|

چهره سال سینمای ایران: کیانوش عیاری

تصویر بلوغ فیلم‌ساز آماتور

مهرداد حجتی

نخستین سینمای شهر را پدرش تأسیس کرد. «سینما دنیا»، کنار پاساژ بزرگ «عیاری»، در خیابان «امام‌خمینی». این از نخستین نشانه‌های گذار به مدرنیته شهری بود که قرار بود در سال‌های بعد به یکی از قطب‌های صنعتی کشور تبدیل شود. در همان سال‌ها بود که رفته‌رفته شهر عقب‌مانده و توسعه‌نیافته اهواز، شکل و شمایل یک شهر درحال‌توسعه را به خود می‌گرفت. پس از سال‌ها قرار شده بود چند صد متر آن‌طرف‌تر از پل فلزی و معلق قدیمی شهر که بین مردم به «پل سفید» معروف بود، پل جدیدی ساخته شود. سال‌ها شهر برای اتصال بین دو سوی رود «کارون» فقط دو پل داشت. یکی «پل سفید» و دیگری «پل سیاه». یکی برای عبور ماشین و عابر پیاده در مرکز شهر و دیگری کیلومتری آن‌طرف‌تر برای عبور قطار. توسعه و مدرنیته امری گریزناپذیر در اواخر قرن بود. تعریض خیابان‌ها و آپارتمان‌سازی در همان سال‌ها رونق گرفت. در چنین روزگاری نسل جدید نوگرایی در شهر پدیدار شدند که قرار بود از طریق جادوی قرن بیستم در «هم‌نسل»‌های خود تحول ایجاد کنند. سرکرده این نسل، جوان خوش‌قریحه و باهوشی بود به نام «کیانوش عیاری». او به کمک برادر بزرگ‌ترش «داریوش»، دفتر «سینمای آزاد» را در محله «باغ معین» اهواز دایر کرد و در مدت کوتاهی گروهی از جوانان مستعد را تعلیم داد. کم‌سن‌و‌سال‌ترین آن جوان‌ها من بودم. نوجوان دانش‌آموزی که قرار بود بعدازظهر‌ها پس از مدرسه به عشق سینما به آنجا برود تا در کنار «سینماگران آماتور»، از «تاریخ سینما»، «نئورئالیسم ایتالیا»، «موج نو فرانسه» و «موج نو سینمای ایران» بیاموزد و این سال‌های آغازین دهه 50 بود. سال‌هایی که کشور، نوگرایی و مدرنیته را تجربه می‌کرد. جشنواره‌هایی برای نخستین بار تأسیس می‌شدند و هنر سینما فراگیرتر از قبل به همه شهرها وارد می‌شد. اوایل همین دهه است که نخستین سینمای آماتور ایران با عنوان «سینمای آزاد» به ابتکار «بصیر نصیبی» زیر نظر بخش فرهنگی «رادیو و تلویزیون ملی»، در تهران تأسیس می‌شود. «کیانوش عیاری» هم بلافاصله شعبه خوزستان آن را در اهواز دایر می‌کند. سینما نزد عیاری‌ها علاقه‌ای خانوادگی بود. هم پدر و هم دو پسر. پدر به سهم خود نخستین سینمای شهر را بنیان می‌گذارد و دو پسر نخستین مرکز آموزش سینمای آماتور را. در همان اهواز است که «کیانوش عیاری» نخستین فیلم مهم «هشت‌میلی‌متری» خود را با عنوان «آن‌سوی آتش» می‌سازد. فیلمی که قرار بود تمامی سال‌های پیش‌روی او را تحت‌الشعاع قرار دهد. «آن‌سوی آتش» به جشنواره‌های جهانی رفت و جوایزی را کسب کرد. کیانوش عیاری مشهور شد و شهرت او سبب شد اهواز قطب سینمای آماتور ایران شود. تا پیش از این هرگز هیچ شهری در برابر تهران رخ‌نمایی نکرده بود. اهواز به لطف استعداد «کیانوش عیاری» این شانس را یافته بود تا توجه‌ها را از تهران به خود معطوف کند. عیاری پس از موفقیت فیلم «آن‌سوی آتش» فیلم‌های دیگری می‌سازد. «خاکباران» او، مانند فیلم قبلی‌اش موفقیت جهانی کسب می‌کند. حالا او شناخته‌شده‌ترین فیلم‌ساز آماتور ایران در سطح جهان است و این شهرت به ‌حدی خیره‌کننده است که حسادت بسیاری از هم‌دوره‌ای‌هایش را برمی‌انگیزد. نیمه دوم دهه 50 پیش از تحولات سال 57، به تهران می‌رود تا در آنجا پا به عرصه بزرگ‌تری بگذارد؛ تجربه ساخت فیلم 16میلی‌متری، اما نه داستانی که مستند. زلزله «طبس» بهترین فرصت برای اوست تا بتواند قریحه خود را در زمینه سینمای مستند بیازماید. آزمونی که از آن سربلند بیرون می‌آید. فیلمی که هوشمندانه از تصاویر «پ مثل پلیکان»، اثر ماندگار «پرویز کیمیاوی» وام می‌گیرد تا در آن، روزگار خاطره‌انگیز «باغ گلشن طبس» را یادآوری کند. باغ و پلیکانی که با زلزله به یکباره محو می‌شوند. تدوین فیلم تا تحولات سال 57 طول می‌کشد. پس از رخدادهای آن سال من که دانشجوی سال اول دانشگاه تهران بودم به تلویزیون رفتم. در آنجا با کیانوش در یکی از اتاق‌های تدوین ملاقات می‌کنم. به نظر آشفته و نگران می‌آید. در آن روزها دفتر مرکزی «سینمای آزاد» در حال دست‌به‌دست‌شدن است. از گروهی بنیان‌گذار به گروهی «انقلابی». «بصیر نصیبی» جایش را به جوانی به‌ نام «محمد ترشیزی» می‌داد که قرار بود از آن پس فیلم‌های کوتاه «انقلابی» بسازد. هر چند بعدها «محمد ترشیزی» دوام نیاورد و جایش را به جوانی از اعضای انجمن اسلامی یکی از دانشگاه‌ها به نام «سعید حاجی میری» داد. تا بالاخره پس از دست‌به‌دست‌کردن‌های مکرر آنجا را به تعطیلی بکشانند. این تعطیلی برای «سینمای جوان» که یکی، دو سال پس از «سینمای آزاد» به تقلید از آن در وزارت «فرهنگ و هنر» تأسیس شده بود، این امکان را فراهم می‌کرد تا خلأ آن را پر کند. عیاری در همه این مدت خود را از جنجال‌ها و هیاهوهای پیش‌آمده در «سینمای آزاد» دور نگه می‌دارد. چند سالی طول می‌کشد تا «عیاری» بتواند نخستین اثر سینمایی‌اش را بسازد. در همه این سال‌ها او منتظر مجوز می‌ماند. دهه 60 فرصت خوبی برای به‌رخ‌کشیدن توانایی‌های اوست. «تنوره دیو» همه را غافلگیر می‌کند. فیلم به حدی درخشان است که هیأت داوران را ناگزیر به اهدای جایزه سیمرغ بهترین کارگردانی به او می‌کند. حالا برای جوان آماتور دیروز فرصت فراهم است تا فیلم حدیث نفس خود را بسازد. «شبح کژدم» روایت تلاش بی‌وقفه و جنون‌آمیز فیلم‌ساز جوانی است که به هر دری برای ساخت نخستین اثر سینمایی‌اش می‌زند، اما هر بار به دری بسته می‌خورد. در آن سال‌ها «فخرالدین انوار» فیلم را طعنه به خود قلمداد می‌کند و مانع درخشش آن در جشنواره می‌شود. با وجود شایستگی، هیچ جایزه‌ای به فیلم تعلق نمی‌گیرد. در اکران عمومی هم اجازه ماندن بر پرده را نمی‌یابد. تا پس از مدت کوتاهی از انظار عمومی کنار گذاشته شود. شاید این نخستین بی‌مهری از سلسله بی‌مهری‌هایی است که قرار است از آن پس با آنها روبه‌رو شود. سال بعد «آن‌سوی آتش» را می‌سازد. اثری خیره‌کننده که در زمان خودش اتفاقی بزرگ در عرصه سینمای ایران است. «آن‌سوی آتش» در جشنواره فیلم فجر دومین جایزه سیمرغ بهترین کارگردانی را برای او به ارمغان می‌آورد. کیانوش عیاری ثابت کرده بود در عرصه حرفه‌ای هم فیلم‌ساز توانایی است. فیلم‌سازی که می‌تواند اعتباری به دیگر اعتبارهای سینمای ایران بیفزاید. همان سال «آن‌سوی آتش» به جشنواره «کن» دعوت می‌شود. اما در کمال ناباوری از سوی بنیاد فارابی به کشور بازگردانده می‌شود. گفته می‌شود «سیدمحمد بهشتی»، تحت فشار فرد یا افرادی تقاضای استرداد فیلم را کرده بود. از آن تاریخ تا به امروز «کیانوش عیاری»، چند فیلم و سریال ساخته است. آثاری که به گفته اغلب صاحب‌نظران درخشان بوده‌‌اند. در میان سریال‌های او «روزگار قریب» درخشان‌تر و مرتفع‌تر است. تا آنجا که بسیاری از همکاران او مدعی‌اند بهترین سریال در میان همه سریال‌های دو دهه اخیر است. کیانوش بارها گفته است این سریال را بی‌هیچ فیلم‌نامه‌ای جلو دوربین برده است و شب به شب پیش از فیلم‌برداری فیلم‌نامه روز بعد را می‌نوشته است. ادعایی ‌باورنکردنی اما واقعی! از او با آن ذهن نبوغ‌آسا هر ادعایی پذیرفتنی است. اما آنچه در این سال‌ها او را کم‌کار و کم‌انگیزه کرده است، توقیف آخرین اثرش «خانه پدری» است. فیلمی که شش سال پیش ساخت و جز یکی، دو شب هرگز امکان نمایش نیافت. «خانه پدری» نخستین‌بار در سال 1389 به جشنواره فیلم فجر ارسال شد. فیلم با شیطنت یکی از دوستان قدیمی عیاری که در آن سال عضو هیأت انتخاب آثار بود، از جشنواره کنار گذاشته شد و این اتفاق در حالی رخ داد که عیاری سوگوار همسرش بود که عاشقانه او را دوست می‌داشت. با کنارگذاشتن «خانه پدری» از جشنواره، دومین ضربه ظرف چند ماه به او وارد شد. نه‌تنها مسئولان وقت سینمایی تلاش نکردند تا از بار غم و اندوه این نابغه سینما بکاهند، بلکه بیشتر بر غم او افزودند. «خانه پدری» در چنبره‌ای غریب از بوروکراسی گرفتار آمد. از آن تاریخ تاکنون فیلم بارهاوبارها بازبینی شده است. هربار به عیاری وعده نمایش آن را داده‌‌اند و هربار هم خلف وعده کرده‌‌اند و هرگز به جز مقطعی کوتاه- کمتر از دو روز- به آن اجازه نمایش نداده‌اند. «کیانوش عیاری» در همه این سال‌ها به آرمان‌های سینمای آماتور وفادار ماند. در همه آثارش این روحیه را بازتاباند و اینک که از مرز 60 سالگی گذشته است، کماکان در نگاه من «فیلم‌سازی آماتور» است که هیچ‌گاه نخواسته است اسیر حرفه‌ای‌گری‌های مرسوم «سینمای رایج» شود. و این تصویری از بلوغ یک فیلم‌ساز همواره آماتور است.

نخستین سینمای شهر را پدرش تأسیس کرد. «سینما دنیا»، کنار پاساژ بزرگ «عیاری»، در خیابان «امام‌خمینی». این از نخستین نشانه‌های گذار به مدرنیته شهری بود که قرار بود در سال‌های بعد به یکی از قطب‌های صنعتی کشور تبدیل شود. در همان سال‌ها بود که رفته‌رفته شهر عقب‌مانده و توسعه‌نیافته اهواز، شکل و شمایل یک شهر درحال‌توسعه را به خود می‌گرفت. پس از سال‌ها قرار شده بود چند صد متر آن‌طرف‌تر از پل فلزی و معلق قدیمی شهر که بین مردم به «پل سفید» معروف بود، پل جدیدی ساخته شود. سال‌ها شهر برای اتصال بین دو سوی رود «کارون» فقط دو پل داشت. یکی «پل سفید» و دیگری «پل سیاه». یکی برای عبور ماشین و عابر پیاده در مرکز شهر و دیگری کیلومتری آن‌طرف‌تر برای عبور قطار. توسعه و مدرنیته امری گریزناپذیر در اواخر قرن بود. تعریض خیابان‌ها و آپارتمان‌سازی در همان سال‌ها رونق گرفت. در چنین روزگاری نسل جدید نوگرایی در شهر پدیدار شدند که قرار بود از طریق جادوی قرن بیستم در «هم‌نسل»‌های خود تحول ایجاد کنند. سرکرده این نسل، جوان خوش‌قریحه و باهوشی بود به نام «کیانوش عیاری». او به کمک برادر بزرگ‌ترش «داریوش»، دفتر «سینمای آزاد» را در محله «باغ معین» اهواز دایر کرد و در مدت کوتاهی گروهی از جوانان مستعد را تعلیم داد. کم‌سن‌و‌سال‌ترین آن جوان‌ها من بودم. نوجوان دانش‌آموزی که قرار بود بعدازظهر‌ها پس از مدرسه به عشق سینما به آنجا برود تا در کنار «سینماگران آماتور»، از «تاریخ سینما»، «نئورئالیسم ایتالیا»، «موج نو فرانسه» و «موج نو سینمای ایران» بیاموزد و این سال‌های آغازین دهه 50 بود. سال‌هایی که کشور، نوگرایی و مدرنیته را تجربه می‌کرد. جشنواره‌هایی برای نخستین بار تأسیس می‌شدند و هنر سینما فراگیرتر از قبل به همه شهرها وارد می‌شد. اوایل همین دهه است که نخستین سینمای آماتور ایران با عنوان «سینمای آزاد» به ابتکار «بصیر نصیبی» زیر نظر بخش فرهنگی «رادیو و تلویزیون ملی»، در تهران تأسیس می‌شود. «کیانوش عیاری» هم بلافاصله شعبه خوزستان آن را در اهواز دایر می‌کند. سینما نزد عیاری‌ها علاقه‌ای خانوادگی بود. هم پدر و هم دو پسر. پدر به سهم خود نخستین سینمای شهر را بنیان می‌گذارد و دو پسر نخستین مرکز آموزش سینمای آماتور را. در همان اهواز است که «کیانوش عیاری» نخستین فیلم مهم «هشت‌میلی‌متری» خود را با عنوان «آن‌سوی آتش» می‌سازد. فیلمی که قرار بود تمامی سال‌های پیش‌روی او را تحت‌الشعاع قرار دهد. «آن‌سوی آتش» به جشنواره‌های جهانی رفت و جوایزی را کسب کرد. کیانوش عیاری مشهور شد و شهرت او سبب شد اهواز قطب سینمای آماتور ایران شود. تا پیش از این هرگز هیچ شهری در برابر تهران رخ‌نمایی نکرده بود. اهواز به لطف استعداد «کیانوش عیاری» این شانس را یافته بود تا توجه‌ها را از تهران به خود معطوف کند. عیاری پس از موفقیت فیلم «آن‌سوی آتش» فیلم‌های دیگری می‌سازد. «خاکباران» او، مانند فیلم قبلی‌اش موفقیت جهانی کسب می‌کند. حالا او شناخته‌شده‌ترین فیلم‌ساز آماتور ایران در سطح جهان است و این شهرت به ‌حدی خیره‌کننده است که حسادت بسیاری از هم‌دوره‌ای‌هایش را برمی‌انگیزد. نیمه دوم دهه 50 پیش از تحولات سال 57، به تهران می‌رود تا در آنجا پا به عرصه بزرگ‌تری بگذارد؛ تجربه ساخت فیلم 16میلی‌متری، اما نه داستانی که مستند. زلزله «طبس» بهترین فرصت برای اوست تا بتواند قریحه خود را در زمینه سینمای مستند بیازماید. آزمونی که از آن سربلند بیرون می‌آید. فیلمی که هوشمندانه از تصاویر «پ مثل پلیکان»، اثر ماندگار «پرویز کیمیاوی» وام می‌گیرد تا در آن، روزگار خاطره‌انگیز «باغ گلشن طبس» را یادآوری کند. باغ و پلیکانی که با زلزله به یکباره محو می‌شوند. تدوین فیلم تا تحولات سال 57 طول می‌کشد. پس از رخدادهای آن سال من که دانشجوی سال اول دانشگاه تهران بودم به تلویزیون رفتم. در آنجا با کیانوش در یکی از اتاق‌های تدوین ملاقات می‌کنم. به نظر آشفته و نگران می‌آید. در آن روزها دفتر مرکزی «سینمای آزاد» در حال دست‌به‌دست‌شدن است. از گروهی بنیان‌گذار به گروهی «انقلابی». «بصیر نصیبی» جایش را به جوانی به‌ نام «محمد ترشیزی» می‌داد که قرار بود از آن پس فیلم‌های کوتاه «انقلابی» بسازد. هر چند بعدها «محمد ترشیزی» دوام نیاورد و جایش را به جوانی از اعضای انجمن اسلامی یکی از دانشگاه‌ها به نام «سعید حاجی میری» داد. تا بالاخره پس از دست‌به‌دست‌کردن‌های مکرر آنجا را به تعطیلی بکشانند. این تعطیلی برای «سینمای جوان» که یکی، دو سال پس از «سینمای آزاد» به تقلید از آن در وزارت «فرهنگ و هنر» تأسیس شده بود، این امکان را فراهم می‌کرد تا خلأ آن را پر کند. عیاری در همه این مدت خود را از جنجال‌ها و هیاهوهای پیش‌آمده در «سینمای آزاد» دور نگه می‌دارد. چند سالی طول می‌کشد تا «عیاری» بتواند نخستین اثر سینمایی‌اش را بسازد. در همه این سال‌ها او منتظر مجوز می‌ماند. دهه 60 فرصت خوبی برای به‌رخ‌کشیدن توانایی‌های اوست. «تنوره دیو» همه را غافلگیر می‌کند. فیلم به حدی درخشان است که هیأت داوران را ناگزیر به اهدای جایزه سیمرغ بهترین کارگردانی به او می‌کند. حالا برای جوان آماتور دیروز فرصت فراهم است تا فیلم حدیث نفس خود را بسازد. «شبح کژدم» روایت تلاش بی‌وقفه و جنون‌آمیز فیلم‌ساز جوانی است که به هر دری برای ساخت نخستین اثر سینمایی‌اش می‌زند، اما هر بار به دری بسته می‌خورد. در آن سال‌ها «فخرالدین انوار» فیلم را طعنه به خود قلمداد می‌کند و مانع درخشش آن در جشنواره می‌شود. با وجود شایستگی، هیچ جایزه‌ای به فیلم تعلق نمی‌گیرد. در اکران عمومی هم اجازه ماندن بر پرده را نمی‌یابد. تا پس از مدت کوتاهی از انظار عمومی کنار گذاشته شود. شاید این نخستین بی‌مهری از سلسله بی‌مهری‌هایی است که قرار است از آن پس با آنها روبه‌رو شود. سال بعد «آن‌سوی آتش» را می‌سازد. اثری خیره‌کننده که در زمان خودش اتفاقی بزرگ در عرصه سینمای ایران است. «آن‌سوی آتش» در جشنواره فیلم فجر دومین جایزه سیمرغ بهترین کارگردانی را برای او به ارمغان می‌آورد. کیانوش عیاری ثابت کرده بود در عرصه حرفه‌ای هم فیلم‌ساز توانایی است. فیلم‌سازی که می‌تواند اعتباری به دیگر اعتبارهای سینمای ایران بیفزاید. همان سال «آن‌سوی آتش» به جشنواره «کن» دعوت می‌شود. اما در کمال ناباوری از سوی بنیاد فارابی به کشور بازگردانده می‌شود. گفته می‌شود «سیدمحمد بهشتی»، تحت فشار فرد یا افرادی تقاضای استرداد فیلم را کرده بود. از آن تاریخ تا به امروز «کیانوش عیاری»، چند فیلم و سریال ساخته است. آثاری که به گفته اغلب صاحب‌نظران درخشان بوده‌‌اند. در میان سریال‌های او «روزگار قریب» درخشان‌تر و مرتفع‌تر است. تا آنجا که بسیاری از همکاران او مدعی‌اند بهترین سریال در میان همه سریال‌های دو دهه اخیر است. کیانوش بارها گفته است این سریال را بی‌هیچ فیلم‌نامه‌ای جلو دوربین برده است و شب به شب پیش از فیلم‌برداری فیلم‌نامه روز بعد را می‌نوشته است. ادعایی ‌باورنکردنی اما واقعی! از او با آن ذهن نبوغ‌آسا هر ادعایی پذیرفتنی است. اما آنچه در این سال‌ها او را کم‌کار و کم‌انگیزه کرده است، توقیف آخرین اثرش «خانه پدری» است. فیلمی که شش سال پیش ساخت و جز یکی، دو شب هرگز امکان نمایش نیافت. «خانه پدری» نخستین‌بار در سال 1389 به جشنواره فیلم فجر ارسال شد. فیلم با شیطنت یکی از دوستان قدیمی عیاری که در آن سال عضو هیأت انتخاب آثار بود، از جشنواره کنار گذاشته شد و این اتفاق در حالی رخ داد که عیاری سوگوار همسرش بود که عاشقانه او را دوست می‌داشت. با کنارگذاشتن «خانه پدری» از جشنواره، دومین ضربه ظرف چند ماه به او وارد شد. نه‌تنها مسئولان وقت سینمایی تلاش نکردند تا از بار غم و اندوه این نابغه سینما بکاهند، بلکه بیشتر بر غم او افزودند. «خانه پدری» در چنبره‌ای غریب از بوروکراسی گرفتار آمد. از آن تاریخ تاکنون فیلم بارهاوبارها بازبینی شده است. هربار به عیاری وعده نمایش آن را داده‌‌اند و هربار هم خلف وعده کرده‌‌اند و هرگز به جز مقطعی کوتاه- کمتر از دو روز- به آن اجازه نمایش نداده‌اند. «کیانوش عیاری» در همه این سال‌ها به آرمان‌های سینمای آماتور وفادار ماند. در همه آثارش این روحیه را بازتاباند و اینک که از مرز 60 سالگی گذشته است، کماکان در نگاه من «فیلم‌سازی آماتور» است که هیچ‌گاه نخواسته است اسیر حرفه‌ای‌گری‌های مرسوم «سینمای رایج» شود. و این تصویری از بلوغ یک فیلم‌ساز همواره آماتور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.