گفتوگو با عبدالله کوثری درباره رمان «باغ همسایه» خوسه دونوسو و ادبیات امریکای لاتین
نوشتن نوعی تبعید است
شیما بهرهمند
خوسه دونوسو، از دیگر بزرگان ادبیات امریکای لاتین است که عبدالله کوثری، مترجم بنام ما، این نویسنده شیلیایی را به مخاطب ایرانی شناساند. با ترجمه رمان «باغ همسایه» و پیشتر داستان کوتاه «گردش» در مجموعه داستانهای کوتاه امریکای لاتین و البته رمان مهم «حکومت نظامی» که در دست انتشار است. رمانِ باغ همسایه بهگفته مترجمش حاصل کار سالهای 78 تا 88 است که در پاییز 94 منتشر شد. در این فاصله کوثری چند کتاب دیگر نیز منتشر کرد و اکنون نیز ترجمه «تراژدیهای ائوریپیدس» را در دست دارد. چنانکه در مقدمه کتاب بهنقل از اچهوریا، منتقد ادبی سرشناس، آمده «دونوسو را میتوان هنری جیمز امریکای لاتین دانست، یعنی ناظر دقیق آداب و رسوم اجتماعی و استاد بیبدیل در شیوههای روایت.» نویسندهای در شمار تواناترین نویسندگان دوره شکوفایی ادبیات امریکای لاتین و نیز نخستین نویسندهای که با اعلام اشباعشدگی رمان «شکوفایی» خواستار پایاندادن به این دوران شد، و مانند بیشتر نویسندگان نسل دوم، تجربهای جهانیتر داشت و «شیفته ادبیات انگلیسیزبان» بود. با غ همسایه، از رمانهای جذاب دونوسوست، گزارشی ساده و واقعگرایانه از سرنوشت نویسندهای تبعیدی و سرخورده که با چرخشی نامنتظر در فصل آخر، مخاطب را به تردید میکشاند. کوثری که بیش از سهدهه، نامش با ادبیات امریکای لاتین گره خورده است، «بدیعبودن کار و نگاه و سبک نویسنده، ارزش فرهنگی بالا» را از دلایل انتخابهای خود برای ترجمه میداند. او معتقد است اگر ما با تجربههای مشترک با امریکای لاتین نتوانستهایم از تجربههامان روایت بسازیم، به این خاطر است که «بیشتر در پی توجیه ناکامیها و شکستهامان بودهایم و هنوز چنانکه بایست چهره خودمان را در آینهای راستنما تماشا نکردهایم.» او معتقد است «رهایی از ایدئولوژی را با نداشتن رویا به خطا گرفتهایم. انسان بیرویا هم نمیتواند چیز بزرگی خلق کند.» در آخرین روزهای زمستانی در فاصلهای شش ساله میان ترجمه و انتشار رمان «باغ همسایه» با عبدالله کوثری درباره این رمانِ مهم امسال و تجربههای او در نسبت با ادبیات امریکای لاتین و وضعیت ادبیات ما به گفتوگو نشستهایم.
رمان «باغ همسایه» را میتوان از دو وجه فرم و ساختار بهشکل دو خط موازی در نظر گرفت که یکی (فرم) بر زندگی تبعیدیان سیاسی متمرکز است و دیگری (ساختار) با تصور یا کلیشهای در ادبیات آمریکای لاتین در جدل است. خوسه دونوسو با استفاده از چه تکنیک و تمهیداتی این دو مسیر را پیش میبرد؟
در ادبیات آمریکای لاتین چیزهایی ممکن است بدل به کلیشه بشود یکی همان سبک رئالیسم جادویی است و دیگر «دیکتاتورزدگی» که از دیرباز از مضامین عمده بوده. خوسه دونوسو کتابی دارد درباره چگونگی دوران شکوفایی و بخصوص آغاز این دوران. در این کتاب از موفقیت «تجاری» این رمانها اظهار نگرانی میکند و در مورد رسیدن به بنبست هشدار میدهد. خودش هم تاآنجاکه من خواندهام در هیچیک از کتابهایش خود را گرفتار آن سبک و آن مضمون نمیکند. گرچه بههرحال در مقام نویسندهای آمریکای لاتینی نگاهی متفاوت از نویسندگان غربی دارد. مایکل وود در مقالهای که در کتاب «داستان مدرن در آمریکای لاتین» درباره دو کتاب دونوسو، پرنده وقیح شب و خانهای در روستا (ییلاق) نوشته میگوید، در رمان دونوسو آنچه میبینیم تصویر آمریکای لاتین همچون خوابی پریشان و نامألوف نیست، بلکه خواب نامألوف ذهنی است که کاملا آمریکای لاتینی است. این شاید تفاوت مهم میان دونوسو و مثلا مارکز باشد. با این توضیح که این هردو رمان بهنوعی از دنیایی غریب، دنیایی واژگونه و انسانهایی با چهرههای نامتعارف حرف میزنند. درهرحال دونوسو اولین نویسنده آمریکای لاتین بود که از اشباعشدگی
رئالیسم جادویی حرف زد و خواستار خانهتکانی اساسی شد. کتابهایی که بعدها نوشت مثل همین «باغ همسایه» و «حکومت نظامی» و «خانواده مقدس»، سبکی کاملا خاص خود او دارد. در مقدمه باغ همسایه گفتههایی از او آوردهام که به کورتاسار و «لیلیبازی» او اشاره میکند. اگر درست بهخاطر بیاورم در همین باغ همسایه در جایی خولیو مندس به نویسندهای اشاره میکند که گویا از مارکز تقلید میکند و بعد میگوید بگذریم که تقلید از مارکز کاری ندارد. این شاید دنباله همان نگاه اوست به کلیشهشدن یک سبک، که حتما در آمریکای لاتین زیاد بوده و ما نمونههای تقلیدیاش را فقط در کار خانم آلنده دیدهایم که تازه از مقلدان خوب این سبک است. دو نویسنده آمریکای لاتین میشناسم که خیلی مستقل عمل کردهاند، یکی دونوسو و دیگری خوان کارلوس اونتی که من در مجموعهداستانهای کوتاه آمریکای لاتین دو داستان کوتاه بسیار بسیار خوب از او آوردهام اما واقعیت این است که هرچند دو سه رمان از او خواندهام هنوز چنان که بایست به او نزدیک نشدهام.
دونوسو با همتایان رماننویس خود در آمریکای لاتین تفاوت چشمگیری دارد. او را نخستینبار آمریکاییها کشف کردند و به استعداد او در داستاننویسی پی بردند. بعدتر، چندی پس از کودتای شیلی دونوسو به خیل روشنفکران تبعیدی پیوست. آنطورکه در مقدمه از اچهوریا نقل کردهاید، «اگر دونوسو همچنان زبان انگلیسی را زبان ادبی خود قرار میداد، جوزف کنراد آمریکای لاتین میشد» اما او به وطنش بازگشت. از این تفاوت بگویید؟
اصولا دوران شکوفایی یا همان «بوم» زمانی آغاز شد که نویسندگان آمریکای لاتین توجه نویسندگان و منتقدان ایالات متحده را جلب کردند و کارهاشان ترجمه شد و با این ترجمهها شهرت جهانی یافتند. دونوسو در همان کتابی که اشاره کردم در این مورد حرف زده. خودش میگوید ما کتابهامان در وطن خودمان یا فوقش در چند کشور همسایه خواننده داشت و تا این حد مشهور بودیم، اما شهرت جهانی بعد از ترجمه آثار ما به انگلیسی تحقق یافت. تا آنجا که میدانم رمان Coronation را که از اولین آثار اوست، کارلوس فوئنتس به ناشر بزرگ آمریکایی، آلفرد ناپف معرفی میکند. اما دونوسو هرچند مدتی در ایالات متحده بود کارهای اصلیاش را بعد از بازگشت به شیلی در همان دهه 1950 شروع کرد و این شاید از بخت بلندش بود. نمیدانم چند نویسنده توانستهاند به زبانی غیر از زبان مادری خود بنویسند و مثل جوزف کنراد پذیرش عام بیابند. درهرحال دونوسو خودش از بابت بازگشت زیاد گلهمند نبوده! اما مثل اغلب نویسندگان آمریکای لاتین بهناچار مدتی را خارج از وطن سر کرده.
برخلاف نویسندگان نسل اول آمریکای لاتین، که غالبا وقایعی چون انقلاب یا استقلال از سلطه استعمار را مبنای فضای روایی خود قرار میدادند، در ادبیات موسوم به «پستبوم»، رویدادهایی همچون کودتا و تبعید مبنای روایت قرار گرفت. از این بابت «باغ همسایه» نمونه درخورتوجهی از ادبیات پستبوم بهشمار میآید. چرا تغییر تجربه سیاسی و اجتماعی به تفاوت در نحوه روایتگری منجر میشود؟ چگونه میتوان این تغییرات را در رمان «باغ همسایه» شناسایی کرد؟
نویسندگان نسل اول بخصوص کارپانتیه و آستوریاس و کمی بعد از ایشان مثلا اوگوستو روئا باستوس - متولد 1914- (بورخس را باید در جای خاصی بررسی کرد) درواقع دغدغه بزرگشان شناسایی و شناساندن هویت آمریکای لاتین و سرچشمههای این هویت بود. اینها فقط تاریخ را دستمایه نکردند بلکه اساطیر را بهخدمت گرفتند و چیزی پدید آوردند که آمیزه تاریخ و اسطوره و خیال و جادو و خیلی عناصر بومی دیگر بود. اصلا آن غرابت بدیع که بعدها اسمش رئالیسم جادویی شد از همین تلاش سرچشمه گرفت. اینها میخواستند بهقول خودشان نشان بدهند که واقعیت آمریکای لاتین با رئالیته اروپا تفاوت دارد و این تفاوت نهفقط در اقلیم شگفت این منطقه که نیز در بطن نگاه و تصور و تخیل آمریکای لاتینی نهفته. لازمه این جهان روکردن به سبکی بود که در مثلا «پادشاهی این عالم» (یا قلمرو این عالم) و «گامهای گمشده» از کارپانتیه مییابیم که این دومی، رفتن به اعماق طبیعت و انسانهای ساکن در آن است برای کندوکاو در فرهنگ بهطورکلی. آستوریاس نیز در کارهای خودش بیش از هرچیز از افسانه و اسطوره قومی استفاده میکند. بُعد دیگر کار اینها البته همان است که شما گفتهاید. بخصوص در کارهای آستوریاس
و روئا باستوس. اما تفاوت بین دو نسل فقط از تفاوت مضمون برنمیخیزد. آن نسل در دهه 1950 کارهای مهمش را کرده بود و این نسل در آن دوران تازه به عرصه رسیده بود. مسئله تجربههای متفاوت در جهان نیز بود. آنچه در دهه شصت در ادبیات اروپا روی داد و در واقع پیامد جنگ دوم بود بر نویسندگان نسل دوم تأثیر گذاشت. بخصوص از اینروی که آمریکای لاتین از این جنگ تأثیر بسیار پذیرفت و درواقع هم رونق اقتصادی یافت و هم موج عظیمی از روشنفکران اسپانیایی به اینجا سرازیر شدند. میتوان گفت تجربه نسل دوم از جهان بسیار بیشتر شد. ماریو بارگاس یوسا میگوید رمان مدرن در آمریکای لاتین دیگر منحصر به آمریکای لاتین نبود. اگر اینطور نبود آن دوره بوم اصلا بهوجود نمیآمد. از حیث تاریخی البته دوران بعد از جنگ دوم همچنان با دیکتاتوریهای عجیبوغریب همراه است. اما اینبار نویسندگان آمریکای لاتین میتوانند به اروپا بروند و از ایشان استقبال هم میشود و در آنجا میمانند و مینویسند. با اینهمه نمیتوان گفت نسل دوم یکسره از نسل اول میبُرد. برعکس، نسل دوم یا دستکم بخشی از این نسل تجربه نسل اول را تکمیل میکند و نمونهاش مارکز، رولفو و کورتاسار و...
و بخش دیگر راهی در پیش گرفت که هرچند از سبک نسل اول تأثیر پذیرفته بود، تجربه خود آنها را هم داشت. نمونه برجسته اینها فوئنتس است که در بعضی کارهایش بههمان غرابت بدیع نزدیک میشود اما خودش میگوید سبک من رئالیسم روانکاوانه است اما چیزی که در فوئنتس بخصوص امتیاز بزرگی محسوب میشود، تسلط شگفت اوست بر کل فرهنگ غرب. این را هم در رمانهایش میبینیم و هم در کاری مثل «از چشم فوئنتس». یوسا خودش را رئالیست میداند و هیچ شباهتی با نسل اول ندارد بلکه بیشتر از رئالیسم اروپایی تأثیر پذیرفته. همچنین اغلب این نویسندگان به تأثیر فاکنر اشاره کردهاند. بیگمان نگاه سارتر و کامو به جهان هم در مرحلهای از سن بر اینها تأثیر میگذارد. بهطورکلی میتوان گفت نسل دوم بسیار جهانیتر فکر میکند و آشناییاش با جهان و با ادبیات جهان بسیار عمیقتر شده و این از آنروست که آمریکای لاتین از انزوای چندصدساله بیرون میآید و عملا بخشی از جهان میشود. حرف فوئنتس به دانلد بارتلمه بسیار جالب است. او در جواب نویسنده آمریکایی که میپرسد شما چطور میتوانید هنوز رمانهای مفصل و اینچنین گیرا بنویسید میگوید ما سیصد سال حرف نزدهایم تازه به حرف
افتادهایم. در این میان بخصوص دونوسو تاآنجاکه میدانم بسیار شیفته ادبیات انگلیسیزبان است. در باغ همسایه اشارات خولیو به فرهنگ غرب چندان هست که ما دریابیم نویسنده تا چهحد با این فرهنگ آشناست و تا چهحد از آن تأثیر گرفته.
دونوسو علاوه بر تکیه بر میراث ادبی زبان اسپانیایی، هنرهای تجسمی را نیز فراوان بهکار گرفته. برای نمونه در «باغ همسایه» از نقاشی گوستاو کلیمت، نهایتِ استفاده را برده است. شخصیت نقاشِ رمان هم تضاد و دینامیسمِ جالبی به سیر روایت بخشیده است. با نظر به رمانِ دونوسو، آیا میتوان گفت نقاشی هنری است که برای تبعیدیان توأم با موفقیت است؟
جامعیت شگفتانگیز ادبیات به نویسنده امکان میدهد از سایر هنرها سود جوید. فوئنتس در «پوستانداختن» از موسیقی اروپا بهنحو مؤثری استفاده کرده و در «زمین ما» (ترا نوسترا) یک فصل مفصل را به یک تابلو نقاشی اختصاص داده و درواقع زبان این تابلو شده. آریل دورفمن در «مرگ و دختر جوان» اصلا عنوان کارش را از موسیقی شوبرت میگیرد و انگار در سراسر این نمایشنامه این موسیقی ترنم دارد. خود دونوسو در «حکومت نظامی» موسیقی شومان و مرگ فاجعهآمیزش را پیش میکشد و بسیار هم در استفاده از این تمثیل موفق است. نمونههای دیگر هم میتوان یافت. اما در مورد باغ همسایه باید بگویم دونوسو بسیار تحتتأثیر کلیمت است و اصلا تصویر آن کنتس آلمانی را گویی از کارهای حیرتانگیز کلیمت وام گرفته. به همین دلیل هم تصویر روی جلد را از کارهای کلیمت برگزیدیم هرچند حق آن بود که از همان تابلوهای طلایی او استفاده کنیم. حیف که نمیشد! اما شخصیت نقاش در این رمان بیانگر تضادی است. خولیو مندس و این نقاش هردو میکوشند یک واقعیت را برای مردم جهان دیگر بیان کنند، تصویر کنند. خولیو در کار خودش شکست میخورد و این را خودش هم معترف است. با نگاهی که در این رمان
میبینیم آیا نقاش بهراستی موفق شده؟ یا در همان حد شعارهایی که میدهد کارهایی بر دیوارها کشیده؟ دستکم تا آنجا که یادم هست این چهره بیشتر جاروجنجال است تا عمق و بینش. شاید یکی از تفاوتهای میان دو نسل آمریکای لاتین این باشد که نسل دوم دیگر چندان رغبتی به نقاشیهای دیواری ریورا و سیکئیروس نشان نمیدهد! اما این را هم بگویم که برای انسانهای فرهیختهای که در دامن فرهنگ اسپانیا پرورش یافتهاند هیچ عجیب نیست که اینچنین با نقاشی بدهبستان کنند. حضور تنها دو نقاش بزرگ اسپانیا، ولاسکز و گویا، هر انسان حساسی را برای همیشه گرفتار این هنر میکند.
در «باغ همسایه» دو مضمون اساسی دیگر نیز هست. یکی لکنت و دیگری شکاف نسلها. از نحوه روایت دونوسو چنین برمیآید که تا پیش از کودتای پینوشه هیچیک از این دو مضمون اهمیت چندانی نداشته است. «لکنت» توأم با ازبینرفتن اشتها (و بهعبارتی میل به زندگی) را در شخصیت مادر باز مییابیم و شکاف نسلها را بین والدین و فرزندانی که در تبعید بهسر میبرند. دو مضمون اخیر در روایت دونوسو چه کارکردهایی دارند؟
مضمون لالماندگی یا بیزبانی مضمون تازهای در کارهای آمریکای لاتین نیست. به آن حرف فوئنتس اشاره کردم. سیصد سال حرفنزدن. یکی دیگر از دغدغههای آمریکای لاتین بهکارگیری زبان همچون ابزار قدرت بوده و رابطه زبان با قدرت. این نکتهای است که در بررسی رمان شگفتانگیز روئا باستوس با عنوان I,The Supreme بسیار در موردش حرف زدهاند. نکته دیگر حرف عجیب و تأملبرانگیز روئا باستوس (متولد 1914) است در مقالهای که تازگیها خواندم. او میگوید در پاراگوئه نوشتن نوعی تبعید است چون نویسنده میداند که بخش عمده مردم هموطنش حرف او را نمیفهمند چون هنوز به زبان گوارانی حرف میزنند. در رمان «نبرد» صحنه بدیعی داریم، وقتی بالتاسار بوستوس سوار بر اسب اعلامیه شورای بوئنوس آیرس را برای مردمی میخواند که اصلا اسپانیایی نمیدانند و آن کشیش محلی عجیبوغریب به او میگوید این مهم نیست زبان مهم نیست، چون برای این مردم اسب نماد قدرت است و تو سوار بر اسبی پس بخوان. باری مسئله زبان در آمریکای لاتین با تنوع عجیب نژادها خودش یکی از علل چندپارگی ملی و فردی بوده. اما کودتای پینوشه اولین کودتا در آمریکای لاتین نبود. این منطقه تا همان زمان
کودتاهای فراوان به خود دیده بود. آنچه این کودتا را چون زخمی دردناک بر چهره شیلی نهاد این بود که درست زمانی به وقوع پیوست که مردم شیلی فکر میکردند دیگر این مرحله را پشتسر گذاشتهاند و بهقول معروف دیگر قطارشان روی ریل افتاده و از این پس آنچه در پیش است تحولاتی مسالمتآمیز و دموکراتیک است. در مورد شکاف میان نسلها به این نکته توجه کنید که این تفاوت یا شکاف در هر فرهنگی و در هر کشوری به هرحال وجود دارد اما در کشورهایی که تحولات در آنها جز با خشونت و بهگونهای ناگهانی و غافلگیرکننده روی نمیدهد، این شکاف شکل دیگر میگیرد و این از آنروست که هیچ نسلی چندان فرصت ندارد تا خود را بهتمامی تعریف کند و خود را بهتمامی تحقق ببخشد. هرنسل با آرمانها و آرزوهای بزرگ و اغلب یوتوپیایی آغاز میکند و در میانه راه خسته و فرسوده و قربانیداده از پای درمیآید. نسل بعدی هم تمام مشکلات خودش را ناشی از غفلت والدین میداند و شکاف یا تفاوت بدل به خصومت و کینه میشود. چون زمینه بحث رمانِ دونوسو است خوب است به یکی از کتابهای او که قبل از باغ همسایه نوشته اشارهای بکنم. رمانِ خانهای در روستا. به مقاله مایکل وود در مورد این رمان
اشاره کردم. در اینجا بخشی از مقاله او را سردستی ترجمه میکنم. اما برای روشنشدن مطلب خوب است بدانید این رمان درباره خانوادهای اشرافی است که طبق عادتی دیرینه تابستانها به ملک خودشان در روستا میروند. اینبار بزرگسالان تصمیم میگیرند (البته بهاغوای بچهها) که یک روز را بیرون از خانه و در دشتودمن به تفرج بگذرانند. بخش عمده کتاب وقایعی است که در غیاب اینها در خانه اربابی روی میدهد. مایکل وود مینویسد: در این خانواده بچهها محبوب نیستند، فقط آرایهای هستند برای تکمیل تجملات خانواده. تحت شدیدترین انضباطها. پس به نحوه خود عاصی و توطئهگر. اما نکته شگفتانگیزی که دونوسو در این رمان بهکارگرفته این است که والدین بهحساب خودشان فقط یک روز از خانه بیرون رفتهاند، اما در میان خانه که بچهها در آن ماندهاند یک سال گذشته، زمان آنقدر بوده که دخترها حامله بشوند و بچهشان به دنیا بیاید. وقتی والدین برمیگردند خانه از هر حیث چیز دیگری است مردم بومی طغیان کردهاند خانه را گرفتهاند و... پس بزرگسالان میروند تا سال دیگر برگردند و برقراری نظم را به مستخدمان میسپرند. آنها بر این باورند که بچهها نمیدانند چه
میگویند، زمان را جور دیگری محاسبه میکنند. مگر میشود کسی در ظرف یک روز بچهدار بشود. این بچه نیست عروسک است. آنوقت کودکی کامل و کاملا انسان را بیآنکه نگاهی به او بیندازند به آب میسپرند. این نهتنها نشانه تفاوت نسلها که نشانه شکاف میان طبقات جامعه نیز هست. والدین میخواهند زمان را در جا میخکوب کنند و در جایی بیرون از تاریخ جا خوش کنند و بمانند. بچهها تاریخ هستند زمانشان پیشرونده است. مردم بومی سالیان دراز است از تاریخ بیرون رانده شدهاند و حالا میخواهند دوباره به موج پیشرونده تاریخ بپیوندند.امیدوارم اینقدر که گفتم کافی باشد. تازگیها مجموعه گرانقدری از مقالات نویسندگان آمریکای لاتین به دستم رسیده. حتما باید دستکم گزیدهای از این مقالات را ترجمه کنم تا مسائلی از این قبیل برامان روشنتر شود.
آقای کوثری شما امسال دو رمان مهم و تأملبرانگیز از ادبیات آمریکای لاتین ترجمه کردهاید. «نبرد» فوئنتس و «باغ همسایه» از دونوسو. هر دوِ این رمانها بهنحوی با تجربه شکست سیاسی سروکار دارند. آیا وضعیتِ خاص این رمانها انگیزه انتخاب شما بود یا اینکه بهنحوه خاصی از داستانپردازی و شگردهای داستاننویسی ادبیات آمریکای لاتین علاقهمندید؟
من کموبیش سی سال است بخشی از کارم را وقف ادبیات آمریکای لاتین کردهام. تلاشم بر این بوده که دستکم گزیدهای از آثار مهمترین نویسندگان دوران شکوفایی را به فارسیزبانان معرفی بکنم. در انتخاب کتاب فقط مضمون برایم معیار نیست. بدیعبودن کار و نگاه نویسنده اهمیت بیشتری دارد. اگر دقت کرده باشید سعی میکنم کارهایی را ترجمه کنم که هم ارزش فرهنگیشان بالاست و هم سبک و نگاهی تازه دارند. خوسه دونوسو شاید کمی دیر معرفی شد اما این علتی نداشت جز اینکه من کارهای دیگر هم دارم.
چرا نویسندگان آمریکای لاتین - برای مثال دونوسو و فوئنتس- بین تجربه زیسته و نحوه روایتپردازی خود پل میزنند و میتوانند از درونِ وضعیتهای بغرنج سیاسی و اجتماعی، سبکهای تازه تأسیس کنند. اما در رمان مدرن ما ایندست پیوندها، جز در مواردی استثنایی محقق نمیشود؟
به یک نکته توجه کنید. ما بهترین نمونههای ادبیات یک قاره را انتخاب کردهایم. هر کشوری از آمریکای لاتین شاید فقط یک نمونه از این گونهها داشته باشد. یعنی ما نمیدانیم در خود این کشورها چند نویسنده چیز مینویسند تا از میان آنها یکی چون یوسا بیرون میآید. اما تفاوت میان ادبیات خودمان با ادبیات آمریکای لاتین نتیجه عوامل بسیاری است. که شاید مهمترین آنها این باشد که آن مردم از همان قرن شانزدهم با زبان اسپانیایی به فرهنگ اروپا وصل شدند. رمان دنکیشوت، گرچه بهصورت قاچاق، در هر حال وارد این کشورها شد و همانوقت خوانده شد. بعدها هم روشنفکران این قاره بهجای مادرید به پاریس رفتند و پیامآور تحولات مهم اروپا در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم شدند. اما مهمترین مسئله در این مورد بهگمان من این است که ما در این صدواندی سال که وارد جهان مدرن شدهایم بهعلت شتابی که این رود خروشان داشته فرصت نکردیم تمام تحولاتش را چنانکه بایست درک کنیم. فقط طرح شتابزدهای از آن به دست ما رسید که اغلب هم دانسته یا ندانسته بهنوعی تحریف شده بود. از همان جنبش مشروطه که بهگمان من با همه کاستیهایش دستکم بزرگترین حرکت فرهنگی در این مملکت
بوده و خواهد بود، ادبیات ما به سیاست یا بهتر بگویم به سیاستزدگی دچار شد. بیگمان در آمریکای لاتین هم این روند را داشتهایم، بخصوص ادبیات قرن نوزدهم بیش از هر چیز وقف توصیفات اجتماعی و شکاف طبقاتی و خلاصه یکسره وقف مسئولیت اجتماعی نویسنده بود و هنوز هم این ادبیات در هرحالتش بعدی سیاسی دارد. با این تفاوت که در آنجا نویسندگانی بودند که این هشیاری را داشتند که ادبیات را تابع سیاست نکنند. بلکه ادبیات را بهخاطر ادبیات بخواهند و در عینحال آن را محملی کنند برای تأمل در هویت خود، در فردیت خود، در ریشههای هویت و این تلاشی بود که به دست همین نویسندگان دوره شکوفایی به اوج خودش رسید. مشکل ما این است که هنوز فرصت نکردهایم یا نخواستهایم این مسیر را طی کنیم. توجه کنید که ما و آمریکای لاتین در یک چیز مشترک هستیم و آن اینکه بدون طیکردن دوره سازنده رنسانس که درواقع دوران تأمل در خویشتن اروپایی بود، به مدرنیته رسیدیم یا مدرنیته بر ما نازل شد. یعنی نتوانستیم چنانکه باید خود را سبک سنگین کنیم و نقد کنیم، شاید نابسامانیهای اجتماعی در هر دو کشور نتیجه همین خلأ باشد. اما این بحث جایش اینجا نیست. ما در این صد سال، اگر از
برخی استثنائات بگذریم بیشتر در پی توجیه ناکامیها و شکستهامان بودهایم. هنوز چنانکه بایست چهره خودمان را در آینهای راستنما تماشا نکردهایم. ادبیات در نهایت از انسان میگوید. در آنجا این نویسندگان انسان آمریکای لاتین را کموبیش شناختهاند و بههمیندلیل وقتی از او حرف میزنند پشتوانهای محکم دارند. آیا ما انسان ایرانی را تا اینحد میشناسیم؟
در سالهای اخیر توفیق ادبیات آمریکای لاتین را به زبان اسپانیایی و میراث غنی آن منتسب میکنند. درعینحال برخی نیز وضعیت خاص و حاد آمریکای لاتین در قرن بیستم را عامل شکوفایی رمان در این بخش از جهان میدانند. در نظر شما چه عواملی موجب شده تا ادبیات آمریکای لاتین تا این حد در جهان اقبال پیدا کند؟
بیگمان فرهنگ غنی اسپانیا از همان دوران فتح قاره تا امروز دستکم یکی از علل غنای فرهنگ آمریکای لاتین بوده. این را نهفقط در ادبیات، که در موسیقی و سایر هنرهاشان نیز میبینیم. اما در خلال حرفهایم گویا به سایر عوامل هم اشاره کردهام.
از خصیصههای مشترک «باغ همسایه» و «نبرد» گفتوگو با فرهنگ غرب است. دونوسو با سنت نقاشی مدرنیستی و آوانگاردهای آغاز قرن بیستم به گفتوگو میپردازد و فوئنتس آرمانهای عصر روشنگری را در «نبرد»، سرآغاز گفتوگوی فرضی خود با مخاطب قرار میدهد؛ اینکه عصر روشنگری با قاچاق کالا به آمریکای لاتین وارد میشود و.... چرا ما بهرغم تجربیات مشترک با آمریکای لاتین، در زمینه ادبیات ناتوان از گفتوگو با «مرکز» یا مراکز ادبی جهان هستیم؟
درست است که مدرنیته بهصورت قاچاق کالا به آمریکای لاتین وارد شد. اما فراموش نکنید که در دل همین قاچاق کالا، دنکیشوت را هم در چلیکهای شراب قاچاق میکردند و اندیشههای روسو و ولتر و دیدرو را هم. این را در رمان نبرد بهخوبی مشاهده میکنیم. اتفاقا در مملکت خودمان هم اولین نوشتههای بیدارکننده و هشداردهنده از راه قاچاق وارد میشد. ناظمالاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» مینویسد ما محفلی کوچک و مخفی داشتیم که در آن سفرنامه ابراهیمبیک را میخواندیم. تا چهرسد به نوشتههای میرزافتحعلی آخوندزاده و میرزاآقاخان کرمانی و... اما ناتوانی ما در تعامل با مراکز ادبی جهان یکی از علتهاش بیگمان زبان است. بقیه علتها برخی بیگمان سیاسی و اجتماعی است که مجال دیگری میطلبد.
دونوسو در مصاحبهای خواندنی با فرناندو آئیناس1 از تلقی اخیر نویسندگان از تاریخ میگوید اینکه «هرچه از قطعیت تاریخ کاسته شده به نسبیت آن افزوده شده» و واقعیتی را مطرح میکند: «امروز رماننویسها از زندگیهای فردی مینویسند که ممکن است کموبیش نماینده جمع باشد» و دلیلش را این میداند که امروز مثل سابق نیست که ایدئولوژی سقفی بالای سرمان میگذاشت. از فرایندی که در آمریکای لاتین طی شد تا ادبیات و زیباییشناسی جای ایدئولوژی نشست، گفتید. اتفاقی که اینجا بهرغم پسزدنِ دیدگاههای ایدئولوژیک و سیاسی به ادبیات، در ادبیات ما نیفتاد و بهنظر میرسد جای ایدئولوژی را چیزی جز کلبیمسلکی و نوعی پوچی پر نکرد.
بخش اول را کموبیش جواب دادهام. اما آنچه در میهن خودمان روی داده. چنانکه گفتم تا حد زیادی پیامد نقشی بود که روشنفکر ایرانی، برعهده خود گرفت، تلقی نادرست از نقش نویسنده و تأثیر نویسنده بدون توجه به تأثیر عوامل بسیار دیگر. طبیعی است که با آن رؤیاپردازیهای نامعقول در مورد تأثیر خودمان و جدا از این، چپوراستزدنهای شتابزده که انگار سرنوشت محتوم ما شده، امروز بازتاب معقولی از آن تجربهها نداشته باشیم. باز به همان نکته برمیگردم. تأملنکردن در چیستی و کیستی خودمان. دیگر اینکه شاید نسل جوان ما رهایی از ایدئولوژی را با نداشتن رؤیا به خطا گرفته. انسان بیرؤیا هم نمیتواند چیز بزرگی خلق کند.
1- مصاحبه با خوسه دونوسو، ترجمه عبدالله کوثری، جهان کتابِ شماره 317، مهر 1394
خوسه دونوسو، از دیگر بزرگان ادبیات امریکای لاتین است که عبدالله کوثری، مترجم بنام ما، این نویسنده شیلیایی را به مخاطب ایرانی شناساند. با ترجمه رمان «باغ همسایه» و پیشتر داستان کوتاه «گردش» در مجموعه داستانهای کوتاه امریکای لاتین و البته رمان مهم «حکومت نظامی» که در دست انتشار است. رمانِ باغ همسایه بهگفته مترجمش حاصل کار سالهای 78 تا 88 است که در پاییز 94 منتشر شد. در این فاصله کوثری چند کتاب دیگر نیز منتشر کرد و اکنون نیز ترجمه «تراژدیهای ائوریپیدس» را در دست دارد. چنانکه در مقدمه کتاب بهنقل از اچهوریا، منتقد ادبی سرشناس، آمده «دونوسو را میتوان هنری جیمز امریکای لاتین دانست، یعنی ناظر دقیق آداب و رسوم اجتماعی و استاد بیبدیل در شیوههای روایت.» نویسندهای در شمار تواناترین نویسندگان دوره شکوفایی ادبیات امریکای لاتین و نیز نخستین نویسندهای که با اعلام اشباعشدگی رمان «شکوفایی» خواستار پایاندادن به این دوران شد، و مانند بیشتر نویسندگان نسل دوم، تجربهای جهانیتر داشت و «شیفته ادبیات انگلیسیزبان» بود. با غ همسایه، از رمانهای جذاب دونوسوست، گزارشی ساده و واقعگرایانه از سرنوشت نویسندهای تبعیدی و سرخورده که با چرخشی نامنتظر در فصل آخر، مخاطب را به تردید میکشاند. کوثری که بیش از سهدهه، نامش با ادبیات امریکای لاتین گره خورده است، «بدیعبودن کار و نگاه و سبک نویسنده، ارزش فرهنگی بالا» را از دلایل انتخابهای خود برای ترجمه میداند. او معتقد است اگر ما با تجربههای مشترک با امریکای لاتین نتوانستهایم از تجربههامان روایت بسازیم، به این خاطر است که «بیشتر در پی توجیه ناکامیها و شکستهامان بودهایم و هنوز چنانکه بایست چهره خودمان را در آینهای راستنما تماشا نکردهایم.» او معتقد است «رهایی از ایدئولوژی را با نداشتن رویا به خطا گرفتهایم. انسان بیرویا هم نمیتواند چیز بزرگی خلق کند.» در آخرین روزهای زمستانی در فاصلهای شش ساله میان ترجمه و انتشار رمان «باغ همسایه» با عبدالله کوثری درباره این رمانِ مهم امسال و تجربههای او در نسبت با ادبیات امریکای لاتین و وضعیت ادبیات ما به گفتوگو نشستهایم.
رمان «باغ همسایه» را میتوان از دو وجه فرم و ساختار بهشکل دو خط موازی در نظر گرفت که یکی (فرم) بر زندگی تبعیدیان سیاسی متمرکز است و دیگری (ساختار) با تصور یا کلیشهای در ادبیات آمریکای لاتین در جدل است. خوسه دونوسو با استفاده از چه تکنیک و تمهیداتی این دو مسیر را پیش میبرد؟
در ادبیات آمریکای لاتین چیزهایی ممکن است بدل به کلیشه بشود یکی همان سبک رئالیسم جادویی است و دیگر «دیکتاتورزدگی» که از دیرباز از مضامین عمده بوده. خوسه دونوسو کتابی دارد درباره چگونگی دوران شکوفایی و بخصوص آغاز این دوران. در این کتاب از موفقیت «تجاری» این رمانها اظهار نگرانی میکند و در مورد رسیدن به بنبست هشدار میدهد. خودش هم تاآنجاکه من خواندهام در هیچیک از کتابهایش خود را گرفتار آن سبک و آن مضمون نمیکند. گرچه بههرحال در مقام نویسندهای آمریکای لاتینی نگاهی متفاوت از نویسندگان غربی دارد. مایکل وود در مقالهای که در کتاب «داستان مدرن در آمریکای لاتین» درباره دو کتاب دونوسو، پرنده وقیح شب و خانهای در روستا (ییلاق) نوشته میگوید، در رمان دونوسو آنچه میبینیم تصویر آمریکای لاتین همچون خوابی پریشان و نامألوف نیست، بلکه خواب نامألوف ذهنی است که کاملا آمریکای لاتینی است. این شاید تفاوت مهم میان دونوسو و مثلا مارکز باشد. با این توضیح که این هردو رمان بهنوعی از دنیایی غریب، دنیایی واژگونه و انسانهایی با چهرههای نامتعارف حرف میزنند. درهرحال دونوسو اولین نویسنده آمریکای لاتین بود که از اشباعشدگی
رئالیسم جادویی حرف زد و خواستار خانهتکانی اساسی شد. کتابهایی که بعدها نوشت مثل همین «باغ همسایه» و «حکومت نظامی» و «خانواده مقدس»، سبکی کاملا خاص خود او دارد. در مقدمه باغ همسایه گفتههایی از او آوردهام که به کورتاسار و «لیلیبازی» او اشاره میکند. اگر درست بهخاطر بیاورم در همین باغ همسایه در جایی خولیو مندس به نویسندهای اشاره میکند که گویا از مارکز تقلید میکند و بعد میگوید بگذریم که تقلید از مارکز کاری ندارد. این شاید دنباله همان نگاه اوست به کلیشهشدن یک سبک، که حتما در آمریکای لاتین زیاد بوده و ما نمونههای تقلیدیاش را فقط در کار خانم آلنده دیدهایم که تازه از مقلدان خوب این سبک است. دو نویسنده آمریکای لاتین میشناسم که خیلی مستقل عمل کردهاند، یکی دونوسو و دیگری خوان کارلوس اونتی که من در مجموعهداستانهای کوتاه آمریکای لاتین دو داستان کوتاه بسیار بسیار خوب از او آوردهام اما واقعیت این است که هرچند دو سه رمان از او خواندهام هنوز چنان که بایست به او نزدیک نشدهام.
دونوسو با همتایان رماننویس خود در آمریکای لاتین تفاوت چشمگیری دارد. او را نخستینبار آمریکاییها کشف کردند و به استعداد او در داستاننویسی پی بردند. بعدتر، چندی پس از کودتای شیلی دونوسو به خیل روشنفکران تبعیدی پیوست. آنطورکه در مقدمه از اچهوریا نقل کردهاید، «اگر دونوسو همچنان زبان انگلیسی را زبان ادبی خود قرار میداد، جوزف کنراد آمریکای لاتین میشد» اما او به وطنش بازگشت. از این تفاوت بگویید؟
اصولا دوران شکوفایی یا همان «بوم» زمانی آغاز شد که نویسندگان آمریکای لاتین توجه نویسندگان و منتقدان ایالات متحده را جلب کردند و کارهاشان ترجمه شد و با این ترجمهها شهرت جهانی یافتند. دونوسو در همان کتابی که اشاره کردم در این مورد حرف زده. خودش میگوید ما کتابهامان در وطن خودمان یا فوقش در چند کشور همسایه خواننده داشت و تا این حد مشهور بودیم، اما شهرت جهانی بعد از ترجمه آثار ما به انگلیسی تحقق یافت. تا آنجا که میدانم رمان Coronation را که از اولین آثار اوست، کارلوس فوئنتس به ناشر بزرگ آمریکایی، آلفرد ناپف معرفی میکند. اما دونوسو هرچند مدتی در ایالات متحده بود کارهای اصلیاش را بعد از بازگشت به شیلی در همان دهه 1950 شروع کرد و این شاید از بخت بلندش بود. نمیدانم چند نویسنده توانستهاند به زبانی غیر از زبان مادری خود بنویسند و مثل جوزف کنراد پذیرش عام بیابند. درهرحال دونوسو خودش از بابت بازگشت زیاد گلهمند نبوده! اما مثل اغلب نویسندگان آمریکای لاتین بهناچار مدتی را خارج از وطن سر کرده.
برخلاف نویسندگان نسل اول آمریکای لاتین، که غالبا وقایعی چون انقلاب یا استقلال از سلطه استعمار را مبنای فضای روایی خود قرار میدادند، در ادبیات موسوم به «پستبوم»، رویدادهایی همچون کودتا و تبعید مبنای روایت قرار گرفت. از این بابت «باغ همسایه» نمونه درخورتوجهی از ادبیات پستبوم بهشمار میآید. چرا تغییر تجربه سیاسی و اجتماعی به تفاوت در نحوه روایتگری منجر میشود؟ چگونه میتوان این تغییرات را در رمان «باغ همسایه» شناسایی کرد؟
نویسندگان نسل اول بخصوص کارپانتیه و آستوریاس و کمی بعد از ایشان مثلا اوگوستو روئا باستوس - متولد 1914- (بورخس را باید در جای خاصی بررسی کرد) درواقع دغدغه بزرگشان شناسایی و شناساندن هویت آمریکای لاتین و سرچشمههای این هویت بود. اینها فقط تاریخ را دستمایه نکردند بلکه اساطیر را بهخدمت گرفتند و چیزی پدید آوردند که آمیزه تاریخ و اسطوره و خیال و جادو و خیلی عناصر بومی دیگر بود. اصلا آن غرابت بدیع که بعدها اسمش رئالیسم جادویی شد از همین تلاش سرچشمه گرفت. اینها میخواستند بهقول خودشان نشان بدهند که واقعیت آمریکای لاتین با رئالیته اروپا تفاوت دارد و این تفاوت نهفقط در اقلیم شگفت این منطقه که نیز در بطن نگاه و تصور و تخیل آمریکای لاتینی نهفته. لازمه این جهان روکردن به سبکی بود که در مثلا «پادشاهی این عالم» (یا قلمرو این عالم) و «گامهای گمشده» از کارپانتیه مییابیم که این دومی، رفتن به اعماق طبیعت و انسانهای ساکن در آن است برای کندوکاو در فرهنگ بهطورکلی. آستوریاس نیز در کارهای خودش بیش از هرچیز از افسانه و اسطوره قومی استفاده میکند. بُعد دیگر کار اینها البته همان است که شما گفتهاید. بخصوص در کارهای آستوریاس
و روئا باستوس. اما تفاوت بین دو نسل فقط از تفاوت مضمون برنمیخیزد. آن نسل در دهه 1950 کارهای مهمش را کرده بود و این نسل در آن دوران تازه به عرصه رسیده بود. مسئله تجربههای متفاوت در جهان نیز بود. آنچه در دهه شصت در ادبیات اروپا روی داد و در واقع پیامد جنگ دوم بود بر نویسندگان نسل دوم تأثیر گذاشت. بخصوص از اینروی که آمریکای لاتین از این جنگ تأثیر بسیار پذیرفت و درواقع هم رونق اقتصادی یافت و هم موج عظیمی از روشنفکران اسپانیایی به اینجا سرازیر شدند. میتوان گفت تجربه نسل دوم از جهان بسیار بیشتر شد. ماریو بارگاس یوسا میگوید رمان مدرن در آمریکای لاتین دیگر منحصر به آمریکای لاتین نبود. اگر اینطور نبود آن دوره بوم اصلا بهوجود نمیآمد. از حیث تاریخی البته دوران بعد از جنگ دوم همچنان با دیکتاتوریهای عجیبوغریب همراه است. اما اینبار نویسندگان آمریکای لاتین میتوانند به اروپا بروند و از ایشان استقبال هم میشود و در آنجا میمانند و مینویسند. با اینهمه نمیتوان گفت نسل دوم یکسره از نسل اول میبُرد. برعکس، نسل دوم یا دستکم بخشی از این نسل تجربه نسل اول را تکمیل میکند و نمونهاش مارکز، رولفو و کورتاسار و...
و بخش دیگر راهی در پیش گرفت که هرچند از سبک نسل اول تأثیر پذیرفته بود، تجربه خود آنها را هم داشت. نمونه برجسته اینها فوئنتس است که در بعضی کارهایش بههمان غرابت بدیع نزدیک میشود اما خودش میگوید سبک من رئالیسم روانکاوانه است اما چیزی که در فوئنتس بخصوص امتیاز بزرگی محسوب میشود، تسلط شگفت اوست بر کل فرهنگ غرب. این را هم در رمانهایش میبینیم و هم در کاری مثل «از چشم فوئنتس». یوسا خودش را رئالیست میداند و هیچ شباهتی با نسل اول ندارد بلکه بیشتر از رئالیسم اروپایی تأثیر پذیرفته. همچنین اغلب این نویسندگان به تأثیر فاکنر اشاره کردهاند. بیگمان نگاه سارتر و کامو به جهان هم در مرحلهای از سن بر اینها تأثیر میگذارد. بهطورکلی میتوان گفت نسل دوم بسیار جهانیتر فکر میکند و آشناییاش با جهان و با ادبیات جهان بسیار عمیقتر شده و این از آنروست که آمریکای لاتین از انزوای چندصدساله بیرون میآید و عملا بخشی از جهان میشود. حرف فوئنتس به دانلد بارتلمه بسیار جالب است. او در جواب نویسنده آمریکایی که میپرسد شما چطور میتوانید هنوز رمانهای مفصل و اینچنین گیرا بنویسید میگوید ما سیصد سال حرف نزدهایم تازه به حرف
افتادهایم. در این میان بخصوص دونوسو تاآنجاکه میدانم بسیار شیفته ادبیات انگلیسیزبان است. در باغ همسایه اشارات خولیو به فرهنگ غرب چندان هست که ما دریابیم نویسنده تا چهحد با این فرهنگ آشناست و تا چهحد از آن تأثیر گرفته.
دونوسو علاوه بر تکیه بر میراث ادبی زبان اسپانیایی، هنرهای تجسمی را نیز فراوان بهکار گرفته. برای نمونه در «باغ همسایه» از نقاشی گوستاو کلیمت، نهایتِ استفاده را برده است. شخصیت نقاشِ رمان هم تضاد و دینامیسمِ جالبی به سیر روایت بخشیده است. با نظر به رمانِ دونوسو، آیا میتوان گفت نقاشی هنری است که برای تبعیدیان توأم با موفقیت است؟
جامعیت شگفتانگیز ادبیات به نویسنده امکان میدهد از سایر هنرها سود جوید. فوئنتس در «پوستانداختن» از موسیقی اروپا بهنحو مؤثری استفاده کرده و در «زمین ما» (ترا نوسترا) یک فصل مفصل را به یک تابلو نقاشی اختصاص داده و درواقع زبان این تابلو شده. آریل دورفمن در «مرگ و دختر جوان» اصلا عنوان کارش را از موسیقی شوبرت میگیرد و انگار در سراسر این نمایشنامه این موسیقی ترنم دارد. خود دونوسو در «حکومت نظامی» موسیقی شومان و مرگ فاجعهآمیزش را پیش میکشد و بسیار هم در استفاده از این تمثیل موفق است. نمونههای دیگر هم میتوان یافت. اما در مورد باغ همسایه باید بگویم دونوسو بسیار تحتتأثیر کلیمت است و اصلا تصویر آن کنتس آلمانی را گویی از کارهای حیرتانگیز کلیمت وام گرفته. به همین دلیل هم تصویر روی جلد را از کارهای کلیمت برگزیدیم هرچند حق آن بود که از همان تابلوهای طلایی او استفاده کنیم. حیف که نمیشد! اما شخصیت نقاش در این رمان بیانگر تضادی است. خولیو مندس و این نقاش هردو میکوشند یک واقعیت را برای مردم جهان دیگر بیان کنند، تصویر کنند. خولیو در کار خودش شکست میخورد و این را خودش هم معترف است. با نگاهی که در این رمان
میبینیم آیا نقاش بهراستی موفق شده؟ یا در همان حد شعارهایی که میدهد کارهایی بر دیوارها کشیده؟ دستکم تا آنجا که یادم هست این چهره بیشتر جاروجنجال است تا عمق و بینش. شاید یکی از تفاوتهای میان دو نسل آمریکای لاتین این باشد که نسل دوم دیگر چندان رغبتی به نقاشیهای دیواری ریورا و سیکئیروس نشان نمیدهد! اما این را هم بگویم که برای انسانهای فرهیختهای که در دامن فرهنگ اسپانیا پرورش یافتهاند هیچ عجیب نیست که اینچنین با نقاشی بدهبستان کنند. حضور تنها دو نقاش بزرگ اسپانیا، ولاسکز و گویا، هر انسان حساسی را برای همیشه گرفتار این هنر میکند.
در «باغ همسایه» دو مضمون اساسی دیگر نیز هست. یکی لکنت و دیگری شکاف نسلها. از نحوه روایت دونوسو چنین برمیآید که تا پیش از کودتای پینوشه هیچیک از این دو مضمون اهمیت چندانی نداشته است. «لکنت» توأم با ازبینرفتن اشتها (و بهعبارتی میل به زندگی) را در شخصیت مادر باز مییابیم و شکاف نسلها را بین والدین و فرزندانی که در تبعید بهسر میبرند. دو مضمون اخیر در روایت دونوسو چه کارکردهایی دارند؟
مضمون لالماندگی یا بیزبانی مضمون تازهای در کارهای آمریکای لاتین نیست. به آن حرف فوئنتس اشاره کردم. سیصد سال حرفنزدن. یکی دیگر از دغدغههای آمریکای لاتین بهکارگیری زبان همچون ابزار قدرت بوده و رابطه زبان با قدرت. این نکتهای است که در بررسی رمان شگفتانگیز روئا باستوس با عنوان I,The Supreme بسیار در موردش حرف زدهاند. نکته دیگر حرف عجیب و تأملبرانگیز روئا باستوس (متولد 1914) است در مقالهای که تازگیها خواندم. او میگوید در پاراگوئه نوشتن نوعی تبعید است چون نویسنده میداند که بخش عمده مردم هموطنش حرف او را نمیفهمند چون هنوز به زبان گوارانی حرف میزنند. در رمان «نبرد» صحنه بدیعی داریم، وقتی بالتاسار بوستوس سوار بر اسب اعلامیه شورای بوئنوس آیرس را برای مردمی میخواند که اصلا اسپانیایی نمیدانند و آن کشیش محلی عجیبوغریب به او میگوید این مهم نیست زبان مهم نیست، چون برای این مردم اسب نماد قدرت است و تو سوار بر اسبی پس بخوان. باری مسئله زبان در آمریکای لاتین با تنوع عجیب نژادها خودش یکی از علل چندپارگی ملی و فردی بوده. اما کودتای پینوشه اولین کودتا در آمریکای لاتین نبود. این منطقه تا همان زمان
کودتاهای فراوان به خود دیده بود. آنچه این کودتا را چون زخمی دردناک بر چهره شیلی نهاد این بود که درست زمانی به وقوع پیوست که مردم شیلی فکر میکردند دیگر این مرحله را پشتسر گذاشتهاند و بهقول معروف دیگر قطارشان روی ریل افتاده و از این پس آنچه در پیش است تحولاتی مسالمتآمیز و دموکراتیک است. در مورد شکاف میان نسلها به این نکته توجه کنید که این تفاوت یا شکاف در هر فرهنگی و در هر کشوری به هرحال وجود دارد اما در کشورهایی که تحولات در آنها جز با خشونت و بهگونهای ناگهانی و غافلگیرکننده روی نمیدهد، این شکاف شکل دیگر میگیرد و این از آنروست که هیچ نسلی چندان فرصت ندارد تا خود را بهتمامی تعریف کند و خود را بهتمامی تحقق ببخشد. هرنسل با آرمانها و آرزوهای بزرگ و اغلب یوتوپیایی آغاز میکند و در میانه راه خسته و فرسوده و قربانیداده از پای درمیآید. نسل بعدی هم تمام مشکلات خودش را ناشی از غفلت والدین میداند و شکاف یا تفاوت بدل به خصومت و کینه میشود. چون زمینه بحث رمانِ دونوسو است خوب است به یکی از کتابهای او که قبل از باغ همسایه نوشته اشارهای بکنم. رمانِ خانهای در روستا. به مقاله مایکل وود در مورد این رمان
اشاره کردم. در اینجا بخشی از مقاله او را سردستی ترجمه میکنم. اما برای روشنشدن مطلب خوب است بدانید این رمان درباره خانوادهای اشرافی است که طبق عادتی دیرینه تابستانها به ملک خودشان در روستا میروند. اینبار بزرگسالان تصمیم میگیرند (البته بهاغوای بچهها) که یک روز را بیرون از خانه و در دشتودمن به تفرج بگذرانند. بخش عمده کتاب وقایعی است که در غیاب اینها در خانه اربابی روی میدهد. مایکل وود مینویسد: در این خانواده بچهها محبوب نیستند، فقط آرایهای هستند برای تکمیل تجملات خانواده. تحت شدیدترین انضباطها. پس به نحوه خود عاصی و توطئهگر. اما نکته شگفتانگیزی که دونوسو در این رمان بهکارگرفته این است که والدین بهحساب خودشان فقط یک روز از خانه بیرون رفتهاند، اما در میان خانه که بچهها در آن ماندهاند یک سال گذشته، زمان آنقدر بوده که دخترها حامله بشوند و بچهشان به دنیا بیاید. وقتی والدین برمیگردند خانه از هر حیث چیز دیگری است مردم بومی طغیان کردهاند خانه را گرفتهاند و... پس بزرگسالان میروند تا سال دیگر برگردند و برقراری نظم را به مستخدمان میسپرند. آنها بر این باورند که بچهها نمیدانند چه
میگویند، زمان را جور دیگری محاسبه میکنند. مگر میشود کسی در ظرف یک روز بچهدار بشود. این بچه نیست عروسک است. آنوقت کودکی کامل و کاملا انسان را بیآنکه نگاهی به او بیندازند به آب میسپرند. این نهتنها نشانه تفاوت نسلها که نشانه شکاف میان طبقات جامعه نیز هست. والدین میخواهند زمان را در جا میخکوب کنند و در جایی بیرون از تاریخ جا خوش کنند و بمانند. بچهها تاریخ هستند زمانشان پیشرونده است. مردم بومی سالیان دراز است از تاریخ بیرون رانده شدهاند و حالا میخواهند دوباره به موج پیشرونده تاریخ بپیوندند.امیدوارم اینقدر که گفتم کافی باشد. تازگیها مجموعه گرانقدری از مقالات نویسندگان آمریکای لاتین به دستم رسیده. حتما باید دستکم گزیدهای از این مقالات را ترجمه کنم تا مسائلی از این قبیل برامان روشنتر شود.
آقای کوثری شما امسال دو رمان مهم و تأملبرانگیز از ادبیات آمریکای لاتین ترجمه کردهاید. «نبرد» فوئنتس و «باغ همسایه» از دونوسو. هر دوِ این رمانها بهنحوی با تجربه شکست سیاسی سروکار دارند. آیا وضعیتِ خاص این رمانها انگیزه انتخاب شما بود یا اینکه بهنحوه خاصی از داستانپردازی و شگردهای داستاننویسی ادبیات آمریکای لاتین علاقهمندید؟
من کموبیش سی سال است بخشی از کارم را وقف ادبیات آمریکای لاتین کردهام. تلاشم بر این بوده که دستکم گزیدهای از آثار مهمترین نویسندگان دوران شکوفایی را به فارسیزبانان معرفی بکنم. در انتخاب کتاب فقط مضمون برایم معیار نیست. بدیعبودن کار و نگاه نویسنده اهمیت بیشتری دارد. اگر دقت کرده باشید سعی میکنم کارهایی را ترجمه کنم که هم ارزش فرهنگیشان بالاست و هم سبک و نگاهی تازه دارند. خوسه دونوسو شاید کمی دیر معرفی شد اما این علتی نداشت جز اینکه من کارهای دیگر هم دارم.
چرا نویسندگان آمریکای لاتین - برای مثال دونوسو و فوئنتس- بین تجربه زیسته و نحوه روایتپردازی خود پل میزنند و میتوانند از درونِ وضعیتهای بغرنج سیاسی و اجتماعی، سبکهای تازه تأسیس کنند. اما در رمان مدرن ما ایندست پیوندها، جز در مواردی استثنایی محقق نمیشود؟
به یک نکته توجه کنید. ما بهترین نمونههای ادبیات یک قاره را انتخاب کردهایم. هر کشوری از آمریکای لاتین شاید فقط یک نمونه از این گونهها داشته باشد. یعنی ما نمیدانیم در خود این کشورها چند نویسنده چیز مینویسند تا از میان آنها یکی چون یوسا بیرون میآید. اما تفاوت میان ادبیات خودمان با ادبیات آمریکای لاتین نتیجه عوامل بسیاری است. که شاید مهمترین آنها این باشد که آن مردم از همان قرن شانزدهم با زبان اسپانیایی به فرهنگ اروپا وصل شدند. رمان دنکیشوت، گرچه بهصورت قاچاق، در هر حال وارد این کشورها شد و همانوقت خوانده شد. بعدها هم روشنفکران این قاره بهجای مادرید به پاریس رفتند و پیامآور تحولات مهم اروپا در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم شدند. اما مهمترین مسئله در این مورد بهگمان من این است که ما در این صدواندی سال که وارد جهان مدرن شدهایم بهعلت شتابی که این رود خروشان داشته فرصت نکردیم تمام تحولاتش را چنانکه بایست درک کنیم. فقط طرح شتابزدهای از آن به دست ما رسید که اغلب هم دانسته یا ندانسته بهنوعی تحریف شده بود. از همان جنبش مشروطه که بهگمان من با همه کاستیهایش دستکم بزرگترین حرکت فرهنگی در این مملکت
بوده و خواهد بود، ادبیات ما به سیاست یا بهتر بگویم به سیاستزدگی دچار شد. بیگمان در آمریکای لاتین هم این روند را داشتهایم، بخصوص ادبیات قرن نوزدهم بیش از هر چیز وقف توصیفات اجتماعی و شکاف طبقاتی و خلاصه یکسره وقف مسئولیت اجتماعی نویسنده بود و هنوز هم این ادبیات در هرحالتش بعدی سیاسی دارد. با این تفاوت که در آنجا نویسندگانی بودند که این هشیاری را داشتند که ادبیات را تابع سیاست نکنند. بلکه ادبیات را بهخاطر ادبیات بخواهند و در عینحال آن را محملی کنند برای تأمل در هویت خود، در فردیت خود، در ریشههای هویت و این تلاشی بود که به دست همین نویسندگان دوره شکوفایی به اوج خودش رسید. مشکل ما این است که هنوز فرصت نکردهایم یا نخواستهایم این مسیر را طی کنیم. توجه کنید که ما و آمریکای لاتین در یک چیز مشترک هستیم و آن اینکه بدون طیکردن دوره سازنده رنسانس که درواقع دوران تأمل در خویشتن اروپایی بود، به مدرنیته رسیدیم یا مدرنیته بر ما نازل شد. یعنی نتوانستیم چنانکه باید خود را سبک سنگین کنیم و نقد کنیم، شاید نابسامانیهای اجتماعی در هر دو کشور نتیجه همین خلأ باشد. اما این بحث جایش اینجا نیست. ما در این صد سال، اگر از
برخی استثنائات بگذریم بیشتر در پی توجیه ناکامیها و شکستهامان بودهایم. هنوز چنانکه بایست چهره خودمان را در آینهای راستنما تماشا نکردهایم. ادبیات در نهایت از انسان میگوید. در آنجا این نویسندگان انسان آمریکای لاتین را کموبیش شناختهاند و بههمیندلیل وقتی از او حرف میزنند پشتوانهای محکم دارند. آیا ما انسان ایرانی را تا اینحد میشناسیم؟
در سالهای اخیر توفیق ادبیات آمریکای لاتین را به زبان اسپانیایی و میراث غنی آن منتسب میکنند. درعینحال برخی نیز وضعیت خاص و حاد آمریکای لاتین در قرن بیستم را عامل شکوفایی رمان در این بخش از جهان میدانند. در نظر شما چه عواملی موجب شده تا ادبیات آمریکای لاتین تا این حد در جهان اقبال پیدا کند؟
بیگمان فرهنگ غنی اسپانیا از همان دوران فتح قاره تا امروز دستکم یکی از علل غنای فرهنگ آمریکای لاتین بوده. این را نهفقط در ادبیات، که در موسیقی و سایر هنرهاشان نیز میبینیم. اما در خلال حرفهایم گویا به سایر عوامل هم اشاره کردهام.
از خصیصههای مشترک «باغ همسایه» و «نبرد» گفتوگو با فرهنگ غرب است. دونوسو با سنت نقاشی مدرنیستی و آوانگاردهای آغاز قرن بیستم به گفتوگو میپردازد و فوئنتس آرمانهای عصر روشنگری را در «نبرد»، سرآغاز گفتوگوی فرضی خود با مخاطب قرار میدهد؛ اینکه عصر روشنگری با قاچاق کالا به آمریکای لاتین وارد میشود و.... چرا ما بهرغم تجربیات مشترک با آمریکای لاتین، در زمینه ادبیات ناتوان از گفتوگو با «مرکز» یا مراکز ادبی جهان هستیم؟
درست است که مدرنیته بهصورت قاچاق کالا به آمریکای لاتین وارد شد. اما فراموش نکنید که در دل همین قاچاق کالا، دنکیشوت را هم در چلیکهای شراب قاچاق میکردند و اندیشههای روسو و ولتر و دیدرو را هم. این را در رمان نبرد بهخوبی مشاهده میکنیم. اتفاقا در مملکت خودمان هم اولین نوشتههای بیدارکننده و هشداردهنده از راه قاچاق وارد میشد. ناظمالاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» مینویسد ما محفلی کوچک و مخفی داشتیم که در آن سفرنامه ابراهیمبیک را میخواندیم. تا چهرسد به نوشتههای میرزافتحعلی آخوندزاده و میرزاآقاخان کرمانی و... اما ناتوانی ما در تعامل با مراکز ادبی جهان یکی از علتهاش بیگمان زبان است. بقیه علتها برخی بیگمان سیاسی و اجتماعی است که مجال دیگری میطلبد.
دونوسو در مصاحبهای خواندنی با فرناندو آئیناس1 از تلقی اخیر نویسندگان از تاریخ میگوید اینکه «هرچه از قطعیت تاریخ کاسته شده به نسبیت آن افزوده شده» و واقعیتی را مطرح میکند: «امروز رماننویسها از زندگیهای فردی مینویسند که ممکن است کموبیش نماینده جمع باشد» و دلیلش را این میداند که امروز مثل سابق نیست که ایدئولوژی سقفی بالای سرمان میگذاشت. از فرایندی که در آمریکای لاتین طی شد تا ادبیات و زیباییشناسی جای ایدئولوژی نشست، گفتید. اتفاقی که اینجا بهرغم پسزدنِ دیدگاههای ایدئولوژیک و سیاسی به ادبیات، در ادبیات ما نیفتاد و بهنظر میرسد جای ایدئولوژی را چیزی جز کلبیمسلکی و نوعی پوچی پر نکرد.
بخش اول را کموبیش جواب دادهام. اما آنچه در میهن خودمان روی داده. چنانکه گفتم تا حد زیادی پیامد نقشی بود که روشنفکر ایرانی، برعهده خود گرفت، تلقی نادرست از نقش نویسنده و تأثیر نویسنده بدون توجه به تأثیر عوامل بسیار دیگر. طبیعی است که با آن رؤیاپردازیهای نامعقول در مورد تأثیر خودمان و جدا از این، چپوراستزدنهای شتابزده که انگار سرنوشت محتوم ما شده، امروز بازتاب معقولی از آن تجربهها نداشته باشیم. باز به همان نکته برمیگردم. تأملنکردن در چیستی و کیستی خودمان. دیگر اینکه شاید نسل جوان ما رهایی از ایدئولوژی را با نداشتن رؤیا به خطا گرفته. انسان بیرؤیا هم نمیتواند چیز بزرگی خلق کند.
1- مصاحبه با خوسه دونوسو، ترجمه عبدالله کوثری، جهان کتابِ شماره 317، مهر 1394
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.