|

چهره سال معماری: فرهاد احمدی

زمان و زبان

حسین شیخ زین‌الدین

1- در یک تقسیم‌بندی نه‌چندان‌دقیق می‌توان دو وجه را درباره معماری در نظر گرفت: یک وجه آشکار، قاعده‌مند و ‌تبیین‌شدنی و یک وجه پیچیده، ترکیبی و مبهم. وجه اول بیشتر مربوط به کارکرد، برنامه، اهداف و به‌کارگیری دانش‌های مختلف مهندسی است، ولی وجه دوم که پیچیده و مبهم است، مربوط به چگونگی و کیفیت برآوردن آن اهداف است، به ‌عبارت بهتر، یکی بیشتر کمّی است و دیگری کیفی.
برآوردن نیازهای ساده و بدوی به وجه جسمانی و فیزیکی نزدیک‌ترند. برآوردن نیازهای پیچیده و مرکب که بیشتر مربوط به وجوه روانی، آرمان‌ها و توقعات ما برای آینده و تصور ما از نیکبختی است، به وجه ذهنی و معرفتی ما نزدیک‌ترند.
رشد فکری، علمی و هنری ما در این گستره دوم است. تمدن‌ها در این حوزه خلق می‌شوند.
یک معماری خوب نه‌تنها نیازهای جسمانی ما را برآورده می‌کند، بلکه ما را از سطح فعلی به سطح والاتری ارتقا می‌دهد. حتی نیازهای ما نیز با بالارفتن درجه دانش و بینش ما رشد و توسعه می‌یابد.
در وضع بدوی، خانه می‌تواند سرپناهی از شاخه درختان، غاری در کوهستان یا یک بنای بسیار ساده از خشت و گل باشد. در این وضع، پل برای عبور از نهر یا رود کوچکی، چند تنه درخت یا پلی طنابی است. در یک تمدن پیشرفته، ما به کمک فناوران و هنرمندان، ساختمان چهل‌ستون و پل خواجو را می‌سازیم. فناوران از علم کمک می‌گیرند و دانش قاعده‌مند است و می‌توان آن را به دیگران تعلیم داد، اما تنها دانش‌ها برای خلق آثار بزرگ معماری کافی نیستند.
عنصر زیبایی هم دست‌اندرکار است که توصیف‌شدنی نیست و مانند دانش‌ها نمی‌توان آن را به دیگران آموخت.
تنها می‌توان به نمونه‌های بسیار درخشان و عالی معماری اشاره کرد و با قیاس با آنها، زیبایی را معرفی کرد و اینکه کارهای خوب معماری را هنرمندان خلاق می‌آفرینند.
2- هنرمندان خلاق هنرمندانی هستند که می‌توانند کیفیتی نهان و پیچیده را در ذهن تصور کنند و سپس آن را در جهان عینی جسمیت ببخشند و به ‌معرض دید ما بگذارند.
اینها با آفریدن، اين نمونه‌ها زیبایی را به ما عرضه می‌کنند، همان‌طور که گفتم زیبایی در این وجه چیز تزیینی و غیرلازمی نیست، بلکه ارتقای فرهنگ ما در گرو آن است. تکامل و زیبایی افکار ما را پخته و اعمال ما را شایسته می‌کند، اگر ما پیشرفت می‌کنیم به دلیل تقاضایی است که در ذهن ما ایجاد می‌شود، این تقاضا آرزوهای ما را والا و اهداف ما را شریف‌تر و بلندمرتبه‌تر می‌کند. اگر گزافه نگویم تا تصوری از بهتربودن و شایسته‌تر‌بودن برای ما حاصل نشود، حرکتی به سوی اهداف شریف و سزاوار نخواهیم کرد و اگر حرکت نکنیم، به دانش و فن و اخلاق و... نیاز نخواهیم داشت و کسی که خود را از این مقولات بی‌نیاز بداند، در سطح نازلی از حیات باقی خواهد ماند.
3- ما صاحب تمدنی کهن هستیم. درحال‌حاضر بعضی از این تمدن‌ها چالاک و سرزنده‌‌اند و به یاری دستاوردهایشان در همفکری با جهان در پیشبرد هرروزه تمدن بشری، نقش مهمی ایفا می‌کنند. این تمدن‌ها دانشمندان، فناوران و هنرمندان بزرگ بسیاری دارند که دیگران با الگو قراردادن آنها معیارهای خیر، خوبی و زیبایی را در‌می‌یابند و تصورات و توقعات خود را از کامیابی، تکامل و اعتلا با دستاوردهای آنها بهبود می‌بخشند. اما در بعضی از جوامع کهن، نوعی کندی و بلاتکلیفی حاکم است و فناوران، دانشمندان و هنرمندان پیشرو کم‌اند. الگوهای مردم نازل‌اند و ارتفاع پروازهاي فکری و معرفتی کوتاه است. بیشتر مردم آسان‌گیر و بی‌سلیقه‌اند. هیچ شوقی برای حرکت به‌ سوی آینده بهتر ندارند. در گذشته به‌ سر می‌برند، اما به دلیل کمی فعالیت ذهنی، حتی حق گذشته را هم به‌خوبی ادا نمی‌کنند. در معماری هم وضع به همین منوال است. بسیاری از دست‌اندرکاران ساخت‌وساز ما تشخیص درستی از زیبایی ندارند، اکثر بناهای جدید از زیبایی بی‌بهره‌اند. شاید به سبب این همه ساخت‌وساز زشت، بعضی به ‌فکر افتاده‌‌اند که معماری جدید، معماری بدی است و اصولا ناهماهنگ و زشت است و هر چه زیبایی است، در قدیم خلاصه شده است، اما این تصور درستی نیست. جامعه ما در شرایطی است که هنرمندان خلاق و مردم زیباشناس، در آن کم شده‌‌اند یا به حساب نمی‌آیند.
بیشتر آنها که از معماری قدیم تقلید می‌کنند، کارهای زشت و حتی کاریکاتورواری را تولید می‌کنند؛ اکثر بناهای مذهبی که بدون هیچ خلاقیتی فقط با تقلید از تعدادی نشانه‌های قدیمی طراحی و ساخته می‌شوند، مخلوط ناسازی از فضاهای ناقصی است که حتی با نازل‌ترین آثار قدیمی هم نمی‌توان آنها را مقایسه کرد. این نشان می‌دهد مشکل در سبک جدید یا سبک سنتی نیست. مشکل در نبود سازندگان خلاق و استفاده‌کنندگان شایسته است.
4- هیچ جامعه‌ای همواره با ابتذال و هبوط دوام نمی‌آورد، اغلب در میان ابرهای تیره فواصلی باریک هست که آسمانی صاف دیده شود و ستاره‌ای از دور‌دست چشمکی بزند.
هنرمندان خلاق امروز ما را در این باریکه‌ها می‌توان رؤیت کرد. اگر دیده شوند، حتی در میان غوغای میان‌مایگان، راهنمای بسیار خوبی برایمان خواهد بود. مقصودم مدح، گزافه و اغراق نیست؛ مقصودم تیزکردن ذهن مردمان است که اگر نه آتش حتی بارقه‌ای از سزاواری را فهم کنند، بی‌تفاوت و آسان‌گیر نباشند، آن را ارج نهند تا از این تیرگی برون آییم. ما از هنرمندان خلاق تأثیر می‌پذیریم.
5- اینکه در وضع حاضر با درجات مختلف، از زبان معماری جدید و بعضی از اصول معماری سنتی در یک ترکیب مناسب می‌توان استفاده کرد، نظریه‌ای جدید است. من بارها به کتاب هویت چهل‌تکه داریوش شایگان اشاره کرده‌ام، نه از باب اثبات نظریه‌ای یا کشف حقیقتی، بلکه به طور پراگماتیک و منصفانه آن را راه‌حلی برای خروج از تردیدهای بی‌حاصل و توقف در دوراهی انتخاب می‌دانم. همین که حرکت شروع شود، نظریه‌های تکمیلی یا تصحیحی و پیش‌برنده آفریده می‌شوند. این نظریه‌ها هم انتخاب‌های عقلانی ما را زیاد می‌کنند و هم زمینه و محیط ما را ارتقا می‌بخشند تا ما از پوسته صلب خود‌خواسته خویش فراتر رویم. فرهاد احمدی در انتهای نوشته‌ای در توضیح مرکز بین‌المللی فرهنگی اصفهان 1367-1384 می‌گوید: ...تنها می‌توان گفت، در شکل‌گیری این طرح، ارتباط با فرهنگ منطقه‌ای از سه مسیر گفته‌شده مفاهیم و معانی، هندسه و اشکال و نوع مواد و مصالح به کار گرفته شده، صورت گرفته است؛ در‌حالی‌که فناوری نوین ساختمانی در سازه و تأسیسات و کاربرد موادی مانند فولاد، شیشه و بتون در ترکیب وارد شده است.
از مصالح خاکی برای خلوص و سادگی در ساختار فضا و زبان هندسی روشن استفاده شده و بدین ترتیب تفکر جهانی و منطقه‌ای درهم آمیخته‌‌اند تا هویت معاصر را در معماری آشکار کنند... .
در کار مرکز فرهنگی اصفهان کمتر تقلیدی از گذشته به ‌چشم می‌خورد. هیچ‌یک از عناصر ساختمانی مثل طاق‌ و قوس و دیگر عناصر، به ‌صورت نشانه در بنا نیست. آنچه در آنجا حضور دارد، فهم خاصی از نظم و هندسه حاکم بر معماری سنتی است. ترکیب پلان و احجام، مثل دانه‌های تسبیح کنار هم قرار دارند و رشته‌ای نامرئی آنها را به‌ هم پیوسته است تا احساس آرامش و نوعی زیباشناسی خاص خود را القا کند. زبان اصلی معماری، زبان معماری مدرن است. تنها تکنولوژی جدید یا مصالحی مانند بتون، فولاد و شیشه نیست که آن را اثری جدید می‌کند، بلکه استفاده از قواعد و زبان معماری جدید است که سرشت آن را تعیین می‌کند.
اگر احمدی خام‌دستانه طاق و قوس و گنبد و مناره را در ظرفی که بتواند پاسخ‌گوی عملکردهای مدرن روز باشد - که چاره‌ای جز این هم نداشت- درهم مخلوط می‌کرد، هرگز موفق نمی‌شد. او با انتخاب اصولی که روح معماری سنتی را تشکیل می‌دهد و اغلب هم ناپیداست و در نظر اول به چشم نمی‌خورد که کار خلاقانه‌ای انجام داده است، قواعد و دستورات - گرامر- را از گذشته و واژه‌ها را از حال گرفته؛ در‌حالی‌که دیگران برعکس واژه‌های گذشته، یعنی عناصری مثل طاق و قوس و... را بر سازوکار فضایی آزاد و مدرن تحمیل می‌کنند و زبانی ‌فهم‌ناپذیر به وجود می‌آورند که بیشتر شبیه یک نوستالژی است و واجد بیان مفهومی محکمی نیست.
6- در بسیاری از برخوردها و نشست‌ها من نظرات احمدی را راجع به مسائل مختلف شنیده‌ام، ذهنی ساده ندارد. فهم کلامش نیازمند داشتن اطلاعاتی درباره فلسفه، تاریخ هنر، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی و تجربه بصری زیاد و دیدن کارهای مهم معماری و سایر هنرهای تجسمی است. اما جالب است که برای تمام استعارات و مفاهیم مجردی که از آنها استفاده می‌کند، می‌تواند مصداق و مابازای عینی و هنرمندانه‌ای خلق کند که در آثارش به‌خوبی به چشم می‌خورند. این نکته کوچکی نیست. در حقیقت آن‌قدر اساسی و بزرگ است که تفاوت بین یک معمار خلاق و درگیر با عمل را با یک منتقد یا محقق دانشگاهی آشکار می‌کند. طرفه اینکه احمدی خود معلم دانشگاه است.

تعداد بسیار کمی از هنرمندان قاعده فوق را نقض می‌کنند؛ احمدی یکی از آنهاست. او در بیان معماری تواناست، اما همه مفاهیم مورد نظرش را هم می‌تواند در قالب شیشه، بتون، آجر و آهن، در ترکیب‌های زیبا در جهان خارج طراحی کند و بسازد. معمار توانایی است که معلم خوبی است و معلم توانایی است که معمار خوبی است. کلامش مابازای عینی دارد، در جایی که سخن‌گو فراوان و طراح و سازنده بسیار کم است؛ الگوی تحسین‌برانگیزی است. گفتم احمدی اولا و بالذات متعلق به زمان حال است و ثانیا و بالعرض نگاهی به گذشته دارد. آثار معماری او به زبان روز است و حتی وقتی آرزومندانه و با اشتیاق از گذشته می‌گوید، واژگانش امروزی است. به سراغ گذشته که می‌رود از آن گنج چیزی برنمی‌دارد، بلکه آن را می‌بیند، درک می‌کند و سپس به یاری نمونه‌های گران‌قدر آن چیزی را خلق می‌کند و بر آن می‌افزاید؛ «تا چه قبول افتد و چه در نظر آید».
7- اگر معماری احمدی را تنها یک معماری هندسی و دارای ساختارهای آشنای برگرفته از گذشته معرفی کنیم، بخش بزرگی از آن را درست درنیافته‌ایم.
قاعده و نظمی که همگانی شود، گاه برای خلاقیت مرز بی‌عبوری است؛ تناقص نمی‌گویم، کار هنر فقط جنبه منطقی صرف ندارد. همه ما تصوری از مواجهه اراده آزاد با قواعد تغییر‌ناپذیر عینی را داشته‌ایم. احمدی در بعضی از کارهایش پس از آنکه یک نظم قوی و ساده را در زمینه اعمال می‌کند، ناگهان بخشی از نظم را نادیده گرفته و نوعی آزادی یا ناهمخوانی دور از انتظار را بر طرح حاکم می‌کند. تلفیق این دو ایده متفاوت، کار آسانی نیست. نداشتن تجربه و مهارت یا یک طراحی ضعیف کار را به فاجعه می‌کشاند، اما درباره هنرمندان خلاق، چه بسا نتیجه دلنشین و کارآمد از آب درمی‌آید. در طراحی پروژه شهر کتاب احجام هندسی همه تغییر شکل می‌دهند. در قاعده منظم‌اند، اما تا رسیدن به رأس چند دگرگونی می‌پذیرند و عامل اتصال بسیار مدرنی نیز آنها را به هم پیوند می‌دهد. احمدی چیزی را به عاریت نمی‌گیرد که او را محبوس کند. هر خلقی برای هنرمند، رفتن به سوی آینده است. از خرق عادت نیز می‌شود قاعده جدید آفرید. گذشته تقریبا تکرارشدنی نیست، اما زیر بنای کارهای آتی ما با استفاده از مفاهیمی است که مربوط به گذشته است. ما گذشته را تغییر می‌دهیم تا به آینده تبدیل شود. بدون هیچ سابقه‌ای کاری صورت نمی‌پذیرد، اما آینده هم مانند گذشته نیست.
8- در وصف اثری که بیش از همه دوستش دارد و اثر بسیار مدرنی است، سفارت ایران در سوئد که متأسفانه ساخته نشد، می‌گوید:... پروژه سوئد در موقعیت خاصی بود که رو به دریاچه‌ای نگاه می‌کرد و چون در فضای سبز قرار داشت، مجوز ساخت‌وساز در آن داده نمی‌شد. با‌این‌حال، چندین گزینه تهیه کردم و سرانجام یکی به عنوان کار نهایی انتخاب شد.
ایده من در طرح این بود که ساختمان از سطح زمین بالا نیاید؛ بنابراین صفحه‌ای از جنس چوب بلوط را که در پوشش نمای ساختمان‌های اطراف دیده می‌شد انتخاب کردم و با فاصله خیلی کمی بر روی زمین گذاشتم که با نفوذ نور ظریفی آن را در حال تعلیق قرار می‌داد و با ایجاد برشی در این صفحه و بازکردن آن در دو جهت، به‌سوی آسمان و درون زمین و گذاشتن صفحه ظریفی از آب در این شکاف که نور را به درون انعکاس می‌داد، فضای هیجان‌انگیزی ایجاد می‌شد که با نفوذ از این برش به درون می‌شد آن را تجربه کرد. ساختمان از بیرون به خیمه‌های ایرانی می‌مانست که با اتکا بر یک تیرک بالا نگاه داشته می‌شد یا در ذهن تمثیلی از عمارت چهلستون را می‌ساخت، تا به نوعی هویت ایرانی را انعکاس دهد.
در واقع یک معمار مثل یک سینماگر، همیشه تصاویری در ذهن خود دارد. این تصاویر را می‌شود از محیط گرفت، از دیدن چیزهایی که تحسین‌شان می‌کنیم و به آنها علاقه‌مندیم و برایمان خاطره‌انگیز است و برای من این طرح، چیزی از یک خیمه یا کوشکی در برابر دریاچه بود؛ درحالی‌که برای سوئدی‌ها این طرح می‌توانست تداعی‌کننده کشتی وایکینگ‌ها باشد، مسئله‌ای که برایشان اهمیت داشت و مایل بودند از طرح، چنین مفهمومی را برداشت کنند. برای من محمل ایده‌پردازی در این طرح، تصورات خاصی است که محصول سیر در اندیشه ایرانی است؛ الهام از عالم خیالی که سهروردی به آن اشاره دارد که بین وهم و واقعیت قرار دارد، در اینجا با طراحی صفحه‌ای از آب که تصویر بنا در آن دیده می‌شود ایجاد شده است. درحالی‌که طرح در نظر سوئدی‌ها، مانند کشتی وایکینگ‌ها جلوه کرد! این تصور از من نبود، من به آن نیندیشیده بودم، شاید مردم در جست‌وجو هستند تا برای خود تصویری بسازند که بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند... .
توضیح بیشتر، موضوع را مبهم‌تر می‌کند. وقتی اثری با موضوع واحد می‌تواند چند تفسیر داشته باشد، باید بیشتر به اثر بپردازیم تا به کلماتی که بیشتر برای آنها خوب است که تجربه بصری کمتری دارند و کلمات مفاهیم بیشتری را برای آنها تداعی می‌کند تا خود اثر.
مهارت بسیاری لازم است تا بدون استعانت از زبان و استعاره‌های متداول، مفاهیم را از خود اثر استخراج کنیم.

1- در یک تقسیم‌بندی نه‌چندان‌دقیق می‌توان دو وجه را درباره معماری در نظر گرفت: یک وجه آشکار، قاعده‌مند و ‌تبیین‌شدنی و یک وجه پیچیده، ترکیبی و مبهم. وجه اول بیشتر مربوط به کارکرد، برنامه، اهداف و به‌کارگیری دانش‌های مختلف مهندسی است، ولی وجه دوم که پیچیده و مبهم است، مربوط به چگونگی و کیفیت برآوردن آن اهداف است، به ‌عبارت بهتر، یکی بیشتر کمّی است و دیگری کیفی.
برآوردن نیازهای ساده و بدوی به وجه جسمانی و فیزیکی نزدیک‌ترند. برآوردن نیازهای پیچیده و مرکب که بیشتر مربوط به وجوه روانی، آرمان‌ها و توقعات ما برای آینده و تصور ما از نیکبختی است، به وجه ذهنی و معرفتی ما نزدیک‌ترند.
رشد فکری، علمی و هنری ما در این گستره دوم است. تمدن‌ها در این حوزه خلق می‌شوند.
یک معماری خوب نه‌تنها نیازهای جسمانی ما را برآورده می‌کند، بلکه ما را از سطح فعلی به سطح والاتری ارتقا می‌دهد. حتی نیازهای ما نیز با بالارفتن درجه دانش و بینش ما رشد و توسعه می‌یابد.
در وضع بدوی، خانه می‌تواند سرپناهی از شاخه درختان، غاری در کوهستان یا یک بنای بسیار ساده از خشت و گل باشد. در این وضع، پل برای عبور از نهر یا رود کوچکی، چند تنه درخت یا پلی طنابی است. در یک تمدن پیشرفته، ما به کمک فناوران و هنرمندان، ساختمان چهل‌ستون و پل خواجو را می‌سازیم. فناوران از علم کمک می‌گیرند و دانش قاعده‌مند است و می‌توان آن را به دیگران تعلیم داد، اما تنها دانش‌ها برای خلق آثار بزرگ معماری کافی نیستند.
عنصر زیبایی هم دست‌اندرکار است که توصیف‌شدنی نیست و مانند دانش‌ها نمی‌توان آن را به دیگران آموخت.
تنها می‌توان به نمونه‌های بسیار درخشان و عالی معماری اشاره کرد و با قیاس با آنها، زیبایی را معرفی کرد و اینکه کارهای خوب معماری را هنرمندان خلاق می‌آفرینند.
2- هنرمندان خلاق هنرمندانی هستند که می‌توانند کیفیتی نهان و پیچیده را در ذهن تصور کنند و سپس آن را در جهان عینی جسمیت ببخشند و به ‌معرض دید ما بگذارند.
اینها با آفریدن، اين نمونه‌ها زیبایی را به ما عرضه می‌کنند، همان‌طور که گفتم زیبایی در این وجه چیز تزیینی و غیرلازمی نیست، بلکه ارتقای فرهنگ ما در گرو آن است. تکامل و زیبایی افکار ما را پخته و اعمال ما را شایسته می‌کند، اگر ما پیشرفت می‌کنیم به دلیل تقاضایی است که در ذهن ما ایجاد می‌شود، این تقاضا آرزوهای ما را والا و اهداف ما را شریف‌تر و بلندمرتبه‌تر می‌کند. اگر گزافه نگویم تا تصوری از بهتربودن و شایسته‌تر‌بودن برای ما حاصل نشود، حرکتی به سوی اهداف شریف و سزاوار نخواهیم کرد و اگر حرکت نکنیم، به دانش و فن و اخلاق و... نیاز نخواهیم داشت و کسی که خود را از این مقولات بی‌نیاز بداند، در سطح نازلی از حیات باقی خواهد ماند.
3- ما صاحب تمدنی کهن هستیم. درحال‌حاضر بعضی از این تمدن‌ها چالاک و سرزنده‌‌اند و به یاری دستاوردهایشان در همفکری با جهان در پیشبرد هرروزه تمدن بشری، نقش مهمی ایفا می‌کنند. این تمدن‌ها دانشمندان، فناوران و هنرمندان بزرگ بسیاری دارند که دیگران با الگو قراردادن آنها معیارهای خیر، خوبی و زیبایی را در‌می‌یابند و تصورات و توقعات خود را از کامیابی، تکامل و اعتلا با دستاوردهای آنها بهبود می‌بخشند. اما در بعضی از جوامع کهن، نوعی کندی و بلاتکلیفی حاکم است و فناوران، دانشمندان و هنرمندان پیشرو کم‌اند. الگوهای مردم نازل‌اند و ارتفاع پروازهاي فکری و معرفتی کوتاه است. بیشتر مردم آسان‌گیر و بی‌سلیقه‌اند. هیچ شوقی برای حرکت به‌ سوی آینده بهتر ندارند. در گذشته به‌ سر می‌برند، اما به دلیل کمی فعالیت ذهنی، حتی حق گذشته را هم به‌خوبی ادا نمی‌کنند. در معماری هم وضع به همین منوال است. بسیاری از دست‌اندرکاران ساخت‌وساز ما تشخیص درستی از زیبایی ندارند، اکثر بناهای جدید از زیبایی بی‌بهره‌اند. شاید به سبب این همه ساخت‌وساز زشت، بعضی به ‌فکر افتاده‌‌اند که معماری جدید، معماری بدی است و اصولا ناهماهنگ و زشت است و هر چه زیبایی است، در قدیم خلاصه شده است، اما این تصور درستی نیست. جامعه ما در شرایطی است که هنرمندان خلاق و مردم زیباشناس، در آن کم شده‌‌اند یا به حساب نمی‌آیند.
بیشتر آنها که از معماری قدیم تقلید می‌کنند، کارهای زشت و حتی کاریکاتورواری را تولید می‌کنند؛ اکثر بناهای مذهبی که بدون هیچ خلاقیتی فقط با تقلید از تعدادی نشانه‌های قدیمی طراحی و ساخته می‌شوند، مخلوط ناسازی از فضاهای ناقصی است که حتی با نازل‌ترین آثار قدیمی هم نمی‌توان آنها را مقایسه کرد. این نشان می‌دهد مشکل در سبک جدید یا سبک سنتی نیست. مشکل در نبود سازندگان خلاق و استفاده‌کنندگان شایسته است.
4- هیچ جامعه‌ای همواره با ابتذال و هبوط دوام نمی‌آورد، اغلب در میان ابرهای تیره فواصلی باریک هست که آسمانی صاف دیده شود و ستاره‌ای از دور‌دست چشمکی بزند.
هنرمندان خلاق امروز ما را در این باریکه‌ها می‌توان رؤیت کرد. اگر دیده شوند، حتی در میان غوغای میان‌مایگان، راهنمای بسیار خوبی برایمان خواهد بود. مقصودم مدح، گزافه و اغراق نیست؛ مقصودم تیزکردن ذهن مردمان است که اگر نه آتش حتی بارقه‌ای از سزاواری را فهم کنند، بی‌تفاوت و آسان‌گیر نباشند، آن را ارج نهند تا از این تیرگی برون آییم. ما از هنرمندان خلاق تأثیر می‌پذیریم.
5- اینکه در وضع حاضر با درجات مختلف، از زبان معماری جدید و بعضی از اصول معماری سنتی در یک ترکیب مناسب می‌توان استفاده کرد، نظریه‌ای جدید است. من بارها به کتاب هویت چهل‌تکه داریوش شایگان اشاره کرده‌ام، نه از باب اثبات نظریه‌ای یا کشف حقیقتی، بلکه به طور پراگماتیک و منصفانه آن را راه‌حلی برای خروج از تردیدهای بی‌حاصل و توقف در دوراهی انتخاب می‌دانم. همین که حرکت شروع شود، نظریه‌های تکمیلی یا تصحیحی و پیش‌برنده آفریده می‌شوند. این نظریه‌ها هم انتخاب‌های عقلانی ما را زیاد می‌کنند و هم زمینه و محیط ما را ارتقا می‌بخشند تا ما از پوسته صلب خود‌خواسته خویش فراتر رویم. فرهاد احمدی در انتهای نوشته‌ای در توضیح مرکز بین‌المللی فرهنگی اصفهان 1367-1384 می‌گوید: ...تنها می‌توان گفت، در شکل‌گیری این طرح، ارتباط با فرهنگ منطقه‌ای از سه مسیر گفته‌شده مفاهیم و معانی، هندسه و اشکال و نوع مواد و مصالح به کار گرفته شده، صورت گرفته است؛ در‌حالی‌که فناوری نوین ساختمانی در سازه و تأسیسات و کاربرد موادی مانند فولاد، شیشه و بتون در ترکیب وارد شده است.
از مصالح خاکی برای خلوص و سادگی در ساختار فضا و زبان هندسی روشن استفاده شده و بدین ترتیب تفکر جهانی و منطقه‌ای درهم آمیخته‌‌اند تا هویت معاصر را در معماری آشکار کنند... .
در کار مرکز فرهنگی اصفهان کمتر تقلیدی از گذشته به ‌چشم می‌خورد. هیچ‌یک از عناصر ساختمانی مثل طاق‌ و قوس و دیگر عناصر، به ‌صورت نشانه در بنا نیست. آنچه در آنجا حضور دارد، فهم خاصی از نظم و هندسه حاکم بر معماری سنتی است. ترکیب پلان و احجام، مثل دانه‌های تسبیح کنار هم قرار دارند و رشته‌ای نامرئی آنها را به‌ هم پیوسته است تا احساس آرامش و نوعی زیباشناسی خاص خود را القا کند. زبان اصلی معماری، زبان معماری مدرن است. تنها تکنولوژی جدید یا مصالحی مانند بتون، فولاد و شیشه نیست که آن را اثری جدید می‌کند، بلکه استفاده از قواعد و زبان معماری جدید است که سرشت آن را تعیین می‌کند.
اگر احمدی خام‌دستانه طاق و قوس و گنبد و مناره را در ظرفی که بتواند پاسخ‌گوی عملکردهای مدرن روز باشد - که چاره‌ای جز این هم نداشت- درهم مخلوط می‌کرد، هرگز موفق نمی‌شد. او با انتخاب اصولی که روح معماری سنتی را تشکیل می‌دهد و اغلب هم ناپیداست و در نظر اول به چشم نمی‌خورد که کار خلاقانه‌ای انجام داده است، قواعد و دستورات - گرامر- را از گذشته و واژه‌ها را از حال گرفته؛ در‌حالی‌که دیگران برعکس واژه‌های گذشته، یعنی عناصری مثل طاق و قوس و... را بر سازوکار فضایی آزاد و مدرن تحمیل می‌کنند و زبانی ‌فهم‌ناپذیر به وجود می‌آورند که بیشتر شبیه یک نوستالژی است و واجد بیان مفهومی محکمی نیست.
6- در بسیاری از برخوردها و نشست‌ها من نظرات احمدی را راجع به مسائل مختلف شنیده‌ام، ذهنی ساده ندارد. فهم کلامش نیازمند داشتن اطلاعاتی درباره فلسفه، تاریخ هنر، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی و تجربه بصری زیاد و دیدن کارهای مهم معماری و سایر هنرهای تجسمی است. اما جالب است که برای تمام استعارات و مفاهیم مجردی که از آنها استفاده می‌کند، می‌تواند مصداق و مابازای عینی و هنرمندانه‌ای خلق کند که در آثارش به‌خوبی به چشم می‌خورند. این نکته کوچکی نیست. در حقیقت آن‌قدر اساسی و بزرگ است که تفاوت بین یک معمار خلاق و درگیر با عمل را با یک منتقد یا محقق دانشگاهی آشکار می‌کند. طرفه اینکه احمدی خود معلم دانشگاه است.

تعداد بسیار کمی از هنرمندان قاعده فوق را نقض می‌کنند؛ احمدی یکی از آنهاست. او در بیان معماری تواناست، اما همه مفاهیم مورد نظرش را هم می‌تواند در قالب شیشه، بتون، آجر و آهن، در ترکیب‌های زیبا در جهان خارج طراحی کند و بسازد. معمار توانایی است که معلم خوبی است و معلم توانایی است که معمار خوبی است. کلامش مابازای عینی دارد، در جایی که سخن‌گو فراوان و طراح و سازنده بسیار کم است؛ الگوی تحسین‌برانگیزی است. گفتم احمدی اولا و بالذات متعلق به زمان حال است و ثانیا و بالعرض نگاهی به گذشته دارد. آثار معماری او به زبان روز است و حتی وقتی آرزومندانه و با اشتیاق از گذشته می‌گوید، واژگانش امروزی است. به سراغ گذشته که می‌رود از آن گنج چیزی برنمی‌دارد، بلکه آن را می‌بیند، درک می‌کند و سپس به یاری نمونه‌های گران‌قدر آن چیزی را خلق می‌کند و بر آن می‌افزاید؛ «تا چه قبول افتد و چه در نظر آید».
7- اگر معماری احمدی را تنها یک معماری هندسی و دارای ساختارهای آشنای برگرفته از گذشته معرفی کنیم، بخش بزرگی از آن را درست درنیافته‌ایم.
قاعده و نظمی که همگانی شود، گاه برای خلاقیت مرز بی‌عبوری است؛ تناقص نمی‌گویم، کار هنر فقط جنبه منطقی صرف ندارد. همه ما تصوری از مواجهه اراده آزاد با قواعد تغییر‌ناپذیر عینی را داشته‌ایم. احمدی در بعضی از کارهایش پس از آنکه یک نظم قوی و ساده را در زمینه اعمال می‌کند، ناگهان بخشی از نظم را نادیده گرفته و نوعی آزادی یا ناهمخوانی دور از انتظار را بر طرح حاکم می‌کند. تلفیق این دو ایده متفاوت، کار آسانی نیست. نداشتن تجربه و مهارت یا یک طراحی ضعیف کار را به فاجعه می‌کشاند، اما درباره هنرمندان خلاق، چه بسا نتیجه دلنشین و کارآمد از آب درمی‌آید. در طراحی پروژه شهر کتاب احجام هندسی همه تغییر شکل می‌دهند. در قاعده منظم‌اند، اما تا رسیدن به رأس چند دگرگونی می‌پذیرند و عامل اتصال بسیار مدرنی نیز آنها را به هم پیوند می‌دهد. احمدی چیزی را به عاریت نمی‌گیرد که او را محبوس کند. هر خلقی برای هنرمند، رفتن به سوی آینده است. از خرق عادت نیز می‌شود قاعده جدید آفرید. گذشته تقریبا تکرارشدنی نیست، اما زیر بنای کارهای آتی ما با استفاده از مفاهیمی است که مربوط به گذشته است. ما گذشته را تغییر می‌دهیم تا به آینده تبدیل شود. بدون هیچ سابقه‌ای کاری صورت نمی‌پذیرد، اما آینده هم مانند گذشته نیست.
8- در وصف اثری که بیش از همه دوستش دارد و اثر بسیار مدرنی است، سفارت ایران در سوئد که متأسفانه ساخته نشد، می‌گوید:... پروژه سوئد در موقعیت خاصی بود که رو به دریاچه‌ای نگاه می‌کرد و چون در فضای سبز قرار داشت، مجوز ساخت‌وساز در آن داده نمی‌شد. با‌این‌حال، چندین گزینه تهیه کردم و سرانجام یکی به عنوان کار نهایی انتخاب شد.
ایده من در طرح این بود که ساختمان از سطح زمین بالا نیاید؛ بنابراین صفحه‌ای از جنس چوب بلوط را که در پوشش نمای ساختمان‌های اطراف دیده می‌شد انتخاب کردم و با فاصله خیلی کمی بر روی زمین گذاشتم که با نفوذ نور ظریفی آن را در حال تعلیق قرار می‌داد و با ایجاد برشی در این صفحه و بازکردن آن در دو جهت، به‌سوی آسمان و درون زمین و گذاشتن صفحه ظریفی از آب در این شکاف که نور را به درون انعکاس می‌داد، فضای هیجان‌انگیزی ایجاد می‌شد که با نفوذ از این برش به درون می‌شد آن را تجربه کرد. ساختمان از بیرون به خیمه‌های ایرانی می‌مانست که با اتکا بر یک تیرک بالا نگاه داشته می‌شد یا در ذهن تمثیلی از عمارت چهلستون را می‌ساخت، تا به نوعی هویت ایرانی را انعکاس دهد.
در واقع یک معمار مثل یک سینماگر، همیشه تصاویری در ذهن خود دارد. این تصاویر را می‌شود از محیط گرفت، از دیدن چیزهایی که تحسین‌شان می‌کنیم و به آنها علاقه‌مندیم و برایمان خاطره‌انگیز است و برای من این طرح، چیزی از یک خیمه یا کوشکی در برابر دریاچه بود؛ درحالی‌که برای سوئدی‌ها این طرح می‌توانست تداعی‌کننده کشتی وایکینگ‌ها باشد، مسئله‌ای که برایشان اهمیت داشت و مایل بودند از طرح، چنین مفهمومی را برداشت کنند. برای من محمل ایده‌پردازی در این طرح، تصورات خاصی است که محصول سیر در اندیشه ایرانی است؛ الهام از عالم خیالی که سهروردی به آن اشاره دارد که بین وهم و واقعیت قرار دارد، در اینجا با طراحی صفحه‌ای از آب که تصویر بنا در آن دیده می‌شود ایجاد شده است. درحالی‌که طرح در نظر سوئدی‌ها، مانند کشتی وایکینگ‌ها جلوه کرد! این تصور از من نبود، من به آن نیندیشیده بودم، شاید مردم در جست‌وجو هستند تا برای خود تصویری بسازند که بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند... .
توضیح بیشتر، موضوع را مبهم‌تر می‌کند. وقتی اثری با موضوع واحد می‌تواند چند تفسیر داشته باشد، باید بیشتر به اثر بپردازیم تا به کلماتی که بیشتر برای آنها خوب است که تجربه بصری کمتری دارند و کلمات مفاهیم بیشتری را برای آنها تداعی می‌کند تا خود اثر.
مهارت بسیاری لازم است تا بدون استعانت از زبان و استعاره‌های متداول، مفاهیم را از خود اثر استخراج کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.