چهره سال سینمای جهان: جرج میلر
اگر «مد مکس» صامت بود
حسین عیدیزاده
نه جرج میلر کارگردان محبوبم است و نه مجموعه فیلمهای «مد مکس» را دوست دارم؛ اما نمیشود بیانصافی کرد و نگفت در سالی که گذشت شاید هیچ چهرهای در سینمای دنیا به اندازه جرج میلر خبرساز نبود و واقعا لیاقت چهره سال را دارد؛ البته خبرسازی او به دلیل بردهشدن نامش در خبرهای زرد و جنجالی نبود، بیشتر به این دلیل بود که به ناگاه «مد مکس: جاده خشم» توانست جدا از فروش قابلقبولش در گیشه، دل منتقدان را به دست آورد و آنقدر در این کار موفق عمل کند که هم در فهرست بهترین فیلمهای سال نشریههای معتبری مثل «سایت اند ساند» و «کایه دو سینما» قرار بگیرد و هم نامزد جوایز مختلفی ازجمله گلدن گلوب و اسکار و آن هم نامزدی این جوایز در رشتههای اصلی شود. برای کسی مثل من که فیلم را دوست ندارد، این اتفاقها میتواند نتیجه بخت و اقبال و البته بازارگرمی تهیهکنندگان باشد. برای کسانی که فیلم را دوست دارند، فیلم به آنچه شایستهاش بوده رسیده و این تحسینها برای مهارت میلر در کارگردانی و خلق دنیایی پساآخرزمانی است. راستش «مد مکس: جاده خشم» شاید به آن اندازه که ما مخالفان فیلم میگوییم، فیلم بدی هم نباشد. شروع فیلم جدا از جایی که مد مکس یک
مارمولک دوسَر را در دهان میگذارد، جذاب است و حتی در صحنههای ابتدایی و اولین فصل اکشن فیلم هم مخاطب هرچقدر هم سختگیر، با فیلم همراه میشود؛ اما مشکل از آنجایی شروع میشود که فیلم به تکرار خود میافتد و فصلهای اکشنی که پشتِ سر هم قطار میشوند بدل یکدیگر هستند و بیشتر تماشای فیلم به تماشای پشت سر هم چند اپیزود از کارتون «میگ میگ» (با نام اصلی Road Runner) میافتد و مطمئنا همانطورکه تماشای اپیزودهای این کارتون بهطور مجزا جذاب و دلپذیر هستند، تماشای فصلهای اکشن «مد مکس: جاده خشم» هم بهطور جدا از هم جذاب هستند؛ اما وقتی کنار هم قرار میگیرند کلیتی منسجم و دلپذیر را شکل نمیدهد. شاید بشود از تشبیهی دیگر برای توضیح این حرف استفاده کرد. اولین برخورد با «مد مکس: جاده خشم» (پس از سه دهه دوری با مد مکس و دنیای آخرتگونهاش) درست مثل وقتی است که پس از مدتها غذایی بسیار خوشمزه جلوی شما بگذارند و حتما آن را با ولع خواهید خورد؛ اما اگر همین غذای خوشمزه را هر لحظه جلوی شما بگذارند، حس اشباع و زدگی پیدا میکنید و این کاری است که «مد مکس: جاده خشم» با پشت سر هم قراردادن مدام فصول اکشن خود انجام داده است.
خیلیها میگویند تماشای «مد مکس: جاده خشم» مثل رفتن به شهربازی است و صرف هیجان و لذت. حرف بیراهی نیست و واقعا چه چیزی بهتر از رفتن به سینما و لذتبردن و هیجانزدهشدن. مشکل اما وقتی است که به «مد مکس: جاده خشم» با عنوان اثر هنری و کاری فرهیخته با لایههای معنایی عمیق یاد شود. مگر شهربازی را پس از لذتبردن با مفاهیم غامض فلسفی توصیف میکنیم که این کار را با «مد مکس» انجام دهیم؟ حتی به عنوان کسی که فیلم را دوست ندارد، با «مد مکس» به عنوان یک تفریح محض موافقم و چهبسا اگر فیلم را روی پرده ببینم از آن به عنوان یک فیلم «پاپکورنی» لذت ببرم؛ اما محض رضای خود سینما هم که شده، فیلم را با صفات هنری و چندلایه الکی «گندهاش» نکنید، بگذارید فیلم در حد همین یک تفریح محض بماند. فیلمهای مفرح هم مثل کالاهای دنیای لباس دورانی دارند که مُد میشوند و بعد فراموش میشوند. حالا هم مُد روزگار ما «مد مکس: جاده خشم» است درست همانطورکه در دهه 1980، «مد مکس»های مل گیبسن مُد بودند. آن موقع قهرمان عضلانی اهل کتککاری بود و قهرمان این روزها تم هاردی است که انگار نشئه است و همهچیز را با تعجب نگاه میکند و جان میکند حرف بزند و
مهمتر از همه منفعل است و اگر نبود هم زنهای اسیر، میتوانستند فرار کنند. برای مخاطبانی که خودشان هم منفعل شدند و به جای خواندن کتاب در دنیای تلگرام دنبال چیزهای «کول» میگردند، معلوم است مد مکسِ تام هاردی جذاب است و فیلمش دوستداشتنی و هیچ عیبی هم ندارد، اما این هم مُد است و گذرا، همانطورکه زمانی آرنولد مُد بود و زمانی ژان کلود وندم (که مدتی حتی «فرانکی» صدایش میزدند به عشق فیلم «رینگ خونین») و این فهرست را میشود ادامه داد.
در صحبت با چند نفر از کسانی که فیلم را دوست داشتند یا حداقل از من بیشتر دوست داشتند، میگفتم هرچند با فیلم مخالفم، اما اگر از آن لذت برده بودم، میتوانستم جوری از فیلم دفاع کنم که مخالفانش نظرشان را پس بگیرند. چیزی که در واقع برای منِ مخالف هم «مد مکس» را به پدیدهای قابل بحث بدل میکند، تقلیل سینما در آن به خالصترین حالت آن و برگرداندن آن به زمان سینمای صامت است؛ یعنی فیلم در صحنههای نبردش (هرچند تکراری میشوند!) کاری میکند که بیننده، جدا از مخالف یا موافق، حس و حال بینندگان ورود قطار به ایستگاه را در اولین فیلمِ برادران لومیر پیدا میکند: حیرت و ترس! بله، حتی من مخالف فیلم هم از دیدن بندبازی نوکران ایمورتان جو در آسمان یا از سکانس جذاب تعقیب و گریز در سکوت در شب لذت میبرم؛ اما هر چیزی که لذتبخش باشد که هنر نیست و ماندگار نیست! اما توانایی میلر در خلق این ترس و حیرت، ستودنی است. موقع تماشای فیلم با خودم میگفتم کاش فیلم صامت بود و هیچ دیالوگی نداشت و رنگی هم نبود و سیاهوسفید بود و به سبک فیلمهای دیوید وارک گریفیث، هر فصل را با تکرنگی سبز، قهوهای، زرد یا آبی میدیدیم (کمااینکه فیلم در برخی فصول
موفق به این کار شده)، آن موقع با یک شاهکار بیبدیل در سینما روبهرو بودیم که فقط میشد ستودش! اما حیف که در سینما درباره فیلمی حرف میزنیم که روی پرده میبینیم و آنچه «مد مکس: جاده خشم» نام دارد همین فیلم اکشنی است که جذاب شروع میشود و خسته و ازریتمافتاده پایان میگیرد. بااینحال، از همان موقعِ تماشای اول فیلم دلم میخواست روزی کسی فیلم را صامت بازسازی میکرد و انگار جرج میلر ندای دل منِ مخالف را شنید که چند ماه بعد از اکران فیلم گفت نسخه صامت و سیاهوسفید فیلم را در نسخه بلو-ری فیلم میگنجاند، نسخهای واقعا صامت و موسیقی خالص! (البته هرچند بلو-ری فیلم منتشر شده اما خبری از این نسخه نیست و گفته میشود این نسخه احتمالا اکران شود!) به نظرم آن شاهکار (احتمالی) که دوستداران فیلم از آن سخن میگویند همین نسخه سیاهوسفید است که عصاره سینمای صامت خواهد بود. امیدوارم زودتر آن نسخه را ببینم و بعد مطمئن شوم حرفم درباره نسخه فعلی فیلم درست بوده، اینکه تا چه میزان دیالوگهای سطحی، طراحی درام احمقانه و سکانسهای بیهوده هواخوری میان فصلهای اکشن به فیلم ضربه زده است.
شکی نیست جرج میلر ذهن خلاقی دارد، کوئروگرافی سکانسهای اکشن فیلم نشان میدهد او در کارگردانی چه قابلیتی دارد. او چهره سال است چون با یک اکشن توانست منتقدان سرسخت را هم همراه خود کند. چهره سال است چون موفق شد با اتکا به شخصیتی از سینمای اکشن به بالاترین موفقیتهای سال برسد و حالا رئیس هیأت داوران هم بشود. اینها اتفاقات کمی نیست و خیلی کم پیش میآید برای فیلمسازی در سالی رخ دهد که فیلمی اکشن ساخته (حتی اگر دوستدار فیلم باشی و بگویی فیلم عمیق است؛ اما از نظر ژنریک فیلم اکشن است) و این کار کمی نیست و فکر کنم من و دیگر کسانی هم فیلم را دوست ندارند، منتظر قسمت بعدی فیلم یعنی «مد مکس: سرزمین هرز» باشند و همین که فیلم مخالفانش را هم کنجکاو کرده خودش کار بزرگی است و این کار را جرج میلر انجام داده، پس واقعا چه کسی بهتر از او شایسته بدلشدن به چهره سال سینمای جهان را دارد!
نه جرج میلر کارگردان محبوبم است و نه مجموعه فیلمهای «مد مکس» را دوست دارم؛ اما نمیشود بیانصافی کرد و نگفت در سالی که گذشت شاید هیچ چهرهای در سینمای دنیا به اندازه جرج میلر خبرساز نبود و واقعا لیاقت چهره سال را دارد؛ البته خبرسازی او به دلیل بردهشدن نامش در خبرهای زرد و جنجالی نبود، بیشتر به این دلیل بود که به ناگاه «مد مکس: جاده خشم» توانست جدا از فروش قابلقبولش در گیشه، دل منتقدان را به دست آورد و آنقدر در این کار موفق عمل کند که هم در فهرست بهترین فیلمهای سال نشریههای معتبری مثل «سایت اند ساند» و «کایه دو سینما» قرار بگیرد و هم نامزد جوایز مختلفی ازجمله گلدن گلوب و اسکار و آن هم نامزدی این جوایز در رشتههای اصلی شود. برای کسی مثل من که فیلم را دوست ندارد، این اتفاقها میتواند نتیجه بخت و اقبال و البته بازارگرمی تهیهکنندگان باشد. برای کسانی که فیلم را دوست دارند، فیلم به آنچه شایستهاش بوده رسیده و این تحسینها برای مهارت میلر در کارگردانی و خلق دنیایی پساآخرزمانی است. راستش «مد مکس: جاده خشم» شاید به آن اندازه که ما مخالفان فیلم میگوییم، فیلم بدی هم نباشد. شروع فیلم جدا از جایی که مد مکس یک
مارمولک دوسَر را در دهان میگذارد، جذاب است و حتی در صحنههای ابتدایی و اولین فصل اکشن فیلم هم مخاطب هرچقدر هم سختگیر، با فیلم همراه میشود؛ اما مشکل از آنجایی شروع میشود که فیلم به تکرار خود میافتد و فصلهای اکشنی که پشتِ سر هم قطار میشوند بدل یکدیگر هستند و بیشتر تماشای فیلم به تماشای پشت سر هم چند اپیزود از کارتون «میگ میگ» (با نام اصلی Road Runner) میافتد و مطمئنا همانطورکه تماشای اپیزودهای این کارتون بهطور مجزا جذاب و دلپذیر هستند، تماشای فصلهای اکشن «مد مکس: جاده خشم» هم بهطور جدا از هم جذاب هستند؛ اما وقتی کنار هم قرار میگیرند کلیتی منسجم و دلپذیر را شکل نمیدهد. شاید بشود از تشبیهی دیگر برای توضیح این حرف استفاده کرد. اولین برخورد با «مد مکس: جاده خشم» (پس از سه دهه دوری با مد مکس و دنیای آخرتگونهاش) درست مثل وقتی است که پس از مدتها غذایی بسیار خوشمزه جلوی شما بگذارند و حتما آن را با ولع خواهید خورد؛ اما اگر همین غذای خوشمزه را هر لحظه جلوی شما بگذارند، حس اشباع و زدگی پیدا میکنید و این کاری است که «مد مکس: جاده خشم» با پشت سر هم قراردادن مدام فصول اکشن خود انجام داده است.
خیلیها میگویند تماشای «مد مکس: جاده خشم» مثل رفتن به شهربازی است و صرف هیجان و لذت. حرف بیراهی نیست و واقعا چه چیزی بهتر از رفتن به سینما و لذتبردن و هیجانزدهشدن. مشکل اما وقتی است که به «مد مکس: جاده خشم» با عنوان اثر هنری و کاری فرهیخته با لایههای معنایی عمیق یاد شود. مگر شهربازی را پس از لذتبردن با مفاهیم غامض فلسفی توصیف میکنیم که این کار را با «مد مکس» انجام دهیم؟ حتی به عنوان کسی که فیلم را دوست ندارد، با «مد مکس» به عنوان یک تفریح محض موافقم و چهبسا اگر فیلم را روی پرده ببینم از آن به عنوان یک فیلم «پاپکورنی» لذت ببرم؛ اما محض رضای خود سینما هم که شده، فیلم را با صفات هنری و چندلایه الکی «گندهاش» نکنید، بگذارید فیلم در حد همین یک تفریح محض بماند. فیلمهای مفرح هم مثل کالاهای دنیای لباس دورانی دارند که مُد میشوند و بعد فراموش میشوند. حالا هم مُد روزگار ما «مد مکس: جاده خشم» است درست همانطورکه در دهه 1980، «مد مکس»های مل گیبسن مُد بودند. آن موقع قهرمان عضلانی اهل کتککاری بود و قهرمان این روزها تم هاردی است که انگار نشئه است و همهچیز را با تعجب نگاه میکند و جان میکند حرف بزند و
مهمتر از همه منفعل است و اگر نبود هم زنهای اسیر، میتوانستند فرار کنند. برای مخاطبانی که خودشان هم منفعل شدند و به جای خواندن کتاب در دنیای تلگرام دنبال چیزهای «کول» میگردند، معلوم است مد مکسِ تام هاردی جذاب است و فیلمش دوستداشتنی و هیچ عیبی هم ندارد، اما این هم مُد است و گذرا، همانطورکه زمانی آرنولد مُد بود و زمانی ژان کلود وندم (که مدتی حتی «فرانکی» صدایش میزدند به عشق فیلم «رینگ خونین») و این فهرست را میشود ادامه داد.
در صحبت با چند نفر از کسانی که فیلم را دوست داشتند یا حداقل از من بیشتر دوست داشتند، میگفتم هرچند با فیلم مخالفم، اما اگر از آن لذت برده بودم، میتوانستم جوری از فیلم دفاع کنم که مخالفانش نظرشان را پس بگیرند. چیزی که در واقع برای منِ مخالف هم «مد مکس» را به پدیدهای قابل بحث بدل میکند، تقلیل سینما در آن به خالصترین حالت آن و برگرداندن آن به زمان سینمای صامت است؛ یعنی فیلم در صحنههای نبردش (هرچند تکراری میشوند!) کاری میکند که بیننده، جدا از مخالف یا موافق، حس و حال بینندگان ورود قطار به ایستگاه را در اولین فیلمِ برادران لومیر پیدا میکند: حیرت و ترس! بله، حتی من مخالف فیلم هم از دیدن بندبازی نوکران ایمورتان جو در آسمان یا از سکانس جذاب تعقیب و گریز در سکوت در شب لذت میبرم؛ اما هر چیزی که لذتبخش باشد که هنر نیست و ماندگار نیست! اما توانایی میلر در خلق این ترس و حیرت، ستودنی است. موقع تماشای فیلم با خودم میگفتم کاش فیلم صامت بود و هیچ دیالوگی نداشت و رنگی هم نبود و سیاهوسفید بود و به سبک فیلمهای دیوید وارک گریفیث، هر فصل را با تکرنگی سبز، قهوهای، زرد یا آبی میدیدیم (کمااینکه فیلم در برخی فصول
موفق به این کار شده)، آن موقع با یک شاهکار بیبدیل در سینما روبهرو بودیم که فقط میشد ستودش! اما حیف که در سینما درباره فیلمی حرف میزنیم که روی پرده میبینیم و آنچه «مد مکس: جاده خشم» نام دارد همین فیلم اکشنی است که جذاب شروع میشود و خسته و ازریتمافتاده پایان میگیرد. بااینحال، از همان موقعِ تماشای اول فیلم دلم میخواست روزی کسی فیلم را صامت بازسازی میکرد و انگار جرج میلر ندای دل منِ مخالف را شنید که چند ماه بعد از اکران فیلم گفت نسخه صامت و سیاهوسفید فیلم را در نسخه بلو-ری فیلم میگنجاند، نسخهای واقعا صامت و موسیقی خالص! (البته هرچند بلو-ری فیلم منتشر شده اما خبری از این نسخه نیست و گفته میشود این نسخه احتمالا اکران شود!) به نظرم آن شاهکار (احتمالی) که دوستداران فیلم از آن سخن میگویند همین نسخه سیاهوسفید است که عصاره سینمای صامت خواهد بود. امیدوارم زودتر آن نسخه را ببینم و بعد مطمئن شوم حرفم درباره نسخه فعلی فیلم درست بوده، اینکه تا چه میزان دیالوگهای سطحی، طراحی درام احمقانه و سکانسهای بیهوده هواخوری میان فصلهای اکشن به فیلم ضربه زده است.
شکی نیست جرج میلر ذهن خلاقی دارد، کوئروگرافی سکانسهای اکشن فیلم نشان میدهد او در کارگردانی چه قابلیتی دارد. او چهره سال است چون با یک اکشن توانست منتقدان سرسخت را هم همراه خود کند. چهره سال است چون موفق شد با اتکا به شخصیتی از سینمای اکشن به بالاترین موفقیتهای سال برسد و حالا رئیس هیأت داوران هم بشود. اینها اتفاقات کمی نیست و خیلی کم پیش میآید برای فیلمسازی در سالی رخ دهد که فیلمی اکشن ساخته (حتی اگر دوستدار فیلم باشی و بگویی فیلم عمیق است؛ اما از نظر ژنریک فیلم اکشن است) و این کار کمی نیست و فکر کنم من و دیگر کسانی هم فیلم را دوست ندارند، منتظر قسمت بعدی فیلم یعنی «مد مکس: سرزمین هرز» باشند و همین که فیلم مخالفانش را هم کنجکاو کرده خودش کار بزرگی است و این کار را جرج میلر انجام داده، پس واقعا چه کسی بهتر از او شایسته بدلشدن به چهره سال سینمای جهان را دارد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.