|

چگونه از تنش‌های ایران و ترکیه بکاهیم؟

سعید جعفری-روزنامه‌نگار

روابط سینوسی ایران و ترکیه روی دور منفی‌اش افتاده است و دست‌کم چند دهه‌ای است که این روال، بر مناسبات رقبای دیرینه سایه افکنده. انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی با قدرت‌گرفتن معمار اقتصاد نوین ترکیه همراه می‌شود. هر‌چه اوزال، اقتصاد ترکیه را وسعت می‌بخشد، ایران در انزوای منطقه‌ای و بین‌المللی حاصل از جنگ هشت‌ساله بیشتر فرو می‌رود. پایانِ اوزال، اما با آغاز شکوفایی ایران و دولت‌های سازندگی و اصلاحات همراه می‌شود. هرچه دولتمردان سازندگي و اصلاحات، ثبات و امنیت را به کشور هدیه می‌دهند، دولت‌های ناپایدار و بی‌ثبات دمیرل، ییلماز و تانسو چیلر، تورم سه‌رقمی را به ترکیه تحمیل می‌کنند. این سیکل با آمدن محمود احمدی‌نژاد بار دیگر در شکل دیگرش رخ‌نمایی می‌کند. اردوغان، ترکیه را به بازیگر با‌پرستیژ منطقه و جهان بدل می‌کند و احمدی‌نژاد، ایران را به سمت انزوای همه‌جانبه سوق می‌دهد. بله درست حدس زدید، روی‌کارآمدن روحانی دوباره معادله را تغییر داده است، حالا ترکیه به عنوان عامل ناامنی منطقه شناخته می‌شود و معاون آنگلا مرکل، آنکارا را از عوامل ناآرامی‌های خاورمیانه معرفی می‌کند، درست در شرایطی که جهان از بازگشت ایران استقبال می‌کند. اما این‌بار ماجرا یک تفاوت با تجربیات پیشین دارد و آن، جدی‌شدن منازعات منطقه‌ای میان دو کشور است. ترکیه از بردهای ایران ناخرسند است، تحولات سوریه با تمام سرمایه‌گذاری‌های رجب طیب، خلاف میل او رقم خورده، مصر از دست رفته، تونس و راشد الغنوشی به آداب دموکراسی پایبند ماندند و از صندلی قدرت کنار رفتند. ایران اما نه‌تنها صندلی اسد را مستحکم‌تر کرده، که عراق را هم در کنار خود می‌بیند، اوضاع در لبنان هم که مشخص است. اردوغان ایران را به گسترش فرقه‌گرایی در منطقه محکوم می‌کند، درست همان‌طور که عربستان چنین می‌گوید. ترکیه همچون سعودی از لزوم کناررفتن اسد سخن می‌گوید، آنکارا از حملات نظامی ریاض به یمن حمایت می‌کند و در تمام این موارد موضع ایران کاملا برعکس است. ترکیه و اردوغان البته فقط مقابل ایران نایستاده که در چشمان خرس بزرگ هم چنگ انداخته و با روسیه درگیر شده‌اند. شاید هر تحلیلگر بی‌طرفی بر اشتباهات راهبردی اردوغان، چه در عرصه سیاست داخلی و چه در مقوله سیاست خارجی، اذعان کند. رصد رفتارهای عدالت و توسعه از اشتباهات بزرگ رهبران این حزب در حکومت‌داری حکایت دارد: انسداد سیاسی در انتخابات پارلمانی، مقابله خشن با گروه‌های کردی، مسدودکردن فضای سیاسی داخلی و زندانی‌کردن روزنامه‌نگاران و نیروهای مدنی در عرصه داخلی همراه شده با تصمیمات نادرستی در سیاست خارجی همچون، قمار روی رفتن اسد و ماندن مرسی، درگیرشدن با روسیه و ... این اشتباهات نه‌چندان‌کوچک جای پای رجب طیب را در کاخ سفیدِ آنکارا متزلزل کرده و اگر هنوز هم عدالت و توسعه و اردوغان توانسته‌اند با وجود تمام این خطاهای راهبردی در قدرت بمانند، در سایه دستاوردهای قابل تأملی است که در اقتصاد به ارمغان آورده‌اند.
با این ترکیه چه باید کرد؟
اما ما باید با این ترکیه پراشتباه، عصبانی و مغرور چه کنیم؟ حتما دامن‌زدن به تنش‌ها با دیگر قدرت منطقه‌ای، آن‌ هم در شرایطی که مناسبات با سعودی، خود به بحرانی در روابط خارجی ما بدل شده، به سود ما نخواهد بود. با جدی‌تر‌شدن زمزمه‌های حضور نظامی زمینی عربستان با همراهی ترکیه، سطح تنش‌های تهران و آنکارا حتما در سال آتی گسترش خواهد یافت. چه دوست داشته باشیم و چه خیر، عربستان و ترکیه از کناربودن ایران در فضای منطقه و بین‌الملل در هشت سال دولت مهرورز خرسند بوده و حالا تغییر در نظم جدید را برنمی‌تابند. این نارضایتی تا آنجا بالا رفته که سعودی از عیان‌کردن روابط با اسرائیل نمی‌هراسد، ترکیه از خواسته‌های پیشین خود کوتاه می‌آید و بدون عذرخواهی رسمی اسرائیل بابت ماجرای کشتی آزادی غزه (۲۰۱۰)، از عادی‌سازی مناسبات با تل‌آویو سخن می‌گوید. در چنین شرایطی که دشمنان، رقبا و در بهترین حالت، غیردوستان ما اختلافات خود را برای مهار ایران کنار گذاشته‌اند، رفتن به استقبالِ چنین روندی، بازی در زمین طرف مقابل خواهد بود. تهران باید همه تلاش خود را برای عدم شکل‌گیری مثلث اسرائیل، عربستان و ترکیه به کار بندد و این اتفاق هم در مناسبات دوجانبه و هم در سطح بین‌المللی قابل دستیابی است.
در سطح دوجانبه گسترش همکاری‌های اقتصادی در پرتو امتیازات حاصل از دوران پسابرجام، می‌تواند مؤلفه‌ای کلیدی برای رفع نگرانی ترکیه از ایرانِ پسابرجام باشد. روندی که به‌ویژه با اهمیت گاز ایران و مسیرهای انتقال آن به اروپا می‌تواند در کانون توجه دو طرف قرار گیرد. در بُعد بین‌المللی هم افزایش درهم‌تنیدگی ایران با اروپا در دو محور اقتصادی و امنیتی می‌تواند نقش ترمز را برای اقدامات بی‌محابای ترکیه در قبال ایران ایفا کند. در شرایطی که ایران همکاری اقتصادی گسترده‌ای را با اروپا در پیش گیرد و از سوی دیگر به عنوان یک بازیگر مولد در تأمین امنیت منطقه‌ای، مبارزه با تروریسم و افراط‌گرایی به ایفای نقش بپردازد، دامن‌زدن به تنش‌ها با چنین بازیگری برای هر کنشگری دشوار خواهد بود، حال این کشور می‌خواهد ترکیه باشد یا حتی ایالات متحده آمریکا.

روابط سینوسی ایران و ترکیه روی دور منفی‌اش افتاده است و دست‌کم چند دهه‌ای است که این روال، بر مناسبات رقبای دیرینه سایه افکنده. انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی با قدرت‌گرفتن معمار اقتصاد نوین ترکیه همراه می‌شود. هر‌چه اوزال، اقتصاد ترکیه را وسعت می‌بخشد، ایران در انزوای منطقه‌ای و بین‌المللی حاصل از جنگ هشت‌ساله بیشتر فرو می‌رود. پایانِ اوزال، اما با آغاز شکوفایی ایران و دولت‌های سازندگی و اصلاحات همراه می‌شود. هرچه دولتمردان سازندگي و اصلاحات، ثبات و امنیت را به کشور هدیه می‌دهند، دولت‌های ناپایدار و بی‌ثبات دمیرل، ییلماز و تانسو چیلر، تورم سه‌رقمی را به ترکیه تحمیل می‌کنند. این سیکل با آمدن محمود احمدی‌نژاد بار دیگر در شکل دیگرش رخ‌نمایی می‌کند. اردوغان، ترکیه را به بازیگر با‌پرستیژ منطقه و جهان بدل می‌کند و احمدی‌نژاد، ایران را به سمت انزوای همه‌جانبه سوق می‌دهد. بله درست حدس زدید، روی‌کارآمدن روحانی دوباره معادله را تغییر داده است، حالا ترکیه به عنوان عامل ناامنی منطقه شناخته می‌شود و معاون آنگلا مرکل، آنکارا را از عوامل ناآرامی‌های خاورمیانه معرفی می‌کند، درست در شرایطی که جهان از بازگشت ایران استقبال می‌کند. اما این‌بار ماجرا یک تفاوت با تجربیات پیشین دارد و آن، جدی‌شدن منازعات منطقه‌ای میان دو کشور است. ترکیه از بردهای ایران ناخرسند است، تحولات سوریه با تمام سرمایه‌گذاری‌های رجب طیب، خلاف میل او رقم خورده، مصر از دست رفته، تونس و راشد الغنوشی به آداب دموکراسی پایبند ماندند و از صندلی قدرت کنار رفتند. ایران اما نه‌تنها صندلی اسد را مستحکم‌تر کرده، که عراق را هم در کنار خود می‌بیند، اوضاع در لبنان هم که مشخص است. اردوغان ایران را به گسترش فرقه‌گرایی در منطقه محکوم می‌کند، درست همان‌طور که عربستان چنین می‌گوید. ترکیه همچون سعودی از لزوم کناررفتن اسد سخن می‌گوید، آنکارا از حملات نظامی ریاض به یمن حمایت می‌کند و در تمام این موارد موضع ایران کاملا برعکس است. ترکیه و اردوغان البته فقط مقابل ایران نایستاده که در چشمان خرس بزرگ هم چنگ انداخته و با روسیه درگیر شده‌اند. شاید هر تحلیلگر بی‌طرفی بر اشتباهات راهبردی اردوغان، چه در عرصه سیاست داخلی و چه در مقوله سیاست خارجی، اذعان کند. رصد رفتارهای عدالت و توسعه از اشتباهات بزرگ رهبران این حزب در حکومت‌داری حکایت دارد: انسداد سیاسی در انتخابات پارلمانی، مقابله خشن با گروه‌های کردی، مسدودکردن فضای سیاسی داخلی و زندانی‌کردن روزنامه‌نگاران و نیروهای مدنی در عرصه داخلی همراه شده با تصمیمات نادرستی در سیاست خارجی همچون، قمار روی رفتن اسد و ماندن مرسی، درگیرشدن با روسیه و ... این اشتباهات نه‌چندان‌کوچک جای پای رجب طیب را در کاخ سفیدِ آنکارا متزلزل کرده و اگر هنوز هم عدالت و توسعه و اردوغان توانسته‌اند با وجود تمام این خطاهای راهبردی در قدرت بمانند، در سایه دستاوردهای قابل تأملی است که در اقتصاد به ارمغان آورده‌اند.
با این ترکیه چه باید کرد؟
اما ما باید با این ترکیه پراشتباه، عصبانی و مغرور چه کنیم؟ حتما دامن‌زدن به تنش‌ها با دیگر قدرت منطقه‌ای، آن‌ هم در شرایطی که مناسبات با سعودی، خود به بحرانی در روابط خارجی ما بدل شده، به سود ما نخواهد بود. با جدی‌تر‌شدن زمزمه‌های حضور نظامی زمینی عربستان با همراهی ترکیه، سطح تنش‌های تهران و آنکارا حتما در سال آتی گسترش خواهد یافت. چه دوست داشته باشیم و چه خیر، عربستان و ترکیه از کناربودن ایران در فضای منطقه و بین‌الملل در هشت سال دولت مهرورز خرسند بوده و حالا تغییر در نظم جدید را برنمی‌تابند. این نارضایتی تا آنجا بالا رفته که سعودی از عیان‌کردن روابط با اسرائیل نمی‌هراسد، ترکیه از خواسته‌های پیشین خود کوتاه می‌آید و بدون عذرخواهی رسمی اسرائیل بابت ماجرای کشتی آزادی غزه (۲۰۱۰)، از عادی‌سازی مناسبات با تل‌آویو سخن می‌گوید. در چنین شرایطی که دشمنان، رقبا و در بهترین حالت، غیردوستان ما اختلافات خود را برای مهار ایران کنار گذاشته‌اند، رفتن به استقبالِ چنین روندی، بازی در زمین طرف مقابل خواهد بود. تهران باید همه تلاش خود را برای عدم شکل‌گیری مثلث اسرائیل، عربستان و ترکیه به کار بندد و این اتفاق هم در مناسبات دوجانبه و هم در سطح بین‌المللی قابل دستیابی است.
در سطح دوجانبه گسترش همکاری‌های اقتصادی در پرتو امتیازات حاصل از دوران پسابرجام، می‌تواند مؤلفه‌ای کلیدی برای رفع نگرانی ترکیه از ایرانِ پسابرجام باشد. روندی که به‌ویژه با اهمیت گاز ایران و مسیرهای انتقال آن به اروپا می‌تواند در کانون توجه دو طرف قرار گیرد. در بُعد بین‌المللی هم افزایش درهم‌تنیدگی ایران با اروپا در دو محور اقتصادی و امنیتی می‌تواند نقش ترمز را برای اقدامات بی‌محابای ترکیه در قبال ایران ایفا کند. در شرایطی که ایران همکاری اقتصادی گسترده‌ای را با اروپا در پیش گیرد و از سوی دیگر به عنوان یک بازیگر مولد در تأمین امنیت منطقه‌ای، مبارزه با تروریسم و افراط‌گرایی به ایفای نقش بپردازد، دامن‌زدن به تنش‌ها با چنین بازیگری برای هر کنشگری دشوار خواهد بود، حال این کشور می‌خواهد ترکیه باشد یا حتی ایالات متحده آمریکا.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.