بسیج گفت: «رئیسجمهوری نباید به بهانه اینکه شورای نگهبان در عمل به وظایف قانونی خودش دقیق بوده، این نهاد انقلابی که حافظ و نگهبان دستاوردهای انقلابی است را مورد استهزا قرار دهد و زیر سؤال ببرد».
او با انتقاد از مواضع رئیسجمهوری درباره شورای نگهبان گفت: «این سخنان در همایش، درست در مسیری بود که انقلاب اسلامی و نهادهای قانونی را به یک نوعی زیر سؤال برد و بههمیندلیل موجب استقبال معاندین نظام و افراد فتنهگر قرار گرفت».
تویسرکانی با اشاره به اینکه فضای آن همایش با کفزدنهای آنچنانی از سوی برخی افرادِ مسئلهدار قطعا فضای موردپسند انقلابیون و متدینین نبود و تقاضا و خواهش همه انقلابیون از مسئولین این است که امام خامنهای را اُسوه و الگوی خودشان قرار دهند، ادامه داد: «مسئولان نباید طوری اظهارنظر کنند که باعث سوءاستفاده دشمنان کینهتوز انقلاب اسلامی شوند».
اما سفر رئیسجمهوری در دهه اول بهمن ماه به ایتالیا و فرانسه، موجی از انتقادات را برانگیخت؛ اما نه به دلیل سفر، بلکه به سبب دستاوردهای سفر. در این سفر قراردادهای اقتصادی زیادی بین ایران و میزبانان رئیسجمهوری امضا شد. خرید هواپیماهای ایرباس و قرارداد با خودروسازهای اروپایی از سوی ایران، انتقادات از دولت را راهی پاستور کرد. «مهدی کوچکزاده» نماینده تهران در مجلس نهم در تذکری که در صحن علنی مجلس قرائت کرد، گفت: «سؤال ما این است که آیا اولویت اول مردم خرید صد فروند هواپیماست؟ چند میلیارد دلار پول بدهیم با این مشکلات معیشتی که مردم دارند، هواپیما بخریم؟ هواپیماهایی که برای بیزنس است و همه آنها فرستکلاس است. آقای باهنر! مجلس کجا باید ورود کند؟». سردار نقدی رئیس سازمان بسیج نیز در واکنش به این سفر گفت: «سفر رئیسجمهور به رم و فرانسه، خنجری به پیکر اقتصاد مقاومتی بود و ضربه سنگینی به این اقتصاد وارد ساخت». او افزود: «آیا این اقتصاد مقاومتی است که ۱۲۸ میلیارد دلار پول برای خرید ایرباس بدهیم؟ خرید ایرباس چه تحولی در اقتصاد داشته که تیتر این روزهای اخبار ما میشود؟». انتقادات از این سفر در روزنامههای منتقد هم ادامه
داشت و دولتیها از خرید خود دفاع میکردند.
انتقاداتِ دامنهدار سردار «نقدی» ادامه داشت. او بیستم بهمنماه، در واکنش به انتقادات از انتقادهایش گفت: «انتقادات ما خالیکردن زیر پای کسی نیست؛ زیرا تضعیف حکومت اسلامی گناه است». او باز هم به موضوع خرید هواپیماهای ایرباس اشاره کرد و گفت: «با این پول چقدر اشتغال میتوانستیم اجرا کنیم. میگویند ما پول ندادیم؛ درحالیکه باید پیشقسط بدهیم و دوم اینکه این هواپیماها تکنولوژی نیست. اگر تکنولوژی آورده بودند خوب بود. میلیاردها دلار ما در امارات است که خودمان به آنجا بردیم فراخوان کنید که اگر واقعا تحریمها برداشته شده همه بانکها به مناطق آزاد ایران بیایند».
او ادامه داد: «میگویند با دیپلماسی میتوانیم حقمان را بگیریم و ما دیپلماسی بسیار بالایی داریم. آن دیپلماسی که فضا را برای بیشترین امتیازگیری دشمن مهیا کند لایق است؟ کسی که شاگرد کلاس اول مدرسه دیپلماسی است و الفبای دیپلماسی را میداند، این مسئله را میفهمد که در حین مذاکره با دشمن، حتی اگر جیبش خالی باشد باید خود را پولدار نشان دهد. بعد اینکه در اوج مذاکرات میگویند خزانه خالی است. این دیپلماسی موفق است؟». اشاره او به سخنان سال 1392 رئیسجمهوری است که همان زمان موجی از انتقادات اصولگرایان را برانگیخته بود. روحانی آبانماه 1392 با اشاره به اینکه «در شرایطی کار خود را آغاز کرده است که با یک خزانه خالی و انبوهی از بدهکاری مواجه است»، تصریح کرد: «در گزارش هفته گذشته یک صندوق اعلام کرد بیش از ۵۰ هزار میلیارد تومان از دولت طلبکار است و صندوق دیگری گفت طلبکاریاش بیش از اینهاست؛ البته اینها گوشهای از بدهکاریهای دولت است».
نقدی افزود: «در اوج مذاکرات که باید ضعفها را مخفی کنیم، میگوییم آبخوردن ما هم در گرو مذاکرات است؛ یعنی به دشمن پیام میدهیم که هرچقدر دوست داری از ما امتیاز بگیر؛ زیرا وضع ما بسیار خراب است». این اظهارات، باز هم اشارهای است به سخنان روحانی. رئیسجمهوری 17 خردادماه گفته بود: «ما وقتی میگوییم باید تحریمهای ظالمانه رفع شود، بعضیها چشمانشان زیاد نچرخد. تحریمهای ظالمانه باید از بین برود تا سرمایه بیاید و مشکل محیط زیست، اشتغال، صنعت و آبخوردن مردم حل شود، منابع آبی زیاد شده و بانکها احیا شوند. آنها که ملت ما را تحریم کردهاند، ظلم بزرگی مرتکب شدهاند؛ اما عدهای در داخل هم نمیدانستند تحریم چیست».
میوههای کال
اما با نزدیکشدن به انتخابات همچنان سخنان روحانی رویکرد انتخاباتی داشت. در آخرین سخنان روحانی، او بر حضور پای صندوق رأی در هفتم اسفند تأکید كرد. او در همایشی، با بیان اینکه ما حضور در انتخابات را بهعنوان وظیفه و مسئولیت بزرگ خود میدانیم، تصریح کرد: «میدانیم اگر برویم نفع کمی به دست میآوریم و اگر نرویم قطعا ضرر میکنیم. پس بین نفع کم و ضرر قطعی، ما نفع کم را انتخاب میکنیم».
روحانی این سخنان را در شرایطی گفت که صداوسیما این سخنان را بر خلاف روال معمول از شبکه خبر به صورت زنده پخش نکرد؛ به دلیل آنچه «رویکرد انتخاباتی» خوانده شد.
حالا دیگر انتخابات تمام شده و روحانی بزرگترین اتفاق سیاسی دولتش را گذرانده است. دولت حالا باید در یک سال و نیم باقیمانده از عمرش، بیشتر به فکر وعدههای خود باشد؛ وعدههایی که هفته پیش از انتخابات 1392 داده بود؛ وعدههایی که به قول روحانی هنوز «میوه کال» است و نباید زودتر از موعد چیده شود. شاید «میوههای کال» روحانی تا خرداد 1396 آماده چیدن شوند؛ شاید.
شاید کمتر پیش آمده «روحانی» درباره یک موضوع مهم صحبت کند و منتقدان از او انتقاد نکرده باشند؛ یکی میگوید و چهارتا میشنود. ماجرای روحانی و منتقدانش با استقرار دولتش پس از پیروزی در انتخابات 24 خرداد 1392 شروع شد. از 1392 هرچه زمان پیش رفت، انتقادات هم اوج گرفت. توافق موقت ژنو ایران و شش قدرت جهانی، نخستین سوژه بود و همین منوال، در بیشتر عرصهها ادامه دارد: «سیاست خارجی»، «سیاست داخلی»، «اقتصادی» و ... .
حالا بعد از گذشت بیش از دو سال و نیم از عمر دولت یازدهم، روحانی باید صفبندیهای سیاسی را شناخته باشد ... اما او در برابر منتقدان و برخی که تخریب دولت را در پیش گرفتهاند، چگونه واکنش نشان میدهد و چه تاکتیکهایی دارد؟
یک واکنش که بیشتر هم همان را دارد، لبخند است و بیپاسخگذاشتن آنهاست. واکنش دیگر روحانی که کمتر از سوی او رخ داده، پاسخدادن به انتقادات است. او معمولا در قالب سخنرانیها در سفرهای استانی یا مراسم مختلف، این کار را میکند؛ اما تاکتیک دیگر روحانی که بهندرت اتفاق افتاده، انتقاد متقابل از طرف روبهروست؛ انتقاداتی که طیف هدف، از آن به عنوان حمله و هجمه یاد میکند.
آغاز سال
روحانی ابتدای سال در پیام نوروزی خود به دو موضوع تأکید داشت: «مذاکرات هستهای» که در آن زمان در جریان بود و «انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری» که همین چند روز پیش انجام شد. درباره «مذاکرات» گفته بود: «ما حقوق هستهای این ملت را تثبیت کردهایم. سازمان تحریم را در هم شکستهایم و این ملت در مسیر اهداف بلند خود موفق خواهد بود». او تقریبا پنج ماه پیش از دستیابی به توافق هستهای بسیار امیدوارانه از آن صحبت کرد.
روحانی درباره انتخابات هم همگان را به بالابردن آستانه تحمل، دعوت کرده بود: «سال جدید، سال انتخابات است. باید فضای بهتری را برای فعالیت احزاب به وجود آوریم. آستانه تحمل را بالاتر ببریم و سربلندی این ملت را به رخ بدخواهان بکشیم. به همه نشان دهیم که ما افکار مختلف را تحمل میکنیم. دست به دست هم دهیم، مجلسی را بسازیم که شایسته ملت بزرگ ایران است و مجلس خبرگانی را به وجود آوریم که ثبات بیشتر برای کشور و آرامش بیشتر برای افکار عمومی جامعه ما به وجود آورد و این کار با همکاری یکدیگر امکانپذیر است».
اگر از انتقادات ابتدای سال از دولت، برای «تفاهم لوزان» عبور کنیم، یکی از مهمترین و اولین موارد برخورد منتقدان با دولت، از پنجم اردیبهشت آغاز شد؛ روزی که «حسن روحانی» در «بیستمین همایش سراسری فرماندهان ناجا» سخنرانی کرد. او با اشاره به اینکه «خوشبختانه در نظام اسلامی ما شرع و قانون بر یکدیگر منطبق هستند»، گفته بود: «پلیس موظف به اجرای اسلام نیست؛ بلکه وظیفه پلیس اجرای قانون است و اگر غیر از این باشد، در مخمصه فکری قرار گرفته و مردم را نیز گرفتار خواهیم کرد».
این سخنان کافی بود تا دو روزنامه منتقد دولت، سوژه مدنظرشان را پیدا کنند. روزنامه «کیهان» اظهارات روحانی را «سؤالبرانگیز» توصیف کرد و نوشت: «سخنان رئیسجمهوری محترم در حالی است که اولا براساس قانون اساسی، قوانین عادی نمیتواند مخالف ضوابط شرعی و اسلامی بوده و با آن منافاتی داشته باشد؛ بنابراین تفکیک بین وظایف قانونی پلیس با شرع مقدس اسلام، عجیب و تأملبرانگیز است. از سوی دیگر، نخستین انتظار هر مسلمان آگاه و دلسوزی از پلیس یک کشور اسلامی، اجرای احکام و مقررات اسلامی است. اگر پلیس جمهوری اسلامی هم مجری احکام شریعت مقدس نباشد، پلیس کدام کشور مجری حکم الله است!؟ طبیعتا پلیس آمریکا و اسرائیل غاصب، چنین جایگاهی ندارد و مردم از آنها چنین انتظاری ندارند. از دیگر سو به تصریح قرآن کریم، ازجمله نشانههای مؤمنان آن است که چون به حکومت در زمین میرسند؛ «نماز به پا میدارند، زکات میدهند و امربهمعروف و نهیازمنکر میکنند». نفی این تکلیف مصرح در قرآن مجید از سوی رئیس محترم جمهور، سؤالبرانگیز است». روزنامه «وطن امروز» از منتقدان همیشگی دولت هم در واکنش به سخنان روحانی، آن را «جنجالی» خواند و نوشت: «حجتالاسلام حسن
روحانی تازهترین اظهارنظر جنجالی خود را اینبار در حوزه وظایف ناجا و ارتباط آن با موضوعات اسلامی مطرح کرد». هرچند این روزنامه اظهارات روحانی که گفته «پلیس موظف به اجرای اسلام نیست و فقط باید قانون را اجرا کند»، را «طبیعی» دانست؛ ولی درعینحال آن را «مبهم» هم توصیف کرد که «قطعا بهانه خوبی میتواند برای کسانی باشد که این روزها نمیتوانند و نمیخواهند درباره موضوعاتی مانند حذف یارانهها یا آنچه در وین بر سر برنامه هستهای ایران میآید، سخنی بگویند». این روزنامه برای انتقاد از رئیسجمهوری، «ریسمان» اظهارات روحانی را به «آسمان» مذاکرات و یارانه بافت تا بهره خود را ببرد.
اما نکتهای که منتقدان، خواسته یا ناخواسته، از آن چشمپوشی کردند، این جمله «روحانی» بود که گفته بود: «خوشبختانه در نظام اسلامی ما شرع و قانون بر یکدیگر منطبق هستند».این سخنان رئیسجمهوری که وظیفه پلیس اجرای قانون است و از طرفی هم تأکید کرده بود که شرع و قانون بر یکدیگر منطبق هستند، بهانه خوبی برای حمله به رئیسجمهوری بود.
آیتالله «محمد یزدی»، رئیس مجلس خبرگان رهبری هم در واکنشی تلویحی به این سخنان رئیسجمهوری گفته بود: «همه مسئولان باید به این نکته توجه کنند که اسلام بر همهچیز تقدم دارد. اینهمه شهدا و جانبازان و فداکاریهایی که در سراسر کشور برای برپایی نظام اسلامی شکل گرفت برای حاکمیت اسلام بود نه حاکمیت آب و نان». او گفته بود: «آب و نان بدون اسلام، آب و نانی است که در غرب و کشورهای کمونیست و لائیک هم وجود دارد. تمام قوایی که زیر نظر و برنامه ولی فقیه کار میکنند، تحت مقررات و چارچوب اسلامی هستند. قوه مجریه با تنفیذ رهبری باید اسلام را پیاده کند و اگر روزی بگوید اسلام نه؛ اسلام به او میگوید نه».
نخستین اظهارات انتخاباتی
نهم خرداد و با نزدیکشدن به پایان مذاکرات هستهای بود که «حسن روحانی» در همایش فرمانداران و استانداران سراسر کشور، سخنانی گفت که به مذاق برخی رسانههای منتقد خوش نیامد. رئیسجمهوری در قسمتی از سخنرانی خود گفته بود «انتخابات بدون رقابت امکانپذیر نیست. انتخابات یعنی بین چند چیز یک چیز را برگزینید. اگر ما یک چیز جلوی مردم بگذاریم و بگوییم باید این را انتخاب کنید، این دیگر انتخاب نیست. اصلا ما میگوییم انتخابات آزاد، مگر اینکه این قید، توضیحی باشد والا انتخابات غیرآزاد معنی ندارد و انتخابات نیست. اگر انتخابات به معنای واقعی کلمه بود، یعنی در آن رقابت است، رقابت سالم. همه ما باید شرایط این رقابت را فراهم کنیم».
پس از این اظهارات، روزنامه کیهان در سرمقالهاش به قلم «حسین شریعتمداری» نوشت: «برخی از مواضع ایشان با آنچه از یک سیاستمدار برجسته و مخصوصا در کسوت شریف روحانیت انتظار میرود، فاصله زیادی دارد و به این نگرانی دامن میزند که شاید رئیسجمهور محترم کشورمان را شماری از مشاوران ناهمدل و ناهمراه احاطه کرده باشند و مواضع مورداشاره، دستپخت همین مشاوران ناهمدل- یا دستکم نابلد- باشد». نویسنده سرمقاله کیهان در ادامه از قول «بسیاری از مردم و مخاطبان» نوشت: «بسیاری از مردم و مخاطبان به گونهای «شرطی»، نارساییها و ناکامیهایی را جستوجو میکنند که دولت محترم در همان ایام با آن روبهرو بوده است! و حمله آقای دکتر روحانی به منتقدان را -با عرض پوزش- برای پوشاندن این ناکامیها و نارساییها ارزیابی میکنند!». این روزنامه در ادامه از روحانی پرسیده است: «ممکن است بفرمایند مگر غیر از این است که باید انتخابات آزاد داشته باشیم که باید گفت حضرتعالی یک روحانی سیاستمدار و حقوقدان هستید و بهیقین میدانید که «اصرار بر یک امر بدیهی به مفهوم و معنای تردید در آن است». جناب روحانی آیا اگر گفته شود «آرای انتخاباتی رئیسجمهور
یازدهم باید به دقت شمرده شود» این اظهارنظر به مفهوم آن نیست که صحت شمارش آرای جنابعالی مورد تردید است!؟». این روزنامه همچنین نوشته بود چرا روحانی درباره «ناهماهنگی در افزایش قیمت بنزین»، «بیتدبیری در افزایش بهای گاز مصرفی»، «اظهارات چندگانه و متضاد مسئولان دولتی درباره باقیماندن یا حذف سهمیه بنزین» و ... صحبت نکرد و سخنان ایرادشده روحانی در همایش را «غیر ضروری» توصیف کرد. روزنامه «وطن امروز» هم در گزارش خود، خطی مشابه کیهان داشت: «روحانی بدون آنکه به چرایی افزایش بدون اطلاع قیمت بنزین و گازوئیل، حذف بیسروصدای یارانه بخشی از مردم، افزایش قیمت گاز و عدم تکمیل مسکن مهر، با وجود دستور ابلاغشده به دولت، اشاره کند، باز هم به موضوعاتی در سخنان خود اشاره کرد که اساسا هیچ دغدغهای راجع به آن در جامعه وجود ندارد».
گستردهترین انتقادات
انتخاباتی
23 تیرماه 1394، با رسیدن به توافق بین ایران و شش قدرت جهانی، انتقادات از توافق و توافقکنندگان اوج گرفت. هرچند انتقادات از مسئله هستهای ادامه داشت، ولی دیگر تصمیم بر این بود که از توافق هستهای و مسئله هستهای عبور شود و این توافق به مرحله اجرا برسد. 28 مرداد، استانداران که مجریان انتخابات در استانها هستند، نشست مشترکی با هیأتدولت داشتند. در این نشست، روحانی سخنی گفت که موجب انتقاد گسترده اصولگرایان شد: «شورای محترم نگهبان ناظر است نه مجری. مجری انتخابات، دولت است. دولت مسئول برگزاری انتخابات است و دستگاهی هم پیشبینی شده که نظارت کند تا خلاف قانون صورت نگیرد. شورای نگهبان چشم است و چشم نمیتواند کار دست را بکند، نظارت و اجرا نباید مخلوط شوند. باید به قانون اساسی کاملا توجه کرده و عمل کنیم ... مگر مجلس اول پس از انقلاب اسلامی که در آن زمان حتی شورای نگهبان نیز وجود نداشت و همه حتی گروهکهای مخرب در آن حضور داشتند، بهترین مجلس تاریخ این کشور نبود؟». رئیسجمهوری با بیان اینکه مجلس شورای اسلامی آینده، متعلق به یک حزب و جناح نخواهد بود، افزود: «این نظر مقام معظم رهبری و گفته قانون اساسی ماست و مگر میشود
جناحی بگوید من یک خُم رنگرزی پیدا کردهام که میتوانم آنجا را به هر رنگی که بخواهم درآورم؛ اینگونه نیست».
روحانی با بیان اینکه «اینجا جمهوری اسلامی ایران است و قانون اساسی در آن حاکم است»، گفت: «ما جایی را در کشور نداریم که بخواهد افراد صالح و دلسوز را که میخواهند با استفاده از تجربیاتشان به کشور خدمت کنند، حالا از هر جناحی که باشند، رد صلاحیت کند. همه گروهها و دستهجات سیاسی قانونی، مورد احترام هستند. همه از نظر دولت برابرند و جایی که باید بگوید فردی برای شرکت در انتخابات صالح است یا نه هیأتهای اجرائی هستند و ما هیأت اجرائی نداریم که یک جناح را تأیید صلاحیت کند و جناح دیگر را تأیید صلاحیت نکند».
او افزوده بود: «نباید فکر کنیم پس از حصول توافق میتوانیم هر طور که بخواهیم حرف بزنیم و عمل کنیم و دیگران در برابر این تغییر رفتار ما واکنشی نخواهند داشت. باید همان مسیر سازنده را بهدرستی به پیش ببریم؛ همان راهی را که مردم در خرداد ۹۲ به آن اقبال کردند و عامل این توفیق بود که اگر آن راه را ادامه ندهیم، چهبسا توافق نیز پایدار نباشد».
اما پس از این سخنان بود که اصولگرایان به رئیسجمهوری تاختند. «کاظم انبارلویی»، از طیف اصولگرایان سنتی، در یادداشتی که خبرگزاری «تسنیم» منتشر کرد، نوشت: «تکرار حرفهای آن زمان (اصلاحات) از زبان رئیسجمهوری، شگفتآور است. رئیسجمهور و دولت اکنون در برابر پرسشهای بیشماری درباره مهار گرانی و تورم، گشایش اقتصادی و عمل به وعدههای اقتصادی قرار دارند. رئیسجمهور در برابر پرسشهای منتقدان برجام و آثار وجودی توافقهای 10ساله، 15ساله، 20ساله و ... و دادن تعهدِ فراتر از دو دوره ریاستجمهوری بر امنیت و اقتدار ملی ایرانیان قرار دارد؛ اما برای روشنگری و پاسخگویی در این عرصه غایب است». او در ادامه، سخنان رئیسجمهوری را به عنوان «یقهگرفتن از شورای نگهبان» توصیف کرد و نوشت: «اینکه وسط این معرکه، یقه شورای نگهبان را رئیسجمهور بگیرد و سخن از خلط بین اجرا و نظارت بزند، چه معنایی دارد؟ بیش از شش ماه تا انتخابات فاصله داریم. کلیدزدن رقابتهای زودهنگام انتخاباتی آن هم به گونهای که یک طرف آن رئیسجمهور و دولت باشد، آیا به مصلحت نظام و انقلاب هست؟ دولت از آغاز و پیش از شروعبهکار میگوید کلید در دست برای حل مشکلات حاضر
است». او افزود: «اینکه رئیسجمهور از مجلس ایدهآل خود سخن بگوید و طوری آدرس بدهد که نوعی تیکهپرانی به شورای نگهبان باشد، خارج از ادب و آداب رقابتهای سیاسی است. همیشه در گذشته اشرار سیاسی و تبهکاران مالی و اخلاقی، همواره در صف اول متهمکردن شورای نگهبان بودهاند. آنها برای تصرف نهادهای انتخابی، نظارت استصوابی را سد راه خود میبینند؛ بنابراین همیشه به این موضوع ایراد میگرفتند، درحالیکه مسئله نظارت استصوابی یک امر قانونی است و به لحاظ حقوقی مو لای درز آن نمیرود».
انبارلویی ادامه داد: «بیمهری به شورای نگهبان در نشست استانداران مسموع نیست؛ چراکه خود ایشان در این نشست گفت: «شورای نگهبان، چشم است و دولت، دست». دست بدون چشم چگونه میتواند حرکت کند. خیلیها از اول انقلاب میخواستند این چشم را کور و فجایع دوران مشروطیت را احیا کنند و شیخ فضلالله نوریها را به دار بکشند. چرا باید با یک مشت جماعت از خدا بیخبرِ طرفدار مشروطه انگلیسی همنوایی کرد!؟». به غیر از او، «احمد توکلی»، نماینده اصولگرای مجلس نهم نیز در سخنانی ملایمتر گفت: «در این شرایط این حرفها عجیب به نظر میرسد و نباید آقای رئیسجمهور وارد عرصههایی شود که خودش اختلافبرانگیز باشد؛ البته به عنوان مجری قانون اساسی به ایشان حق میدهم که مدافع حقوق مردم باشد».
واکنش فرمانده کل سپاه
اما به غیر از این منتقدان، یکی از اعضای شورای نگهبان به این سخنان واکنش نشان داد. «سیامک رهپیک»، معاون اجرائی شورای نگهبان، گفت: «قانون اساسی نظارت بر انتخابات را بر عهده شورای نگهبان گذاشته است. نظارت هم براساس قانون عادی و هم تفسیر قانون اساسی بر عهده شورای نگهبان بوده و عام و استصوابی است؛ یعنی مؤثر است».
یک روز پس از سخنان رئیسجمهوری، سرلشکر «محمدعلی جعفری» فرمانده کل سپاه، بدون نامبردن از روحانی، به سخنان او واکنش نشان داد. هرچند سردار جعفری، نام روحانی را نبرد و به جای آن از «برخی مسئولین» استفاده کرد، ولی در سخنانش از نقلقول مستقیم از صحبتهای روحانی استفاده کرد.
فرمانده کل سپاه گفت: «تحقق سخنان برخی از مسئولان، به معنای آغاز فرسایش استقلال و عزت نظام اسلامی و انقلابی ایران است. برخی معتقدند رفتارهای ما باید در چارچوب اراده دشمن تنظیم شود و میگویند: ما هر طوری که میخواهیم نمیتوانیم حرف بزنیم و عمل کنیم؛ چون دیگران در مقابل ما واکنش نشان میدهند! این اولین آثار زیر سؤال بردن عزت نظام و شور و شعور جامعه انقلابی و ملت مقاوم ماست که در اوج قدرت باید بر اساس این دیدگاه، رفتار خود را با عمل دشمن تنظیم کنیم! و به تعبیری صریحتر، این یعنی آغاز فرسایش استقلال و عزت نظام اسلامی و انقلابی ایران». او درباره سخنانی که تضعیف شورای نگهبان را به دنبال دارد، گفت: «اینگونه گویشها که در آن تضعیف ارکان مؤثر انقلاب مثل شورای نگهبان را در پی دارد، خدشه به وحدت ملی و شعار برگزیده سال یعنی همدلی و همزبانی است». فرمانده کل سپاه تأکید کرد: «کسانی که از مسیر همین شورا و با بلندنظری و منش غیرجناحی اعضای آن، فرصت ظهور در عرصه مدیریت کشور را یافتهاند، باید گفتار سنجیدهتری داشته باشند».
نامه تعدادی از روحانیون مجلس
به روحانی
دو روز بعد از آن، ۲۴ نفر از نمایندگان روحانی مجلس، در نامهای خطاب به رئیسجمهوری، به صحبتهای او درباره شورای نگهبان واکنش نشان دادند.
در این نامه با «عجیب و دور از انتظار» توصیفکردن سخنان رئیسجمهوری در نشست مشترک هیأت دولت و استانداران، نوشته شده بود: «از شما به عنوان یک حقوقدان اصلا انتظار نمیرفت. شما گفتید شورای نگهبان ناظر انتخابات است، نه مجری. آیا شما نمیدانید که تفسیر قانون اساسی بر اساس همین قانون بر عهده شورای نگهبان است؟... از شما که سوگند یاد کردید پاسدار قانون اساسی باشید، انتظار میرود جزء مدافعان شورای نگهبان و وظیفه نظارتی آن باشید، نه آنکه موجب تضعیف شورای نگهبان شوید ... امیدواریم به سوگند خود پایبند باشید و به جای تضعیف یک نهاد مقدس قانونی، برای رفع مشکلات معیشتی مردم بر اساس اقتصاد مقاومتی عمل کنید».
«مهدی کوچکزاده» از نمایندگان منتقد دولت، در صحن علنی مجلس، نیز با انتقاد از سخنان رئیسجمهوری، گفت: «آقای رئیسجمهور که سوگند خورده خواستار مذهب رسمی، نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی باشد، به کار شورای نگهبان ایراد میگیرد». او افزود: «معتقدم ادامه این حرفها و کارها منجر به دیکتاتوری میشود. درحالیکه برای جمهوریت و اسلامیت این نظام خون داده شده است».
پاسخ روحانی و ادامه انتقادات
اما درحالیکه انتقادات از سخنان 28 مرداد رئیسجمهوری ادامه داشت، سوم شهریور، «روحانی» از همدان جواب انتقادات در تهران را داد. او که در قالب سفرهای استانی خود به همدان سفر کرده بود، در اجتماع مردم همدان گفت: «امروز به وحدت و اتحاد نیاز داریم. هیچکس از این کلام که باید به قانون عمل شود، نباید ناراحت شود. هیچکس و هیچ نهادی در ایران بالاتر از قانون وجود ندارد. افتخار ما این است که به قانون متعهد باشیم و خودمان را برای آینده و انتخابات آماده کنیم. همه نهادها، مجلس، قوه قضائیه، شورای نگهبان، دولت، نیروهای انتظامی و ... باید دست به دست هم دهند تا انشاءالله یک انتخابات شکوهمند را در آخر امسال برگزار کنیم».
فردای این سخنانِ روحانی، همچنان واکنشها به صحبتهای چند روز پیش او ادامه داشت. جبهه پیروان خط امام و رهبری که متشکل از 18 طیف سنتی اصولگرایان هستند، در بیانیهای تأکید کرد: «اذهان بیطرف نمیپذیرد آقای رئیسجمهور، تراز ریاستجمهوری را تا حد بیان نقطهنظرات یک حزب سیاسی پایین بیاورد و جایگاه شورای نگهبان را که حافظ جمهوریت و اسلامیت نظام است، مورد بیمهری قرار دهد».
چند روز پس از سخنان روحانی، یعنی چهارم شهریور، آیتالله صادق آملیلاریجانی، رئیس قوه قضائیه در جلسه مسئولان قضائی،گفت: «ناظران انتخابات هم روشن هستند و یکی از شواهد بر سلامت انتخابات همین بوده است که دائم علایق و گرایشهای مختلف سیاسی بر سر کار آمدهاند؛ بنابراین روشن است که غربالگری خاصی صورت نمیگیرد که بخواهند یک جناحی همیشه حاکم باشد».
واکنش پس از 2 هفته
دو هفته پس از سخنان روحانی، درحالیکه انتقادات از او فروکش کرده بود، روزنامه رسالت، تریبون طیف سنتی اصولگرایان، به صحبتهای رئیسجمهوری واکنش نشان داد. در سرمقاله 14 شهریور این روزنامه، اظهارات رئیسجمهوری را به هدفگذاریهای خاص برای انتخابات متهم کرده و نوشته است: «آیا در انتخاباتی که رئیسجمهوری بهطور بیسابقه هدفگذاری برای انتخابات آینده را «شکلگیری مجلس اول» اعلام میکند، میتواند فقط انتخاباتی سالم و باشکوه را برگزار کند؟ ... آیا بهترین مجلس از دیدگاه رئیسجمهور آن است که حداقل 10 نفر از اعضای نهضت آزادی به آن راه یابند؟ آیا رئیسجمهوری میخواهد نظر صریح امام خمینی (ره) را درباره اعضای نهضت آزادی که آنان را بدتر از منافقین میداند، انکار کند؟»
رئیسجمهوری با نفوذیهای
رسانهای برخورد کند
نیمه اول از نیمه دوم سال، سخنان روحانی بیشتر به مباحث برجام و لغو تحریمها گذشت؛ اما دراینبین با بازداشت پنج فعال رسانهای، به اتهام مشارکت در پروژه «نفوذ»، سخنان روحانی هم رویکردی اینچنین پیدا کرد؛ البته انتقادی. رئیسجمهوری پس از بازداشت این پنج نفر، در جلسه روز 13 آبان هیأت دولت، گفت: «بیخودی نرویم یک نفر، دو نفر را از اینجا و آنجا به بهانهای بگیریم، پروندهسازی کنیم و بعد بیاییم آن را در کشور بزرگ کنیم و بگوییم این خط، خط نفوذ و جریان نفوذ است». در واکنش به این سخنان، «محمدنبی حبیبی»، دبیرکل حزب مؤتلفه اسلامی، گفت: «آقای رئیسجمهور هم با نفوذیهای رسانهای مقابله کند».
نمایشگاه مطبوعات
و آغاز دور جدید انتقادات
رئیسجمهوری در افتتاحیه نمایشگاه مطبوعات، در مصلای تهران، سخنانی گفت که تا مدتها شاهد واکنشها به آن بود. «حسن روحانی» در سخنانی که کمتر از جانب او سابقه داشت. روحانی گفته بود: «قابل تحمل نیست که در یک کشور، برخی رسانهها برای همیشه از تنبیه، توقیف، تعطیلشدن و تهدید مصون باشند و یک حاشیه امنیتی دائمی برای آنها مقدر شده باشد که هرچه میخواهند بگویند» او در ادامه گفت: «گاهی برخی رسانهها به عنوان پلیس مخفی عمل میکنند. همچنین گاهی با مطالعه برخی از نشریات میتوان فهمید که فردا قرار است چه کسی دستگیر شود و آبروی چه کسانی برده شود».
او با انتقاد از عملکرد برخی از رسانهها این پرسش را مطرح کرد: «آیا اینکه از پایگاه یک بخش از دولت به بخش دیگری از حکومت حمله کنیم، انقلاب و انقلابیگری است؟». رئیسجمهوری با تأکید بر اینکه دستگاه قضا باید مأمن جامعه باشد، گفت: «اگر نمک سالم باشد، هر چیزی که اشکالی داشته باشد میتوان جلوی آن را گرفت؛ اما زمانی که نمک فاسد شود، کار بسیار سخت میشود».
او به موضوع نقد و انتقاد هم اشارهای کرد و گفت: «همه ما باید نقادی کنیم و نقد به نفع ماست. دولت، قوه قضائیه و مجلس باید نقد شوند و حتی اسلام بالاتر از اینها میگوید که امام مسلمین هم باید نقد شود. منتها نقد به معنای واقعی نه اتهام، تخریب، تهمت و دروغ».
مهمترین واکنش
به سخنان روحانی
فردای سخنرانی رئیسجمهوری، آیتالله آملیلاریجانی، رئیس قوه قضائیه در جلسه مسئولان عالی قضائی میتوان گفت مهمترین واکنش به آن را صورت داد. رئیس دستگاه قضا با اشاره به سخنان رئیسجمهوری در مراسم افتتاح نمایشگاه مطبوعات گفت: «تا به امروز از هرگونه سخنان تنشآفرین و اختلافانگیز که به نفع و مصلحت کشور و حفظ همدلی، اخوت و همکاری نیست، اجتناب کردهام و ازاینپس نیز همینگونه خواهد بود، منتها از این جهت که رئیسجمهوری محترم گفتند باب نقد در کشور باز است و به «النصیحه لائمه المسلمین» تمسک جستند و اینکه حتی به حاکم مسلمین هم میتوان نقد کرد، بنابراین طبعاً به مقامات پایینتر هم میتوان نقد کرد. چند نکته را از باب نصح مطرح میکنم». او با تصریح بر اینکه «نباید نسبت به قوه قضائیه جفا کرد»، افزود: «همه میدانند که همواره از دولت حمایت کردهام. بعد از این هم حمایت خواهم کرد؛ چراکه معتقدم باید با همدلی حرکت کنیم. مردم از ما حل مشکلات را میخواهند نه اینکه هر روز حاشیهای ایجاد کنیم و مشکلی بر مشکلات بیفزاییم». او تأکید کرد: «رئیسجمهوری محترم دو، سه عبارت را به کار بردند؛ ازجمله اینکه قوه قضائیه باید مأمن جامعه باشد
و اگر نمک سالم باشد، هر چیزی اشکال داشته باشد میتوان جلوی آن را گرفت اما اگر نمک فاسد شود کار بسیار سخت میشود، باید پرسید مقصود از این جملات شرطی چیست، آن هم در حالی که این جملات در مورد قوه مجریه هم کاربرد دارد و میتوان گفت اگر قوه مجریه فاسد شود، اگر دولت فاسد شود و اگر رئیسجمهور فاسد شود، کار سخت میشود. اگر مقصود این است که القا کنیم قوه قضائیه اینطور شده است که افترا است و اگر غیر از آن باشد، اهانت است. چرا باید دستگاهی را که مشغول خدمت به مردم است و با وجود تنگناهای شدید و مشکلات متعدد، بودجه و امکانات، در طول سال 15میلیون پرونده را رسیدگی میکند، مورد عتاب و خطاب وهنآمیز قرار دهیم و مستمسکی برای بدخواهان».
رئیس قوه قضائیه این بخش از سخنان رئیسجمهوری را که «از طریق برخی روزنامهها میتوان فهمید که فردا چهکسی دستگیر میشود»، نادرست و خلاف واقع و توهین به دستگاه قضائی دانست و گفت: «چرا با سخنانی که به قول طلبهها از سنخ تناقض صدر و ذیل است به حرفهای خلاف واقع دامن میزنیم و اینطور القا میکنیم که روزنامه خاصی طوری بر قوه قضائیه سیطره دارد که امروز میگوید و فردا فردی دستگیر میشود. اینها سخنان خلافی است که هیچگاه انتظار بیان آن را از مسئولین مطلع نظام نداریم؛ البته ممکن است روزنامهای تخلف کند و از اطلاعات خود به نحو نادرست استفاده کند. این ربطی به دستگاه قضائی ندارد».
انتقاد در مطبوعات
پس از اظهارات حسن روحانی که در دفاع از مطبوعات و رسانهها سخن گفته بود، موج انتقادات و دلواپسیها درباره این سخنان به راه افتاد. اکثر این اظهارنظرها هم در گفتوگو با چند رسانه خاص انجام شد. محور این اظهارات که غالبا آنها را نمایندگان اصولگرای مجلس تشکیل میدادند، انتقاد از انتقادات روحانی بود.
اما دراینبین برخی رسانهها گویا انتقادات رئیسجمهوری را به خودشان گرفته بودند؛ بههمیندلیل فردای سخنان روحانی، او را آماج حملات خود قرار دادند. «کیهان» در گزارش خبری خود، با تیتر «دولت به جای نفوذیها یقه منتقدان را گرفت!» به استقبال سخنان روحانی رفت و ضمن انتقاد از این سخنان نوشت: «روحانی در نمایشگاه مطبوعات که بایستی نماد سعه صدر دولت باشد، به جای آنکه با آغوش باز به استقبال منتقدان رود، آنان را مورد آماج حمله قرار میدهد و البته این مشی از سوی دولت، مسبوق به سابقه است. درحالیکه برخی مطبوعات به پایگاه علنی دشمن بدل شده و حتی به صورت عریان و بدون تعارف گزارشات و مطالب منتشرشده در رسانههای معاند خارج از کشور - مانند بیبیسی- را بازنشر میکنند، رئیسجمهور به جای پرداختن به آنها، منتقدانی که نگران هجمه به ارزشهای اسلامی و انقلابی هستند را مورد حمله قرار میدهد». این در حالی است که روحانی به هیچ رسانهای مستقیما اشاره نکرده بود و فقط کدهایی داده بود.
به انتخابات نزدیک میشویم
هرچه روزها به سمت روز انتخابات طی میشد، سخنان روحانی هم دراینباره بیشتر میشد؛ تکیه او بر سه مورد بود: اول اینکه «دولت در پی پیروزی هیچ جناحی نیست»، «شرایط برای حضور همه جناحها و گروههای سیاسی در جامعه ایجاد شود» و «شورای نگهبان ناظر انتخابات است». البته مورد سوم از چند ماه پیش از انتخابات محل کنش و واکنش رئیسجمهوری و منتقدان بود. او 16 آذر هم در مراسم بزرگداشت روز دانشجو، بر نکته سوم باز هم تأکید کرده بود: «نظرم نسبت به شورای نگهبان نظر قانون اساسی است. قانون اساسی شورای نگهبان را ناظر میداند، ما هم ناظر میدانیم».
ازاینپس محور سخنان روحانی، بر انتخابات و آن سه مورد، متمرکز بود؛ اما اوج اینگونه سخنان، در دومین همایش سراسری فرمانداران و استانداران سراسر کشور در اول بهمنماه بود. رئیسجمهوری با طرح این سؤال که چرا آدرس غلط به مردم میدهیم و فقط التزام به دو اصل را ملاک قرار میدهیم، گفت: «میزانالحرارههای انتخاباتی باید درست کار کند. در شرایط امروز منطقه، سیاست پیچیده جهانی و معضلات پیچیده پیشِروی کشور، که اداره امور را سختتر از همیشه کرده است، ما باید بهترینها را به مجلس شورای اسلامی بفرستیم». او افزود: «ما هم به تبعیت از مقام معظم رهبری، تأکید داریم که در بررسی صلاحیتها باید مُر قانون ملاک عمل باشد و نه مُر سلیقه».
او ادامه داد: «قانون اساسی برای یهودیان، زرتشتیان و آشوریان و ارمنیهای کشورمان که جمعیت قابلتوجهی هم ندارند، حق برخورداری از نماینده قائل شده که این هم خیلی خوب است، اما اکنون آیا ما باید یک جناحی در کشور را که جمعیت خود و هوادارانش به چیزی حدود 10 میلیون نفر میرسد، نادیده بگیریم؟ آیا باید قانون اساسی را اینگونه تفسیر و اجرا کنیم؟». روحانی افزود: «مجلس شورای اسلامی نامش خانه ملت است، نه خانه یک جناح؛ بگذاریم خانه ملت آینه واقعی ملت باشد و متعلق به همه مردم؛ البته دراینمیان جناحها و احزاب مختلف باید بهترینها را به مردم معرفی کنند و باید بر امر انتخابات هم نظارت شود، اما معیار در همه این مراحل باید فقط قانون باشد». او در قسمتی از سخنان خود هم گفت: «اگر یک جناح هست و یک جناح نیست، خب نیاز به انتخابات نیست؛ همانها دوباره تشریف ببرند مجلس!».
این سخنان که پس از انتشار اخباری از رد صلاحیت چهرههای شناختهشده اصلاحات بود، واکنشهای زیادی در بین طیف اصولگرا برانگیخت.
روزنامه کیهان در اولین شماره پس از سخنان روحانی به آن واکنش تندی نشان داد. این روزنامه در گزارش خبری خود، صحبتهای رئیسجمهوری را «از مصادیق تام و تمام یا حاشیهرفتن و ریل عوضکردن» توصیف کرد و نوشت: «فارغ از همه مناقشات سیاسی و حقوقی مربوطه و صرفنظر از اینکه اساسا آیا رئیسجمهور میتواند در برابر شروط قانونی نمایندگی مجلس، چنین واکنشی نشان دهد یا نه و صرفنظر از اینکه افزون بر اینکه مسئولیت اداره قوه مجریه به رئیسجمهور سپرده شده، نظارت بر انتخابات و عملکرد شورای نگهبان هم به ایشان سپرده شده یا نه و به جای بسیاری از چونوچراهای دیگر و پرسشهای منطقی که حق مردم است، باید پرسید: اداره بخش صنعت به عهده چه دستگاهی است؟ شورای نگهبان یا مجلس شورای اسلامی یا وزارت صنعت!؟ حفاظت از محیط زیست چطور!؟ چه کسی مسئول اشتغالآفرینی یا رفع رکود است!؟ هیچکس نیست که نداند همه امور مذکور در زمره وظایف مستقیم رئیسجمهور است. حال اگر بعد از 30 ماه، رئیس دولتی که باید پاسخگوی صدها وعده بهزمینمانده باشد، روی صندلی طلبکاری بنشیند، عجیب و دور از ذهن نیست!؟ ازآنجاکه رئیس دولت به جای پاسخگویی، به فرافکنی و حمله به نهادهای
قانونی و انجام وظایف آنها میپردازد، خوب است کارنامه مختصری از همان چند حوزه مورد نظر ایشان را مرور کنیم تا معلوم شود علت به قهقرارفتن کشور در محیط زیست و صنعت و اشتغال و رکود بیسابقه در تاریخ ایران، رد صلاحیتهای شورای نگهبان است یا ناتوانی دولتمردان!؟».
این روزنامه در خاتمه گزارش خود نوشته است: «برای هیچکس پذیرفتنی نیست که دولت، ناکارآمدی و ضعفهای خودش را با حمله به دیگران جبران کند. بیش از 30 ماه است که از ایام تبلیغات انتخاباتی و بیان سخنان پرحرارت گذشته و امروز، وقت پاسخگویی است نه طلبکاری!»
روزنامه منتقدِ «وطن امروز» هم تیتر «فرار از معیشت به سیاست» را برای گزارش خبری خود انتخاب کرد. «حسین قدیانی» هم در سرمقاله این روزنامه، اینگونه به رئیسجمهوری تاخت: «واقعا جمهوری اسلامی برای چه انتخابات برگزار میکند. اگر قرار است فتنهگران علیه همین انتخابات، با تأیید شورای نگهبان مواجه شوند و بشوند نامزد انتخاباتی که بارها و بارها لگد به سازوکار آن زدهاند!؟ اگر قرار بود مجلس، نه بابِ دل قانون و نه بابِ دل رأی ملت، که بابِ دل بعضیها تشکیل شود، چرا دیگر جمهوری اسلامی، اینهمه هزینه مادی و معنوی کند برای برگزاری انتخابات!؟ عالیجنابان بفرمایند دوست دارند چه کسانی وارد مجلس شوند، همانها را هم بفرستند بهارستان! دیگر چرا انتخابات!؟ واقعا اگر قرار بود بررسی صلاحیت نامزدها، بنا به دل فلان قوه باشد، چرا شورای نگهبان!؟ چرا انتخابات!؟ الحمدلله خوب موقعی ماه بهمن فرا رسید! اگر بنا بود انتخابات، در بستری غیر از قانون برگزار شود و مرجعی جز رأی مردم باشد و اگر قرار بود آنطور باشد که خودشان نزدیک 30 سال پیش گفتهاند، یعنی طوری باشد که در نبودِ شورای نگهبان، قوه مجریه بخواهد دیکتاتوری کند، اصلا امام چرا انقلاب
کرد!؟ جمهوری اسلامی اصلا برای چه انتخابات برگزار میکند اگر قرار است ...». فردای سخنانِ روحانی، آیتالله «احمد خاتمی» در خطبههای نماز جمعه تهران، بدون نامبردن از رئیسجمهوری گفت: «یکدفعه میبینیم برخی سخنرانیها، تبدیل به میتینگ ضد شورای نگهبان میشود؛ اما بدانید با غوغاسالاری، شورای نگهبان عقبنشینی نکرده و نخواهد کرد. ثانیا اینکه در فضای غبارآلوده، برای ایجاد فتنه زمینه آماده میشود».
واکنش مستقیم
در یکی از مستقیمترین واکنشها، حجتالاسلام محمدرضا تویسرکانی، مسئول نمایندگی ولیفقیه در سازمان بسیج گفت: «رئیسجمهوری نباید به بهانه اینکه شورای نگهبان در عمل به وظایف قانونی خودش دقیق بوده، این نهاد انقلابی که حافظ و نگهبان دستاوردهای انقلابی است را مورد استهزا قرار دهد و زیر سؤال ببرد».
او با انتقاد از مواضع رئیسجمهوری درباره شورای نگهبان گفت: «این سخنان در همایش، درست در مسیری بود که انقلاب اسلامی و نهادهای قانونی را به یک نوعی زیر سؤال برد و بههمیندلیل موجب استقبال معاندین نظام و افراد فتنهگر قرار گرفت».
تویسرکانی با اشاره به اینکه فضای آن همایش با کفزدنهای آنچنانی از سوی برخی افرادِ مسئلهدار قطعا فضای موردپسند انقلابیون و متدینین نبود و تقاضا و خواهش همه انقلابیون از مسئولین این است که امام خامنهای را اُسوه و الگوی خودشان قرار دهند، ادامه داد: «مسئولان نباید طوری اظهارنظر کنند که باعث سوءاستفاده دشمنان کینهتوز انقلاب اسلامی شوند».
اما سفر رئیسجمهوری در دهه اول بهمن ماه به ایتالیا و فرانسه، موجی از انتقادات را برانگیخت؛ اما نه به دلیل سفر، بلکه به سبب دستاوردهای سفر. در این سفر قراردادهای اقتصادی زیادی بین ایران و میزبانان رئیسجمهوری امضا شد. خرید هواپیماهای ایرباس و قرارداد با خودروسازهای اروپایی از سوی ایران، انتقادات از دولت را راهی پاستور کرد. «مهدی کوچکزاده» نماینده تهران در مجلس نهم در تذکری که در صحن علنی مجلس قرائت کرد، گفت: «سؤال ما این است که آیا اولویت اول مردم خرید صد فروند هواپیماست؟ چند میلیارد دلار پول بدهیم با این مشکلات معیشتی که مردم دارند، هواپیما بخریم؟ هواپیماهایی که برای بیزنس است و همه آنها فرستکلاس است. آقای باهنر! مجلس کجا باید ورود کند؟». سردار نقدی رئیس سازمان بسیج نیز در واکنش به این سفر گفت: «سفر رئیسجمهور به رم و فرانسه، خنجری به پیکر اقتصاد مقاومتی بود و ضربه سنگینی به این اقتصاد وارد ساخت». او افزود: «آیا این اقتصاد مقاومتی است که ۱۲۸ میلیارد دلار پول برای خرید ایرباس بدهیم؟ خرید ایرباس چه تحولی در اقتصاد داشته که تیتر این روزهای اخبار ما میشود؟». انتقادات از این سفر در روزنامههای منتقد هم ادامه
داشت و دولتیها از خرید خود دفاع میکردند.
انتقاداتِ دامنهدار سردار «نقدی» ادامه داشت. او بیستم بهمنماه، در واکنش به انتقادات از انتقادهایش گفت: «انتقادات ما خالیکردن زیر پای کسی نیست؛ زیرا تضعیف حکومت اسلامی گناه است». او باز هم به موضوع خرید هواپیماهای ایرباس اشاره کرد و گفت: «با این پول چقدر اشتغال میتوانستیم اجرا کنیم. میگویند ما پول ندادیم؛ درحالیکه باید پیشقسط بدهیم و دوم اینکه این هواپیماها تکنولوژی نیست. اگر تکنولوژی آورده بودند خوب بود. میلیاردها دلار ما در امارات است که خودمان به آنجا بردیم فراخوان کنید که اگر واقعا تحریمها برداشته شده همه بانکها به مناطق آزاد ایران بیایند».
او ادامه داد: «میگویند با دیپلماسی میتوانیم حقمان را بگیریم و ما دیپلماسی بسیار بالایی داریم. آن دیپلماسی که فضا را برای بیشترین امتیازگیری دشمن مهیا کند لایق است؟ کسی که شاگرد کلاس اول مدرسه دیپلماسی است و الفبای دیپلماسی را میداند، این مسئله را میفهمد که در حین مذاکره با دشمن، حتی اگر جیبش خالی باشد باید خود را پولدار نشان دهد. بعد اینکه در اوج مذاکرات میگویند خزانه خالی است. این دیپلماسی موفق است؟». اشاره او به سخنان سال 1392 رئیسجمهوری است که همان زمان موجی از انتقادات اصولگرایان را برانگیخته بود. روحانی آبانماه 1392 با اشاره به اینکه «در شرایطی کار خود را آغاز کرده است که با یک خزانه خالی و انبوهی از بدهکاری مواجه است»، تصریح کرد: «در گزارش هفته گذشته یک صندوق اعلام کرد بیش از ۵۰ هزار میلیارد تومان از دولت طلبکار است و صندوق دیگری گفت طلبکاریاش بیش از اینهاست؛ البته اینها گوشهای از بدهکاریهای دولت است».
نقدی افزود: «در اوج مذاکرات که باید ضعفها را مخفی کنیم، میگوییم آبخوردن ما هم در گرو مذاکرات است؛ یعنی به دشمن پیام میدهیم که هرچقدر دوست داری از ما امتیاز بگیر؛ زیرا وضع ما بسیار خراب است». این اظهارات، باز هم اشارهای است به سخنان روحانی. رئیسجمهوری 17 خردادماه گفته بود: «ما وقتی میگوییم باید تحریمهای ظالمانه رفع شود، بعضیها چشمانشان زیاد نچرخد. تحریمهای ظالمانه باید از بین برود تا سرمایه بیاید و مشکل محیط زیست، اشتغال، صنعت و آبخوردن مردم حل شود، منابع آبی زیاد شده و بانکها احیا شوند. آنها که ملت ما را تحریم کردهاند، ظلم بزرگی مرتکب شدهاند؛ اما عدهای در داخل هم نمیدانستند تحریم چیست».
میوههای کال
اما با نزدیکشدن به انتخابات همچنان سخنان روحانی رویکرد انتخاباتی داشت. در آخرین سخنان روحانی، او بر حضور پای صندوق رأی در هفتم اسفند تأکید كرد. او در همایشی، با بیان اینکه ما حضور در انتخابات را بهعنوان وظیفه و مسئولیت بزرگ خود میدانیم، تصریح کرد: «میدانیم اگر برویم نفع کمی به دست میآوریم و اگر نرویم قطعا ضرر میکنیم. پس بین نفع کم و ضرر قطعی، ما نفع کم را انتخاب میکنیم».
روحانی این سخنان را در شرایطی گفت که صداوسیما این سخنان را بر خلاف روال معمول از شبکه خبر به صورت زنده پخش نکرد؛ به دلیل آنچه «رویکرد انتخاباتی» خوانده شد.
حالا دیگر انتخابات تمام شده و روحانی بزرگترین اتفاق سیاسی دولتش را گذرانده است. دولت حالا باید در یک سال و نیم باقیمانده از عمرش، بیشتر به فکر وعدههای خود باشد؛ وعدههایی که هفته پیش از انتخابات 1392 داده بود؛ وعدههایی که به قول روحانی هنوز «میوه کال» است و نباید زودتر از موعد چیده شود. شاید «میوههای کال» روحانی تا خرداد 1396 آماده چیدن شوند؛ شاید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.