گفتوگو با ليلي گلستان
باید افشا كرد اما نه بدون مدرك
ليلي گلستان ميگويد با افشاگري موافق است، اما به شرطي كه مدركي هم براي ادعاي مطرحشده ارائه شده باشد. اين مترجم و گالريدار بااينحال قبول ندارد كه چشمها و تجربه ساليان ميتواند دلیل محكمي براي تأییديه اصالت يك اثر باشد. او ضمن تأیید كساني كه به كپي آثار هنرمندان شناختهشده ايراني ميپردازند، به وجود نوع ديگري كپي كه شامل جعل امضاي هنرمندان است، اشاره ميكند.
شما با آثار هنري سروكار داريد و به واسطه كارتان با نسل جوان زيادي در تماس هستيد. آيا اينهمه تأكيد بر جعل و كپي آثار كه در سالهاي اخير گفته ميشود، صحت دارد؟
بعد از اولين حراج كريستيز در دوبي كه ايران شركت كرد و خيلي هم موفق بود، هنرهاي تجسمي ايران خيلي مطرح شد و وقتي موضوعي مطرح ميشود، حاشيه هم خواهد داشت؛ مثل اينكه نقاش زير ذرهبين ميرود كه از چه كسي الهام يا تأثیر گرفته است. من به عنوان گالريدار نميتوانم بفهمم نقاشيای كه به ديوارم ميزنم، كپي است يا نه. براي اينكه من نقاشيهاي تمام دنيا را نديدهام، اما اگر فردي در نيويورك، اين كار را ميكند و دو نقاشي را كنار هم ميگذارد كه عين هم هستند و يكي از آنها ايراني و ديگري خارجي است، حرفش را قبول ميكنم؛ براي اينكه مدرك ارائه داده است. من با اين تز- نميخواهم اسم ماستمالي روي آن بگذارم، اما در واقعيت همين است-موافق نيستم كه عين نقاشي كس ديگري را نعلبهنعل بكشيم، در پايين آن امضاي خودمان را بگذاريم و اين نقاشي را از آن خود كنيم. عبارت «از آن خود كردن» اين روزها خيلي مد شده است؛ چون كپي ميكنند و ميگويند از آن خودمان كردهايم؛ بنابراين من ادعاي از آن خود كردن را قبول ندارم و به نظرم كپي و كار غيراخلاقي است. متهمكردن گالريدارها نيز به اينكه چرا يك كار كپي نمايش ميدهيد، اشتباه است براي اينكه گالريدار
نميتواند مثلا نقاشي را در دانمارك بشناسد و بگويد اين كار از روي نقاش دانماركي كپي شده است؛ بنابراين گالريدار اينجا گول خورده، اما كار بدي نكرده است. غير از اين بحثها، گفته شده است كه در بازار و حراجها كارهاي تقلبي فروخته شده است؛ يعني كسي کارهای زندهرودي يا محصص را كشيده است. براي من كه با ضرب قلمهاي سهراب سپهري آشنا هستم و از بچگي در خانهام كارهاي او را ديدهام، اگر قرار باشد صحت كارهاي او را بررسي كنم، بيشتر از كمي ميتوانم آثار او را تشخيص دهم، اما اين اتفاق افتاده است که آثاري دیدهایم كه متوجه كپيبودن آن نشدهايم. در دنيا هم كساني كه كار تقلبي كردهاند و حتي به موزههاي دنيا فروختهاند، زياد هستند. من با اين حرف نميخواهم روي كارم صحه بگذارم، اما ميگويم اين كار در تمام دنيا روي ميدهد و حالا چون هنرهاي تجسمي در ايران خيلي پاگرفته، در اينجا هم روي ميدهد. هستند افرادي كه ما ميدانيم اين كار را ميكنند.
پس درست است كساني هستند...
بله، كساني در ايران هستند كه عين يك اثر را كپي ميكنند و خيلي هم خوب اين كار را انجام ميدهند؛ تاآنجاكه كمتر كسي متوجه آن ميشود. چگونه بايد متوجه اين موضوع شويم؟ تنها راهش دستگاهي است كه رنگ روي اثر را تكهبرداري ميكند تا قدمت كار مشخص شود. در صحبتي كه با آقاي ملانوروزي، رئيس موزه هنرهاي معاصر داشتم، ايشان گفت در حال تهيه اين دستگاه هستيم. اميدوارم اين كار انجام شود، براي اينكه به خيليها تهمتهايي زده شده است و با اين دستگاه، شايد اين تهمتها راست از آب درنيايد.
بههرحال وقتي قرار است آثاري آن هم با قيمتهاي بالايي خريدوفروش شود، كارشناساني آن را تأیید ميكنند.
من اصلا به كارشناس معتقد نيستم. كارشناس ممكن است من باشم كه سالها تجربه داشتهام، كار ديدهام و ضرب قلمهاي خيلي از نقاشان را ميشناسم، اما من اين كار را نميكنم. هر كسي كاري را نزد من آورده است، گفتهام كارشناس نيستم؛ براي اينكه مسئوليت زيادي ميطلبد؛ بااينحال هستند كساني كه پول ميگيرند و تند و تند تأییديه صادر ميكنند كه به نظرم كار اخلاقیای نیست. كسي كه ميخواهد كار را بفروشد ميگويد فلاني تأییديه صادر كرده است و فلاني چون نامي براي خود دارد، شما ديگر نميتوانيد حرفي بزنيد، اما ميدانيم كار درستي نيست.
شما به اين موضوع اشاره كرديد كه بعد از حراج كريستيز صحت آثار، حاشيهدار شد، اما چرا در دو، سه سال اخير سكوت درباره آن شكسته شده است؟
به احتمال زياد مربوط به همان آقايي است كه در نيويورك شروع به بازكردن اين مسئله كرده است. به نظرم اين كار اصلا بد نيست؛ براي اينكه افشاگري است و من هميشه با افشاگري موافقم. بايد افشا كرد اما افشاي بدون مدرك را اصلا قبول ندارم. شما وقتي دو كار را كنار هم ميگذاريد كه يكي خارجي و ديگري ايراني است، مدرك ارائه دادهايد. من اين موضوع را قبول دارم و خيلي هم ستايش ميكنم. حتي ميگويم باز هم اين كار را بكن تا حسابكار دست افراد بيايد، اما وقتي ميگوييد فلاني دزد است، بايد مدركي ارائه كنيد. نميتوان در آمريكا نشست و گفت فلاني دزد است. اين كار جرم است و ميتوان عليه او اعلام جرم كرد. تهمتزدن بدون مدرك، بياخلاقي است.
كپي آثار هنرمنداني كه با قيمتهاي بالايي فروخته ميشوند، چه ضرري براي هنرهاي تجسمي ايران داشته است؟
اين كار به تجارت هنر ضرر ميزند؛ براي اينكه مردم با احتياط بيشتري خريد ميكنند و ديگر اعتماد نميكنند. حتي به كسي هم كه دائم تأییديه صادر ميكند، اعتماد نميكنند. مركزي بايد تأسیس شود كه بهدور از روابط و ضوابط، خيلي محكم و براساس قوانين و اخلاق كافي با دستگاهي كه نام بردم، صحت آثار را بررسي كند. همچنين گالريدارها در حال تأسیس انجمن صنفي هستند؛ شايد در آنجا هم بشود مركزي راهاندازي كرد تا هويت آثار هنري درست تشخيص داده شود. اگر ما نتوانستيم اين كار را بكنيم موزه هنرهاي معاصر قول داده است، حتما اين كار را انجام دهد؛ براي اينكه به اين دستگاه نياز داريم و ضرر زيادي به خريد و فروش آثار هنري وارد شده است.
شنيدهام شما مشغول ترجمه كتابي در اين زمينه هستید. با توجه به اين كتاب، در ديگر نقاط دنيا با كپي آثار چگونه برخورد كردهاند؟
اين كتاب راجع به كپيكردن نيست، بلكه مربوط به 13 نقاش معروف دنيا از قرن 16 تا 21 است كه چگونه و با چه تمهيداتي كارهايشان را ميفروختند. اين كتاب درباره تقلب نيست، اما يكجور ناردستي است مثلا نقاش معروفي، كارگاه بزرگي با شاگردان فراوان احداث ميكند، يكي از شاگردان، آدم، ديگري منظره و هركس يك چيزي ميكشد و خود استاد هم نظارت دارد تا آخر سر دستي در كار ميبرد و زير آن را امضا ميكند. اين نقاشي كار چه كسي است؟ كار استاد است يا شاگردان؟ اين موضوع قابل بحث است؛ بااينحال در ايران چنين اتفاقي نميافتد و هر كسي در اتاقش كار ميكند. اين كتاب راجع به كپي نيست و درباره تهميدات اخلاقي و غيراخلاقي است كه اين نقاشان به كار ميگيرند. خيلي از آنها وارد دربار ميشدند تا آنها را به سمت خريد آثارشان بكشانند؛ يعني نوعي مجيزگويي. من اين كار را بياخلاقي ميدانم. پيكاسو ميگويد من 10 سال فكل و كراوات كردم و به مهماني رفتم تا با پولدارهاي فرانسه آشنا شوم و كارهاي زيادي به آنها فروختم، اما بعد كه معروف شدم، اگر دلم ميخواست آنها را به آتليهام راه ميدادم. در ايران هم آدمهاي خيلي زيادي از اين نوع داريم و حتي دلم ميخواست كتابم
را به چند نفر از اينها تقديم كنم كه اگر اين كار را ميكردم، كتابم خيلي فروش ميكرد (خنده). البته در ايران اتفاق ديگري كه زياد افتاده، كپي امضاي يك هنرمند است. يكبار آقايي با تابلويي از سهراب سپهري وارد گالري شد. من اثر را ميشناختم. گفتم چون تابلو امضا ندارد، قيمت آن كمتر است. چند روز بعد آن تابلو را با امضا آورد. تابلو را به خطاطي داده بود كه نامش را گفت و اينكه چقدر بابت اين كار پول داده است. من وقتي اين موضوع را در مجلسي مطرح كردم، چند نفر گفتند اشكال ندارد؛ چون اصل، خود تابلوست، اما به نظرم امضا هم مهم است. به نظرم بهتر است يك اثر اصل سهراب، بدون امضا باشد تا با امضاي كپي.
ليلي گلستان ميگويد با افشاگري موافق است، اما به شرطي كه مدركي هم براي ادعاي مطرحشده ارائه شده باشد. اين مترجم و گالريدار بااينحال قبول ندارد كه چشمها و تجربه ساليان ميتواند دلیل محكمي براي تأییديه اصالت يك اثر باشد. او ضمن تأیید كساني كه به كپي آثار هنرمندان شناختهشده ايراني ميپردازند، به وجود نوع ديگري كپي كه شامل جعل امضاي هنرمندان است، اشاره ميكند.
شما با آثار هنري سروكار داريد و به واسطه كارتان با نسل جوان زيادي در تماس هستيد. آيا اينهمه تأكيد بر جعل و كپي آثار كه در سالهاي اخير گفته ميشود، صحت دارد؟
بعد از اولين حراج كريستيز در دوبي كه ايران شركت كرد و خيلي هم موفق بود، هنرهاي تجسمي ايران خيلي مطرح شد و وقتي موضوعي مطرح ميشود، حاشيه هم خواهد داشت؛ مثل اينكه نقاش زير ذرهبين ميرود كه از چه كسي الهام يا تأثیر گرفته است. من به عنوان گالريدار نميتوانم بفهمم نقاشيای كه به ديوارم ميزنم، كپي است يا نه. براي اينكه من نقاشيهاي تمام دنيا را نديدهام، اما اگر فردي در نيويورك، اين كار را ميكند و دو نقاشي را كنار هم ميگذارد كه عين هم هستند و يكي از آنها ايراني و ديگري خارجي است، حرفش را قبول ميكنم؛ براي اينكه مدرك ارائه داده است. من با اين تز- نميخواهم اسم ماستمالي روي آن بگذارم، اما در واقعيت همين است-موافق نيستم كه عين نقاشي كس ديگري را نعلبهنعل بكشيم، در پايين آن امضاي خودمان را بگذاريم و اين نقاشي را از آن خود كنيم. عبارت «از آن خود كردن» اين روزها خيلي مد شده است؛ چون كپي ميكنند و ميگويند از آن خودمان كردهايم؛ بنابراين من ادعاي از آن خود كردن را قبول ندارم و به نظرم كپي و كار غيراخلاقي است. متهمكردن گالريدارها نيز به اينكه چرا يك كار كپي نمايش ميدهيد، اشتباه است براي اينكه گالريدار
نميتواند مثلا نقاشي را در دانمارك بشناسد و بگويد اين كار از روي نقاش دانماركي كپي شده است؛ بنابراين گالريدار اينجا گول خورده، اما كار بدي نكرده است. غير از اين بحثها، گفته شده است كه در بازار و حراجها كارهاي تقلبي فروخته شده است؛ يعني كسي کارهای زندهرودي يا محصص را كشيده است. براي من كه با ضرب قلمهاي سهراب سپهري آشنا هستم و از بچگي در خانهام كارهاي او را ديدهام، اگر قرار باشد صحت كارهاي او را بررسي كنم، بيشتر از كمي ميتوانم آثار او را تشخيص دهم، اما اين اتفاق افتاده است که آثاري دیدهایم كه متوجه كپيبودن آن نشدهايم. در دنيا هم كساني كه كار تقلبي كردهاند و حتي به موزههاي دنيا فروختهاند، زياد هستند. من با اين حرف نميخواهم روي كارم صحه بگذارم، اما ميگويم اين كار در تمام دنيا روي ميدهد و حالا چون هنرهاي تجسمي در ايران خيلي پاگرفته، در اينجا هم روي ميدهد. هستند افرادي كه ما ميدانيم اين كار را ميكنند.
پس درست است كساني هستند...
بله، كساني در ايران هستند كه عين يك اثر را كپي ميكنند و خيلي هم خوب اين كار را انجام ميدهند؛ تاآنجاكه كمتر كسي متوجه آن ميشود. چگونه بايد متوجه اين موضوع شويم؟ تنها راهش دستگاهي است كه رنگ روي اثر را تكهبرداري ميكند تا قدمت كار مشخص شود. در صحبتي كه با آقاي ملانوروزي، رئيس موزه هنرهاي معاصر داشتم، ايشان گفت در حال تهيه اين دستگاه هستيم. اميدوارم اين كار انجام شود، براي اينكه به خيليها تهمتهايي زده شده است و با اين دستگاه، شايد اين تهمتها راست از آب درنيايد.
بههرحال وقتي قرار است آثاري آن هم با قيمتهاي بالايي خريدوفروش شود، كارشناساني آن را تأیید ميكنند.
من اصلا به كارشناس معتقد نيستم. كارشناس ممكن است من باشم كه سالها تجربه داشتهام، كار ديدهام و ضرب قلمهاي خيلي از نقاشان را ميشناسم، اما من اين كار را نميكنم. هر كسي كاري را نزد من آورده است، گفتهام كارشناس نيستم؛ براي اينكه مسئوليت زيادي ميطلبد؛ بااينحال هستند كساني كه پول ميگيرند و تند و تند تأییديه صادر ميكنند كه به نظرم كار اخلاقیای نیست. كسي كه ميخواهد كار را بفروشد ميگويد فلاني تأییديه صادر كرده است و فلاني چون نامي براي خود دارد، شما ديگر نميتوانيد حرفي بزنيد، اما ميدانيم كار درستي نيست.
شما به اين موضوع اشاره كرديد كه بعد از حراج كريستيز صحت آثار، حاشيهدار شد، اما چرا در دو، سه سال اخير سكوت درباره آن شكسته شده است؟
به احتمال زياد مربوط به همان آقايي است كه در نيويورك شروع به بازكردن اين مسئله كرده است. به نظرم اين كار اصلا بد نيست؛ براي اينكه افشاگري است و من هميشه با افشاگري موافقم. بايد افشا كرد اما افشاي بدون مدرك را اصلا قبول ندارم. شما وقتي دو كار را كنار هم ميگذاريد كه يكي خارجي و ديگري ايراني است، مدرك ارائه دادهايد. من اين موضوع را قبول دارم و خيلي هم ستايش ميكنم. حتي ميگويم باز هم اين كار را بكن تا حسابكار دست افراد بيايد، اما وقتي ميگوييد فلاني دزد است، بايد مدركي ارائه كنيد. نميتوان در آمريكا نشست و گفت فلاني دزد است. اين كار جرم است و ميتوان عليه او اعلام جرم كرد. تهمتزدن بدون مدرك، بياخلاقي است.
كپي آثار هنرمنداني كه با قيمتهاي بالايي فروخته ميشوند، چه ضرري براي هنرهاي تجسمي ايران داشته است؟
اين كار به تجارت هنر ضرر ميزند؛ براي اينكه مردم با احتياط بيشتري خريد ميكنند و ديگر اعتماد نميكنند. حتي به كسي هم كه دائم تأییديه صادر ميكند، اعتماد نميكنند. مركزي بايد تأسیس شود كه بهدور از روابط و ضوابط، خيلي محكم و براساس قوانين و اخلاق كافي با دستگاهي كه نام بردم، صحت آثار را بررسي كند. همچنين گالريدارها در حال تأسیس انجمن صنفي هستند؛ شايد در آنجا هم بشود مركزي راهاندازي كرد تا هويت آثار هنري درست تشخيص داده شود. اگر ما نتوانستيم اين كار را بكنيم موزه هنرهاي معاصر قول داده است، حتما اين كار را انجام دهد؛ براي اينكه به اين دستگاه نياز داريم و ضرر زيادي به خريد و فروش آثار هنري وارد شده است.
شنيدهام شما مشغول ترجمه كتابي در اين زمينه هستید. با توجه به اين كتاب، در ديگر نقاط دنيا با كپي آثار چگونه برخورد كردهاند؟
اين كتاب راجع به كپيكردن نيست، بلكه مربوط به 13 نقاش معروف دنيا از قرن 16 تا 21 است كه چگونه و با چه تمهيداتي كارهايشان را ميفروختند. اين كتاب درباره تقلب نيست، اما يكجور ناردستي است مثلا نقاش معروفي، كارگاه بزرگي با شاگردان فراوان احداث ميكند، يكي از شاگردان، آدم، ديگري منظره و هركس يك چيزي ميكشد و خود استاد هم نظارت دارد تا آخر سر دستي در كار ميبرد و زير آن را امضا ميكند. اين نقاشي كار چه كسي است؟ كار استاد است يا شاگردان؟ اين موضوع قابل بحث است؛ بااينحال در ايران چنين اتفاقي نميافتد و هر كسي در اتاقش كار ميكند. اين كتاب راجع به كپي نيست و درباره تهميدات اخلاقي و غيراخلاقي است كه اين نقاشان به كار ميگيرند. خيلي از آنها وارد دربار ميشدند تا آنها را به سمت خريد آثارشان بكشانند؛ يعني نوعي مجيزگويي. من اين كار را بياخلاقي ميدانم. پيكاسو ميگويد من 10 سال فكل و كراوات كردم و به مهماني رفتم تا با پولدارهاي فرانسه آشنا شوم و كارهاي زيادي به آنها فروختم، اما بعد كه معروف شدم، اگر دلم ميخواست آنها را به آتليهام راه ميدادم. در ايران هم آدمهاي خيلي زيادي از اين نوع داريم و حتي دلم ميخواست كتابم
را به چند نفر از اينها تقديم كنم كه اگر اين كار را ميكردم، كتابم خيلي فروش ميكرد (خنده). البته در ايران اتفاق ديگري كه زياد افتاده، كپي امضاي يك هنرمند است. يكبار آقايي با تابلويي از سهراب سپهري وارد گالري شد. من اثر را ميشناختم. گفتم چون تابلو امضا ندارد، قيمت آن كمتر است. چند روز بعد آن تابلو را با امضا آورد. تابلو را به خطاطي داده بود كه نامش را گفت و اينكه چقدر بابت اين كار پول داده است. من وقتي اين موضوع را در مجلسي مطرح كردم، چند نفر گفتند اشكال ندارد؛ چون اصل، خود تابلوست، اما به نظرم امضا هم مهم است. به نظرم بهتر است يك اثر اصل سهراب، بدون امضا باشد تا با امضاي كپي.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.