|

با احترام به مرتضی ممیز که این نوشتار هیچ چیز از ارزش‌های او کم نمی‌کند

این رشته سر دراز دارد

احمدرضا دالوند.منتقد هنر

در مهر یا آبان سال 1368 بود یعنی در هنگامی که جریان بازسازی و اصلاحات اقتصادی در اتحاد جماهیر شوروی با شعار «پرستروییکا» و جریان اصلاحات اجتماعی با شعار «گلاسنوت»ها، طومار اتحاد جماهیر شوروی را درهم پیچیده بود و زمینه را فراهم ساخته بود تا آمریکا پس از چند دهه جنگ سرد علیه اردوگاه سوسیالیسم بتواند با تکیه بر این دو شعار اتحاد جماهیر شوروی را تجزیه کند. در بحبوحه آن ماجرای جهانی، نشریه آدینه هم به سیاق بسیاری از نشریات جهان، در بخش سیاسی به ماجرای «پرستروییکا» و نقش میخاییل گورباچف و بوریس یلتسین و تجزیه پهناورترین کشور جهان یعنی اتحاد جماهیر شوروی پرداخته بود.
روزی سیروس علی‌نژاد، سردبیر آدینه من را فراخواند و گفت:«می‌خواهم طرح جلد این شماره را به استادت مرتضی خان ممیز سفارش بدهم». و افزود: «خودت با ایشان تماس بگیر و طرح جلد را سفارش بده...». و پاکتی که حاوی اطلاعاتی درباره پرستروییکا بود به دست من داد تا به مرتضی ممیز برسانم. سردبیر تأکید کرد که فقط 48 ساعت فرصت داریم و در غیر اینصورت آگهی پشت جلد را از دست می‌دهیم.
پاکت حاوی سفارش را با پیک مجله به دفتر ایشان که در آن زمان در خیابان پاکستان واقع بود فرستادم و تلفنی مطالبي را با استاد درمیان گذاشتم، با این فوریت که آدینه ظرف 48 ساعت طرح روی جلد را می‌خواهد. ممیز پذیرفت.
دو روز بعد، طرح جلد سفارش داده شده به مرتضی ممیز سر موقع به دفتر مجله و اتاق سردبیر رسید. من بی‌خبر در اتاق کارم مشغول تصویرگری مقالات بودم. سیروس علی‌نژاد من را به سالن تحریریه فرا خواند. خم شده بر میز کاری که پشت به آفتاب بود، در طبقه دوم ساختمانی کلنگی در خیابان فخرآباد جنب یک مدرسه متروکه. هنوز تابش نور گرم پاییزی در آن روز خاص را که اندک موهای سفید‌شده علی‌نژاد را بیشتر از تعداد طبیعی نشان می‌داد و پختگی بیشتری به چهره‌اش افزوده بود، فراموش نکرده‌ام. همان‌طور‌که به انبوه کاغذهای روی میزش مشغول بود، گفت: «شما آخرین شماره مجله «اشترن» را دیده‌ای؟... در پاسخ گفتم: نه. در همان حالت که سرش پایین بود، کشوی سمت راست میزش را گشود و یک نسخه از آخرین شماره مجله اشترن را به دست من داد. سپس گفت: روی جلد اشترن را خوب نگاه کن . پس از کمی مکث گفت: «جلد مجله اشترن را خوب دیدی؟... گفتم: بله. گفت: حالا پاکت ارسالی استادت را باز کن و ببین!... پاکت را باز کردم و دیدم. در این لحظه بود که سردبیر بالاخره سرش را بالا گرفت و به من زل زد. من دستپاچه نگاهی به جلد اشترن و نگاهی به طرح ممیز انداختم. نمی‌دانستم چه باید بگویم. طرح امروز مرتضی ممیز برای موضوع پرستروییکا به سفارش آدینه، همان طرح یکی دوماه پیش مجله اشترن آلمان بود. فقط کلمات آلمانی را برداشته بود و عناوین فارسی را جایگزین کرده بود!
سردبیر با کلمات شمرده و خیلی واضح رو به من کرده و گفت: «من فردا قبل از 9 صبح از شما طرح جلد می‌خواهم. بحث هم ندارد!»
بلافاصله به سمت اتاقم رفتم، در پشت سرم شنیدم که علی‌نژاد با صدای بلند گفت: «به استادت بگو ما هم مجله اشترن را آبونمان هستیم». وارد اتاقم شدم. بدنم می‌لرزید. احساس احترام به استاد بزرگم مانع از گفتن چیزی می‌شد که با شرمندگی دیده بودم. شرم از گفتن کپی‌ای که استادم مرتکب شده بود... با دفتر ممیز تماس گرفتم. خودش گوشی را برداشت. بعد از چند لحظه گفت:«چی شده چرا لکنت گرفتی؟» گفتم خیلی وقت نداریم تا فردا باید طرح جلد جدیدی برای آدینه بفرستید... گفت: «مگه نرفتی دفتر مجله؟»گفتم:«از دفتر مجله زنگ می‌زنم». گفت: «اگر بپرسی سردبیر بهت میگه که طرح را فرستادم». گفتم: «سردبیر طرح را دریافت کرده و به من گفته که به شما بگویم که ما هم مجله اشترن را آبونمان هستیم». مرتضی ممیز کمی مکث کرد و گفت: «الان کی اونجاست؟ از کجا زنگ می‌زنی؟» گفتم: «کسی اینجا نیست، از اتاق خودم زنگ می‌زنم». گفت: «کی میای دفتر من؟» گفتم این روزها که در اوج کار ماهنامه هستیم، هفته آینده حتما می‌آیم. گفت: «تا فردا که اصلا وقت ندارم. ببین می‌توانی دو روز وقت بگیری؟» گفتم امکان‌پذیر نیست. گفت: «تو پسر خوبی هستی، شتر دیدی ندیدی. ببینم چکارش می‌کنی».
به سردبیر گفتم که ممیز دو روز وقت می‌خواهد. سردبیر اصلا گوش نداد و گفت: «خود دانی، من فردا تا قبل از 9 صبح کار را از شما می‌خواهم. چاره‌ای نبود جز اینکه خودم دست به کار شوم. آن شب تا هشت شب سرکار بودیم، وقتی به خانه رفتم از اضطراب تا صبح نخوابیدم. از حدود ساعت 11 شب شروع به کار کردم. تصویر جلدی که برای موضوع تجزیه اتحاد شوروی کار کردم، ابر سرخی بود درحال باریدن که هر قطره‌اش به رنگی بود».
قبل از 9 صبح خسته و پف‌کرده کار را روی میز گذاشتم و رفتم تا استراحت کنم. چندی بعد که ماهنامه آدینه منتشر شد، در یک تماس تلفنی ممیز به من گفت: «کار قشنگی بود، از روی دست کی زدی؟» ازشنیدن این اتهام خیلی دلم شکست. خیلی بیشتر از شرمندگی روزی که مقابل سردبیر نتوانستم از استادم دفاع کنم.

در مهر یا آبان سال 1368 بود یعنی در هنگامی که جریان بازسازی و اصلاحات اقتصادی در اتحاد جماهیر شوروی با شعار «پرستروییکا» و جریان اصلاحات اجتماعی با شعار «گلاسنوت»ها، طومار اتحاد جماهیر شوروی را درهم پیچیده بود و زمینه را فراهم ساخته بود تا آمریکا پس از چند دهه جنگ سرد علیه اردوگاه سوسیالیسم بتواند با تکیه بر این دو شعار اتحاد جماهیر شوروی را تجزیه کند. در بحبوحه آن ماجرای جهانی، نشریه آدینه هم به سیاق بسیاری از نشریات جهان، در بخش سیاسی به ماجرای «پرستروییکا» و نقش میخاییل گورباچف و بوریس یلتسین و تجزیه پهناورترین کشور جهان یعنی اتحاد جماهیر شوروی پرداخته بود.
روزی سیروس علی‌نژاد، سردبیر آدینه من را فراخواند و گفت:«می‌خواهم طرح جلد این شماره را به استادت مرتضی خان ممیز سفارش بدهم». و افزود: «خودت با ایشان تماس بگیر و طرح جلد را سفارش بده...». و پاکتی که حاوی اطلاعاتی درباره پرستروییکا بود به دست من داد تا به مرتضی ممیز برسانم. سردبیر تأکید کرد که فقط 48 ساعت فرصت داریم و در غیر اینصورت آگهی پشت جلد را از دست می‌دهیم.
پاکت حاوی سفارش را با پیک مجله به دفتر ایشان که در آن زمان در خیابان پاکستان واقع بود فرستادم و تلفنی مطالبي را با استاد درمیان گذاشتم، با این فوریت که آدینه ظرف 48 ساعت طرح روی جلد را می‌خواهد. ممیز پذیرفت.
دو روز بعد، طرح جلد سفارش داده شده به مرتضی ممیز سر موقع به دفتر مجله و اتاق سردبیر رسید. من بی‌خبر در اتاق کارم مشغول تصویرگری مقالات بودم. سیروس علی‌نژاد من را به سالن تحریریه فرا خواند. خم شده بر میز کاری که پشت به آفتاب بود، در طبقه دوم ساختمانی کلنگی در خیابان فخرآباد جنب یک مدرسه متروکه. هنوز تابش نور گرم پاییزی در آن روز خاص را که اندک موهای سفید‌شده علی‌نژاد را بیشتر از تعداد طبیعی نشان می‌داد و پختگی بیشتری به چهره‌اش افزوده بود، فراموش نکرده‌ام. همان‌طور‌که به انبوه کاغذهای روی میزش مشغول بود، گفت: «شما آخرین شماره مجله «اشترن» را دیده‌ای؟... در پاسخ گفتم: نه. در همان حالت که سرش پایین بود، کشوی سمت راست میزش را گشود و یک نسخه از آخرین شماره مجله اشترن را به دست من داد. سپس گفت: روی جلد اشترن را خوب نگاه کن . پس از کمی مکث گفت: «جلد مجله اشترن را خوب دیدی؟... گفتم: بله. گفت: حالا پاکت ارسالی استادت را باز کن و ببین!... پاکت را باز کردم و دیدم. در این لحظه بود که سردبیر بالاخره سرش را بالا گرفت و به من زل زد. من دستپاچه نگاهی به جلد اشترن و نگاهی به طرح ممیز انداختم. نمی‌دانستم چه باید بگویم. طرح امروز مرتضی ممیز برای موضوع پرستروییکا به سفارش آدینه، همان طرح یکی دوماه پیش مجله اشترن آلمان بود. فقط کلمات آلمانی را برداشته بود و عناوین فارسی را جایگزین کرده بود!
سردبیر با کلمات شمرده و خیلی واضح رو به من کرده و گفت: «من فردا قبل از 9 صبح از شما طرح جلد می‌خواهم. بحث هم ندارد!»
بلافاصله به سمت اتاقم رفتم، در پشت سرم شنیدم که علی‌نژاد با صدای بلند گفت: «به استادت بگو ما هم مجله اشترن را آبونمان هستیم». وارد اتاقم شدم. بدنم می‌لرزید. احساس احترام به استاد بزرگم مانع از گفتن چیزی می‌شد که با شرمندگی دیده بودم. شرم از گفتن کپی‌ای که استادم مرتکب شده بود... با دفتر ممیز تماس گرفتم. خودش گوشی را برداشت. بعد از چند لحظه گفت:«چی شده چرا لکنت گرفتی؟» گفتم خیلی وقت نداریم تا فردا باید طرح جلد جدیدی برای آدینه بفرستید... گفت: «مگه نرفتی دفتر مجله؟»گفتم:«از دفتر مجله زنگ می‌زنم». گفت: «اگر بپرسی سردبیر بهت میگه که طرح را فرستادم». گفتم: «سردبیر طرح را دریافت کرده و به من گفته که به شما بگویم که ما هم مجله اشترن را آبونمان هستیم». مرتضی ممیز کمی مکث کرد و گفت: «الان کی اونجاست؟ از کجا زنگ می‌زنی؟» گفتم: «کسی اینجا نیست، از اتاق خودم زنگ می‌زنم». گفت: «کی میای دفتر من؟» گفتم این روزها که در اوج کار ماهنامه هستیم، هفته آینده حتما می‌آیم. گفت: «تا فردا که اصلا وقت ندارم. ببین می‌توانی دو روز وقت بگیری؟» گفتم امکان‌پذیر نیست. گفت: «تو پسر خوبی هستی، شتر دیدی ندیدی. ببینم چکارش می‌کنی».
به سردبیر گفتم که ممیز دو روز وقت می‌خواهد. سردبیر اصلا گوش نداد و گفت: «خود دانی، من فردا تا قبل از 9 صبح کار را از شما می‌خواهم. چاره‌ای نبود جز اینکه خودم دست به کار شوم. آن شب تا هشت شب سرکار بودیم، وقتی به خانه رفتم از اضطراب تا صبح نخوابیدم. از حدود ساعت 11 شب شروع به کار کردم. تصویر جلدی که برای موضوع تجزیه اتحاد شوروی کار کردم، ابر سرخی بود درحال باریدن که هر قطره‌اش به رنگی بود».
قبل از 9 صبح خسته و پف‌کرده کار را روی میز گذاشتم و رفتم تا استراحت کنم. چندی بعد که ماهنامه آدینه منتشر شد، در یک تماس تلفنی ممیز به من گفت: «کار قشنگی بود، از روی دست کی زدی؟» ازشنیدن این اتهام خیلی دلم شکست. خیلی بیشتر از شرمندگی روزی که مقابل سردبیر نتوانستم از استادم دفاع کنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.