نگاه انتقادی به تاریخنگاری مشروطه در پژوهش اخیر سهراب یزدانی
جنبش روستاییان و مشروطه
مشروطه اگرچه جنبشی شهری بود اما به عنوان انقلاب بزرگ اجتماعی و سیاسی تمام طبقات و لایههای اجتماعی را تحت تأثیر قرار داد و روستاییان و دهقانان نیز برکنار از موج انقلاب نبودند. در تاریخنگاری مرسوم مشروطه کمتر به روستاییان در هنگامه انقلاب توجه شده اما سهراب یزدانی در پژوهش تازهاش به سراغ این موضوع رفته است.
شرق: مشروطه اگرچه جنبشی شهری بود اما به عنوان انقلاب بزرگ اجتماعی و سیاسی تمام طبقات و لایههای اجتماعی را تحت تأثیر قرار داد و روستاییان و دهقانان نیز برکنار از موج انقلاب نبودند. در تاریخنگاری مرسوم مشروطه کمتر به روستاییان در هنگامه انقلاب توجه شده اما سهراب یزدانی در پژوهش تازهاش به سراغ این موضوع رفته است. «روستاییان و مشروطیت ایران» عنوان این اثر یزدانی است که در نشر ماهی منتشر شده است. در توضیحات خود کتاب به این موضوع اشاره شده که ایران در آستانه انقلاب مشروطه جامعهای کشاورزی بود. نیمی از ایرانیان در مناطق روستایی میزیستند و اقتصاد کشور وابسته محصولاتی بود که آنان تولید میکردند. در چنین جامعهای جنبش مشروطهخواهی برخاست که پدیدهای شهری بود. مورخان مشروطه نیز به طور معمول از رویدادهای شهر سخن میگویند اما گزارشهای پراکنده این مطلب را نشان میدهد که روستاهای ایران در سالهای پرخروش انقلاب خاموش نبودند. پژوهش یزدانی به کندوکاو در جامعه روستایی ایران همزمان با انقلاب مشروطه پرداخته و چند موضوع را مورد بررسی قرار داده است. پرسشهای کانونی این پژوهش این است که: در آن دوران زمینههای نارضایتی روستاییان چگونه فراهم آمده بود؟ آنان چه خواستههایی داشتند؟ درخواستهایشان را از چه راههایی بیان میکردند؟ از چه شیوه مبارزهای استفاده میکردند؟ نهادهای دولتی و ملی مسئله ارضی را چگونه میدیدند؟ مشروطهخواهان چه راهحلهایی برای این مسئله اجتماعی پیشنهاد میکردند؟ و همه اینها چه تأثیری بر روند انقلاب میگذاشتند.
کتاب یک دیباچه و هشت بخش با این عناوین دارد: «نظام ارباب-رعیتی در ایران»، «حکومت مشروطه و دادخواهی رعایا»، «مسئله بهره مالکانه و مالیاتها»، «جنبش روستاییان آذربایجان»، «گیلان: انقلاب قراء و قصبات»، «نهادهای مشروطه و روستاییان»، «مشروطهخواهان و مسئله ارضی» و «بررسی جنبش دهقانی».
در دیباچه کتاب به این موضوع کلی اشاره شده که دهقانان به طور معمول تأثیر زیادی بر امور سیاسی کشورشان ندارند و به عبارتی نفوذ آنها بر عرصه سیاست کمتر از دیگر طبقات و لایههای اجتماعی، حتی فرودستان شهری است. ازاینروست که حاکمان و فرمانروایان نیز چندان نگران زندگی روستاییان نیستند، بااینحال در دوره انقلاب موقعیت دیگری پدید میآید. انقلابهایی که در جوامع کشاورزی رخ میدهند از تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم توده عظیم دهقانان برکنار نمیمانند و چنین است که میتوان گفت دهقانان بر تمام جنبشهای انقلابی بزرگی که در جهان معاصر رخ دادهاند، تأثیرگذار بودهاند. در دیباچه مفصل کتاب نخست به این موضوع توجه شده که دهقانان چه جایگاهی در جنبشها و انقلابهای دیگر داشتهاند و نقاط اشتراکشان چه بوده است: «اگرچه هر جامعه روستایی از ویژگیهایی خاص برخوردار است، اما بین جوامع دهقانی وجوه مشترکی نیز وجود دارد. رابطه دهقانان با مالکان زمین و دستگاههای دولتی در همهجا کمابیش یکسان است، گروهبندی درونی روستاها همانند است، و فضای سیاسی روستاها به هم شباهت دارد. حتی جنبشهای دهقانی در سرزمینهایی که هزاران فرسنگ با یکدیگر فاصله دارند و از نظر اجتماعی و فرهنگی متفاوتاند ویژگیهایی یکسان به خود میگیرند». یزدانی میگوید جامعه روستایی ایران تافتهای جدابافته از دیگر جوامع روستایی جهان نبود و ازاینرو برای آنکه معیاری برای مقایسه به دست دهد، ابتدا اعتراضها و مبارزه دهقانی را در چند کشور به شکل خلاصه بررسی کرده است.
سپس فراتر از قاعده کلی درباره نقش روستاییان در انقلابها به بررسی دقیق جایگاه، موقعیت و نقش روستاییان در انقلاب مشروطه ایران پرداخته شده است. این البته کاری پرزحمت است؛ چراکه در روایتهای غالب از مشروطه کمتر به طبقات فرودست توجه شده است و این موضوعی است که خود یزدانی هم به آن اشاره کرده و نوشته: «تاریخنگاران مشروطیت معمولا به سطح بالای جنبش سیاسی نگریستهاند و اگر به حرکت فرودستان اشاره کردهاند، آن را حاشیهای و ناچیز شمردهاند. در میان لایههای فرودست نیز از همه کمتر به موقعیت دهقانان پرداختهاند. نگاه انتقادی به تاریخنگاری مشروطه میتواند ما را آماده کند تا از مسیر همیشگی فراتر برویم». در جایی دیگر از دیباچه به این نکته اشاره شده که بیشتر مورخان دوران مشروطه رعایا را از معادلات سیاسی کنار میگذاشتند و در نوشتههای آنان، روستا دنیایی فراموششده بود و حال و هوای روستاهای ایران در تاریکی میماند. در خاطراتی که از دوران مشروطه به جا مانده نیز رویداهای شهر مورد توجه بوده است و در برخی از آنها هیچ اشارهای به رویدادهای روستا وجود ندارد و در برخی از آنها تنها یکی، دو مورد دیده میشود.
کتاب در فصل اول میگوید مفهوم جامعه کشاورزی را در ایران در آستانه انقلاب مشروطه باید در همه ابعاد زندگی جمعی و فردی در نظر گرفت. شیوه تولید اقتصادی، موقعیت طبقات و لایههای اجتماعی، ساختار حکومت و روش فرمانروایی، نظام حقوقی، سنتهای اجتماعی، فرهنگ و اندیشه و روابط فردی همه در بدنه جامعه کشاورزی معنا مییافتند. یزدانی میگوید از جمعیت ایران در آغاز قرن بیستم میلادی برآورد دقیقی در دست نیست اما به برآورد جولین بارییر استناد میکند که بر اساس آن بیش از نیمی از جمعیت ایران در روستا زندگی میکردند و بقیه شهرنشین و ایلاتی بودند. طبق این برآورد بیش از صد شهر در کشور وجود نداشت و بسیاری از آنها نیز کوچک و کمجمعیت بودند. در پایتخت حدود 350 هزار نفر و در تبریز حداکثر 300 هزار نفر سکونت داشتند. جمعیت اصفهان و مشهد از حدود 70 یا 80 هزار نفر بیشتر نبود و سایر شهرها دارای جمعیتی بین 20 تا 50 هزار نفر بودند. بهاینترتیب اقتصاد کشور تقریبا بهطور کامل به کشاورزی و فعالیتهای جنبی آن وابستگی داشت. بین 80 تا 90 درصد نیروی کار در بخش کشاورزی متمرکز بود. مواد غذایی از کار دهقانان به دست میآمد. مواد اولیه مورد استفاده در کارگاهها به کشاورزی وابسته بود.
در اوایل قرن بیستم، هفت کالای اساسی کشاوری شامل غله، پنبه، پشم، ابریشم، تریاک، خشکبار و کتیرا حدود 85 درصد صادرات ایران را تشکیل میداد. بخش بزرگ درآمد دولت نیز از بخش کشاورزی به دست میآمد. درآمد دولت بر پایه مالیاتها استوار بود و مالیات بر زمین هم پایه نظام مالیاتی را تشکیل میداد. ازاینرو زندگی اقتصادی جامعه در گرو کار کشاورزی بود. نکته دیگر هم این است که ماهیت کشاورزی نیز از شیوه زمینداری و رابطه مالک و زارع برمیخاست. در ادامه فصل اول بهصورت دقیق به بررسی نظام ارباب-رعیتی در ایران پرداخته شده تا بستری برای فصلهای بعدی کتاب فراهم شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.