|

در ضرورت شباهت‌

تورج صابری‌وند.طراح گرافیک

دیزاینرها و هنرمندها، آدم‌هایی معمولی هستند که مثل دیگران زندگی می‌کنند و فرهنگ زمانه هم در آنها و بر آنها اثر دارد. دیزاینرها و هنرمندها مثل تمام مردمان جهان حافظه‌ بصری دارند که از محیط اطراف خود به ارث برده‌اند. اینان از عدم، چیزی به وجود نمی‌آورند، آثار آنها همیشه تابعی از حافظه‌ و نظام بصری مشترک زمانه است. طبیعی هم‌ به نظر می‌رسد که آنچه خلق می‌کنند، الهام‌گرفته از همان حافظه‌ بصری مشترک باشد و آنچه می‌سازند به واقع بازتاب و بازنمایی فرهنگ، وضعیت، سلیقه و ارزش‌های زمانه‌ خودشان است. شباهت آثار خلق‌شده در دوره‌‌های مشخصی از تاریخ، در واقع خالق «نظمی» است که در تمام آثاری که انسان از خود بر جای گذاشته واضح است و همین شباهت‌هاست که دوره‌های تاریخی را تفسیر‌پذیر می‌کند. در واقع دیزاینرها و هنرمندها به موازات هم و در یک همکاری نامنسجم، اما هماهنگ با هم، هویت تصویری زمانه‌‌ خود را خلق کرده‌اند. در زمانه‌ حاضر هم همین‌طور است. خصوصا به واسطه‌ رسانه‌ها و ارتباطات جهانی حافظه‌ بصری و سلیقه‌ مردمان یک‌دست‌تر و یک‌شکل‌تر شده است. کنار‌هم‌گذاشتن المان‌های تصویری برای ساختن یک اثر، آن هم برای یک موضوع واحد و در یک نظام بصری با نشانه‌های معنادار جهانی‌شده، امری پیش‌بینی‌پذیر و محتمل و عادی است. پس در نگاهی تاریخی به آنچه انسان هنرمند و دیزاینر در دوره‌های مختلف خلق می‌کند، شباهت آثار به هم، نه‌تنها لزوما به معنای دزدیدن و کپی‌کردن نیست که اساسا طبیعی و معنادار است.
با این رویکرد، شباهت‌ها از خلاقیت بیشتر‌ اصالت دارند و به واقعیت این زمانه نزدیک‌ترند. آثار شبیه هم بیش از آنکه نتیجه و اثر یک تجربه شخصی باشد، اثر تجربه‌ جمعی و ‌جهانی‌‌اند. اینان سخنگوی زمانه‌ ما‌ در تاریخ‌ خواهند بود.
آثار ایرانیان را هم در همین زمینه باید دید. شباهت آثار دیزاینرها و هنرمندهای ایرانی و «خارجی» هم الزاما دلیل بر کپی‌بودن حتمی یک اثر ایرانی، از یک اثر «خارجی» نیست. این اتفاقی است که برای هر اثری، هر کشوری و در هر دوره‌ای می‌افتد و گریز‌ناپذیر و عادی است، اما اصرار مکرر بر کپی‌بودن آثار هنرمندها و دیزاینرهای ایرانی چیزی شبیه به عقده‌های حقارت روان‌شناختی، در سطح ملی است.
باید به‌آرامی از کنار دوستانی که دل در گرو شباهت‌های یک اثر ایرانی، با یک اثر «خارجی» دارند گذشت و این دوستان را با سرخوشی‌هایشان تنها گذاشت. درباره آثاری هم که از شباهت‌ها فراتر رفته‌اند و اثری را عین به عین اجرا کرده‌اند- حتی اگر به چشم خود دیده باشیم که کپی کرده‌اند- نباید زمان و انرژی را هدر داد، شاید تمرین و اشتباه‌های شخصی است. هنر و دیزاین این سرزمین اولویت‌ها و نیازهای مهم‌تری دارد.

دیزاینرها و هنرمندها، آدم‌هایی معمولی هستند که مثل دیگران زندگی می‌کنند و فرهنگ زمانه هم در آنها و بر آنها اثر دارد. دیزاینرها و هنرمندها مثل تمام مردمان جهان حافظه‌ بصری دارند که از محیط اطراف خود به ارث برده‌اند. اینان از عدم، چیزی به وجود نمی‌آورند، آثار آنها همیشه تابعی از حافظه‌ و نظام بصری مشترک زمانه است. طبیعی هم‌ به نظر می‌رسد که آنچه خلق می‌کنند، الهام‌گرفته از همان حافظه‌ بصری مشترک باشد و آنچه می‌سازند به واقع بازتاب و بازنمایی فرهنگ، وضعیت، سلیقه و ارزش‌های زمانه‌ خودشان است. شباهت آثار خلق‌شده در دوره‌‌های مشخصی از تاریخ، در واقع خالق «نظمی» است که در تمام آثاری که انسان از خود بر جای گذاشته واضح است و همین شباهت‌هاست که دوره‌های تاریخی را تفسیر‌پذیر می‌کند. در واقع دیزاینرها و هنرمندها به موازات هم و در یک همکاری نامنسجم، اما هماهنگ با هم، هویت تصویری زمانه‌‌ خود را خلق کرده‌اند. در زمانه‌ حاضر هم همین‌طور است. خصوصا به واسطه‌ رسانه‌ها و ارتباطات جهانی حافظه‌ بصری و سلیقه‌ مردمان یک‌دست‌تر و یک‌شکل‌تر شده است. کنار‌هم‌گذاشتن المان‌های تصویری برای ساختن یک اثر، آن هم برای یک موضوع واحد و در یک نظام بصری با نشانه‌های معنادار جهانی‌شده، امری پیش‌بینی‌پذیر و محتمل و عادی است. پس در نگاهی تاریخی به آنچه انسان هنرمند و دیزاینر در دوره‌های مختلف خلق می‌کند، شباهت آثار به هم، نه‌تنها لزوما به معنای دزدیدن و کپی‌کردن نیست که اساسا طبیعی و معنادار است.
با این رویکرد، شباهت‌ها از خلاقیت بیشتر‌ اصالت دارند و به واقعیت این زمانه نزدیک‌ترند. آثار شبیه هم بیش از آنکه نتیجه و اثر یک تجربه شخصی باشد، اثر تجربه‌ جمعی و ‌جهانی‌‌اند. اینان سخنگوی زمانه‌ ما‌ در تاریخ‌ خواهند بود.
آثار ایرانیان را هم در همین زمینه باید دید. شباهت آثار دیزاینرها و هنرمندهای ایرانی و «خارجی» هم الزاما دلیل بر کپی‌بودن حتمی یک اثر ایرانی، از یک اثر «خارجی» نیست. این اتفاقی است که برای هر اثری، هر کشوری و در هر دوره‌ای می‌افتد و گریز‌ناپذیر و عادی است، اما اصرار مکرر بر کپی‌بودن آثار هنرمندها و دیزاینرهای ایرانی چیزی شبیه به عقده‌های حقارت روان‌شناختی، در سطح ملی است.
باید به‌آرامی از کنار دوستانی که دل در گرو شباهت‌های یک اثر ایرانی، با یک اثر «خارجی» دارند گذشت و این دوستان را با سرخوشی‌هایشان تنها گذاشت. درباره آثاری هم که از شباهت‌ها فراتر رفته‌اند و اثری را عین به عین اجرا کرده‌اند- حتی اگر به چشم خود دیده باشیم که کپی کرده‌اند- نباید زمان و انرژی را هدر داد، شاید تمرین و اشتباه‌های شخصی است. هنر و دیزاین این سرزمین اولویت‌ها و نیازهای مهم‌تری دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.