ادبیات ایران در سالی که گذشت
وقتی تعارف را کنار بگذاریم
علی شروقی
در سالی که گذشت، سرانجام مذاکرات ایران و کشورهای 1+5 بر سر برنامه هستهای ایران، به نتیجه رسید و توافقی بین ایران و طرفین
مذاکرهکننده امضا شد و از پی آن برداشتن تحریمها آغاز شد و این اتفاق اگر تاثیری بر نشر کتاب در ایران بگذارد، از مجرای این تاثیر لابد تاثیری هم بر ادبیات ایران خواهد گذاشت اگر برای ادبیات و تولید ادبی، علاوه بر وجه خلاقانه و معنوی، وجهی مادی و اقتصادی نیز قائل باشیم و نخواهیم در ظاهر، این وجه قضیه را به تعارف برگزار کنیم و تنها به وجه «معنوی و فرهنگساز» ادبیات بپردازیم و سخن از مادیات را به حرفهای یواشکی و درِگوشی تقلیل دهیم. در سالی که گذشت تیراژ کتاب به سیر نزولی خود ادامه داد. زمزمههایی در باب کپیرایت در گرفت و نشستی هم با موضوع «وضع نشر در دوران پساتحریم» برگزار شد که در گزارش پیشرو به آنها خواهیم پرداخت، پیش از آن اما بد نیست ببینیم فضای ادبیات در سال 94 چه حالوهوایی داشته است.
حضور متفاوت قدیمیها
اگر در سال 93، قدیمیهای ادبیات ایران بیشتر با تجدیدچاپ کتابهای پیش از این چاپشدهشان، که برخی از آنها سالها بود اجازه چاپ نمیگرفتند، حضوری دوباره در فضای ادبیات ایران داشتند، امسال شاهد آثار تازهای از آنها بودیم. آثاری که در شناسنامهشان چاپ اول درج شده بود. البته با توجه به اینکه گویا به سنتی رایج تبدیل شده است اینکه ناشری اگر کتابی را پیش از این توسط ناشرانی دیگر چاپ شده چاپ کرد، بیهیچ توضیحی مبنی بر اینکه این کتاب را قبلا ناشر یا ناشران دیگری چاپ کردهاند، آن را تحتعنوان چاپ اول منتشر کند، لازم است این توضیح که آثاری که اینجا تحتعنوان چاپ اول به آنها اشاره میشود واقعا چاپ اول هستند و برای اولین بار در سال 1394 منتشر شدهاند. از کتابهای چاپ اول قدیمیهای ادبیات در سال گذشته که بگذریم برخی از آنها نیز در سال 94 بهصورتهایی دیگر در صحنه ادبیات ایران حضور داشتند و بهرغم دوری عامدانه و خودخواستهشان از حاشیه و جنجال، حواسها را به خود معطوف کردند که به آن نیز خواهیم پرداخت.
باقیماندههایی از میراث شاملو
به ترتیب سن اگر بخواهیم پیش برویم قافلهسالار قدیمیهایی که در سالی که گذشت در ادبیات ایران حضور داشتند، احمد شاملو بود که در سال 94 با داستان - فیلمنامهای به نام «میراث»، غایبِ حاضرِ ادبیات ایران بود. «میراث» چنانکه در توضیح آغاز آن آمده بخش بهجا مانده از رمانی گمشده است که شاملو سالها پیش آن را به کسی داده بوده و آن شخص رمان را گرفته و دیگر بازنگردانده. شاملو بعدها «میراث» را به فیلمنامه بدل میکند و این فیلمنامه به همراه بخش بهجا مانده از رمان، در سالی که گذشت از طرف نشر نگاه منتشر شد. از شاملو همچنین در اواخر سال 93، حرف چ از «کتاب کوچه»، بعد از مدتها انتظار برای دریافت مجوز، منتشر شد.
ابوالحسن نجفی، دو کتاب و پرسش از فرهنگستان
دیگر چهره مطرح و قدیمی ادبیات ایران که سال گذشته دو کتاب تازه از او منتشر شد، ابوالحسن نجفی بود؛ مترجم و پژوهشگر دقیق و سختگیری که از درگذشتگان سال 94 نیز بود. «درباره طبقهبندی وزنهای شعر فارسی» و «اختیارات شاعری و مقالههای دیگر در عروض فارسی» دو کتابی بود که در سالی که گذشت برای نخستین بار از ابوالحسن نجفی منتشر شد. البته کتاب «اختیارات شاعری» شامل مقالاتی از نجفی است که پیش از این در نشریات مختلف به چاپ رسیده بودند اما بهصورت کتاب منتشر نشده بودند. اما نجفی که همواره بهدور از حواشی معمول، متمرکز و با وسواس به ادبیات میپرداخت و تن به مصاحبه و حضور در مطبوعات هم بهندرت میداد، کمی پیش از درگذشتش در یکی از روزهایی که در بستر بیماری بود با روزنامه «شرق» از نگرانیای سخن گفت که در روزهای سخت بیماری به سراغاش آمده بود. نگرانیای که نجفی را که از سال 1369 عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی و از سال 1383 مدیر گروه ادبیات تطبیقی فرهنگستان شده بود به طرح این پرسش از فرهنگستان واداشت که تکلیف او که کارمند مادامالعمر فرهنگستان است و حقوق بازنشستگی ندارد، در این روزهای بیماری چیست. نجفی در گفتوگو با «شرق» گفت:
«با اینکه امیدوارم حالم بهتر شود، این پرسش برای من ایجاد شده که اگر حالم بدتر شود، تکلیف من چیست؟ در پاسخ به سوالِ حالتان چطور است، به آقای بختیاری، مسئول رفاه اعضای فرهنگستان هم که حال مرا از قول مسئولان فرهنگستان میپرسد، همانطور روتین پاسخ دادهام. اما واقعا ترس مرا میگیرد که اگر حالم بدتر شد، و احیانا به بیمارستان افتادم، فرهنگستان تا چه حد، از نظر مالی یا بستریشدن در بیمارستان کمک خواهد کرد، که هنوز جواب درستی از فرهنگستان نشنیدهام. این را هم بگویم، ما عدهای هستیم در فرهنگستان که استثنائاً کارمند مادامالعمر هستیم، یعنی ما هیچوقت بازنشسته نمیشویم. که اگر بازنشسته میشدیم، خب تکلیف معلوم بود. یک حقوقی داشتیم و باید با همان حقوق سر میکردیم، میرفتیم بیمارستان یا موارد دیگر. اما الان که اینچنین نیست تکلیف ما چیست؟ آیا باید فرهنگستان ایندست هزینهها را تقبل کند یا باید خودمان بپردازیم. این سوال من است.» پرسش نجفی و چاپ آن در روزنامه «شرق» نه بلافاصله بعد از اینکه نجفی این پرسش را مطرح کرد بلکه در روز خاکسپاری او با واکنش نصرالله پورجوادی مواجه شد و پورجوادی از چاپ این گفتوگو در صفحه اول روزنامه
«شرق» انتقاد کرد و گفت: «امکان ندارد نجفی این حرفها را زده باشد. او از کسی گله نمیکرد. این روزنامه نباید چنین چیزی را در صفحه اول خود میآورد. حتی اگر چنین حرفهایی هم وجود داشت باید به صورت مختصر و در صفحات داخلی میآورد.»
مقدمه جنجالبرانگیز شفیعی کدکنی بر دیوان خانلری
همانطور که ابوالحسن نجفی اهل جنجال و سر و صدا و حاشیه نبود و با اینحال یک پرسشاش از فرهنگستان، واکنشبرانگیز شد، در سالی که گذشت یکی دیگر از شخصیتهای بدون جنجال و حاشیه ادبیات ایران، یعنی دکترمحمدرضا شفیعی کدکنی، نیز با چاپ مقدمهاش بر «گزینه شعرهای پرویز ناتل خانلری» (نشر مروارید) و ارائه نظری نامتعارف در این مقدمه، واکنشهایی را پیرامون نظرش در باب سهم خانلری در تحول شعر فارسی برانگیخت، چنانکه مجله مهرنامه نیز به همین مناسبت ویژهنامهای را به خانلری اختصاص داد. دکتر شفیعی کدکنی در جایی از مقالهاش درباره خانلری نوشته است: «خانلری در زمینه تجدد شعری، گامهایی برداشته که در انبوهِ گرد و غبارِ ادعاهای روزنامگی، قابل رویت نیست ولی در جستجوهای علمی و دانشگاهی، به راحتی میتوان از تاثیر کارهای او، بر نسلهای بعد سخن گفت.» و در جایی دیگر از همین مقاله مینویسد: «خانلری را در کنار نیما و گلچین گیلانی باید از نخستین شاعرانی بهشمار آورد که مفهوم تجدد در شعر را عملا ادراک کردند و برای بهسامان رساندن آن کوشیدند. راستی در برابر حجمِ انبوهِ حرفهایی که در برابر نیما زده شده است -و عوامل سیاسی و شخصی را بعدها
باید از حق آن بزرگ جدا کرد- برای خانلری هیچ حقی نباید قائل شد؟» شفیعی با تاکید بر اینکه خانلری یکی از پیشاهنگان تحول در شعر فارسی بوده است به آنتولوژیای که پرویز داریوش از شعر نو فراهم آورده و با عنوان «نمونههای شعر نو» منتشر کرده بوده است، استناد کرده که در آن سه شعر از خانلری و یک شعر از نیما چاپ شده بوده است و آنگاه یک گام جلوتر گذاشته و ضمن پیشبینی انتقادهایی که این حرفش برخواهد انگیخت نوشته است: «قدری شجاعت لازم دارد و اندکی هم احتیاط که کسی امروز بگوید و از غوغای عوام روشنفکر نترسد که شاید بشود تاثیر اندکی از بعضی شعرهای خانلری را بر بعضی از شعرهای نیما، در سالهای بعد از شهریور 1320، دید. ظاهرا در تاریخ ادب فارسی، کفری صریح چنین که من گفتم کسی نگفته است و چنین خرق اجتماعی، در حد جنون، هیچکس مرتکب نشده است که دستکم، در یکی دو شعر، نیما را متاثر از خانلری بداند ولی برای من - با همه ارادتی که به نیما دارم و با همه ستایشی که نسبت به عظمتِ او همیشه نشان دادهام- یک مسئله همیشه جای بحث بوده است و من از مطرح کردن آن هیچ پرهیز و پروایی ندارم تا نسلهای آینده درباره آن به شیوههای علمی تحقیق کنند.»
شفیعی معتقد است که احتمالا نیمایوشیج شعر «با غروبش» را «پس از خواندن شعر [یغمای شب] خانلری در سخن، شماره 11 و 12، به تاریخ مرداد 1323 سروده است و تاریخ قدیمیتری - فروردین 1323 - زیر شعر گذاشته است.»
دولتآبادی، پراگ، ادبیات قدیم و به عادت هر سال: کلنل
گویی متاسفانه به عادتی شبهاداری تبدیل شده است اینکه هرسال وقت نوشتن گزارش سالانه ادبیات بنویسیم: «زوال کلنل دولتآبادی همچنان مجوز انتشار نگرفت.» یا همین جمله را از نوشته سال قبل کپیپیست کنیم و عینا بگذاریم در گزارش تازه. در هرحال رمان «زوال کلنل» دولتآبادی در سال 94 هم مجوز انتشار نگرفت و این پرسش را بِجا گذاشت که بِراستی جدا از تغییراتی نسبی، سازوکار ممیزی چهقدر در قیاس با دولت قبلی تغییر محسوس و چشمگیر کرده است؟ تکرار یک مطالبه این خطر را دارد که از اهمیت آن بکاهد، اما یادآورینکردن آن نیز ممکن است موضوع را مشمول مرور زمان کند. مخصوصا که با طولانیشدن مجوز نگرفتن زوال کلنل، کمکم سروکله نسخههایی غیرقانونی از این رمان نیز در بازار سیاه پیدا شد. نسخههایی که گویا ترجمههایی از ترجمه آلمانی این رمان بودند. دولتآبادی که از او علاوه بر «زوال کلنل»، رمانی به نام «طریق بسملشدن» نیز سالهاست به ارشاد رفته و مجوز چاپ نگرفته، در گفتوگویی که 31 مرداد 94 با روزنامه «شرق» انجام داد درباره رمان زوال کلنل گفت: «تصمیم گرفتهام درباره این کتاب دیگر صحبت نکنم و این آخرین سخنی است که درباره رمان زوال کلنل
خواهم گفت. این اثر سی سال پیش نوشته شده است و من تا پنج، شش سال پیش آن را ارائه نداده بودم و ماجرایش را میدانید. در دوره اخیر بنا بود این کتاب با پینوشتی مبنی بر اینکه درون هر انقلابی مسائلی رخ میدهد منتشر شود. من نمیتوانم بگویم که آن شخصی که با من صحبت کرد و به توافق رسید، خود جزئی از برنامه علیه کتاب بود یا نه؟ به هر تقدیر قرار شد این کتاب در آستانه عید نوروز سال گذشته منتشر شود. بعد از آن کسی از مطبوعات مربوطه با من تماس گرفت که شنیدهایم این کتاب مجوز گرفته، گفتم خیر کتاب هنوز مجوز رسمی نگرفته و خواهش میکنم که شما عنوان نکنید. اما ایشان نهتنها عنوان کرد که عکس تمام قد من را هم چاپ کرد و نوشت عبور کلنل از سد سانسور و جملهای از ناشر نقل کردند که ما خیال داریم کلنل را در تیراژ بالا چاپ کنیم و همزمان کتاب جعلی کلنل آمد به بازار، که نباید اسم آن را «ترجمه» گذاشت، بلکه جعلِ یک کتاب و سرقت یک نام بود. بعد ناشر بهاتفاق نمایندگانی از اداره ارشاد تهران رفتند و حدود چهارهزاروششصد، هفتصد نسخه را مصادره کردند و بردند انبار وزارت ارشاد. و من مریض شدم. چون فکر کردم این نیرنگ است و بود. و بعد از آن انتشار
واقعی کتاب منتفی شد. و عجیبتر اینکه به اعتبار سندیت این کتاب جعلی، نویسنده و کتاب را زیر ضرب گرفتند. نیرنگبازان فکر کردند به این ترتیب به خودِ دولتآبادی فشار میآورند. اما خوشبختانه کسانی که در این مملکت در حوزههای عملی و اجرائی کار میکنند، باهوشتر از آن بودند که این اتفاق بیفتد. حتی این ماجرا را احاله دادند به سپاه، و در آنجا هم سعایت کردند. اما فکر نمیکردند که سپاهیان مملکت ما، کارهای مهمتری دارند تا شنیدن سعایتهای این و آن. بنابراین آنجا هم نشد که نیرنگ عمل کند. و آخرین خبری که شنیدهام نقلقولهایی است، که استنباط میشود که «صلاح نیست این کتاب منتشر شود» (البته من به صحتوسقم راویان خبر آگاه نیستم)، با وجود این تا فهمِ قطعی این خبر سکوت کردهام.»
دولتآبادی اما در سال 94 با کتابی مربوط به ادبیات کلاسیک ایران در صحنه ادبیات معاصر حضور داشت و همچنین با حضورش در فستیوال پراگ. «تا سر زلف عروسان سخن» که از طرف نشر چشمه منتشر شد دومین کتاب دولتآبادی در زمینه ادبیات کهن، بعد از کتاب «وزیری امیرحسنک»، بود. «تا سر زلف عروسان سخن» گزیدهای بود از نثرهای مهم ادبیات کلاسیک ایران به انتخاب محمود دولتآبادی. همچنین در سالی که گذشت محمود دولتآبادی در کنار نویسندگانی از آمریکا، چک، عراق و هلند، مهمان بیستوپنجمین فستیوال بینالمللی ادبیات پراگ نیز بود و برای شرکت در این فستیوال به سرزمین فرانتس کافکا سفر کرد. فستیوال ادبیات پراگ از هفتم تا دهم نوامبر در سالن سنای چک برپا شد.
ادبیات معاصر به روایت سپانلو
از مجموعه «تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران»، گفتوگو با محمدعلی سپانلو سرانجام زمانی به چاپ رسید که از مرگ سپانلو حدود هشتماه میگذشت. گفتوگو با سپانلو که از طرف نشر ثالث و بهروال دیگر کتابهای تاریخ شفاهی، به دبیری محمدهاشم اکبریانی منتشر شده، ماحصل گفتوگوی مفصل اردوان امیرینژاد و محسن فرجی با محمدعلی سپانلو درباره زندگی او و رویدادهای مختلف مرتبط با ادبیات معاصر ایران است.
دو ترجمه تازه از مرتضی کلانتریان
نشر آگاه که مدتی در حالت تعلیق بود و نمیتوانست کتاب منتشر کند بعد از رفع تعلیق، در سال گذشته بار دیگر فعالیت خود را آغاز کرد و از جمله کتابهایی که در این نشر منتشر شد دو ترجمه از مرتضی کلانتریان بود، یکی رمان «افسانه پدران ما»، سورژ شالاندن و دیگری رمان «دیدار به قیامت»، پییر لومتر. این دو کتاب در حالی منتشر شدند که چندسالی بود ترجمه تازهای از کلانتریان منتشر نشده بود. کلانتریان را اغلب با ترجمه آثار نویسندگانی شناختهایم که نامِشان به گوش مخاطبان فارسیزبان آشنا نبوده است. او از جمله مترجمانی است که همواره با ترجمههایش پیشنهادی تازه و متفاوت را به خوانندگان رمان عرضه میکند.
رمانی تازه از محمد محمدعلی
از محمد محمدعلی سالها بود که اثر داستانی تازهای منتشر نشده بود. این طلسم اما در سال 94 سرانجام شکسته شد و رمان «جهان زندگان» او به چاپ رسید. رمانی که راوی آن از جهانی دیگر میآمد تا پس از مرگ با پرسه زدن در جهان زندگان، گره از معمایی خونین که ریشه در گذشته داشت بگشاید. معمایی با رنگوبویی جنایی و البته با گریز زدنهایی نیز به اسطوره که دغدغه همیشگی محمدعلی است.
چهلتن، فستیوال ادبی برلین و رمانهایی بلاتکلیف
ازجمله نویسندگان نامآشنای ایرانی که چندسالی است، بهدلیل ممیزی، رمانی از او به چاپ نرسیده، یکی هم امیرحسن چهلتن است. از چهلتن چندی پیش یک مجموعهداستان با عنوان «چند واقعیت باورنکردنی» به چاپ رسید، اما او سه رمان دارد که هیچکدامِشان هنوز منتشر نشده است. از این سه رمان، رمان «آمریکاییکُشی» (یا «تهران، شهرِ آخرالزمانی») چندسالی بود که در ارشاد بلاتکلیف مانده بود و بهگفته چهلتن سرانجام با بیشمار موارد اصلاحی، قابلچاپ دانسته شد اما موارد اصلاحی گویا آنقدر زیاد بوده که رمان را عملا از حیز انتفاع میانداخته. علاوه بر این رمان، رمانهای «خیابان انقلاب» و «خوشنویس اصفهان» نیز از چهلتن هنوز منتشر نشده و چهلتن به دلیل وضعیتی که برای آمریکاییکشی پیش آمد، این دو رمان را اصلا به ارشاد نداده است. اما از بین این رمانها «خوشنویس اصفهان» رمانی بود که چهلتن امسال برای رونمایی از ترجمه آلمانی آن و همچنین رونمایی از ترجمه آلمانی رمان «سپیدهدم ایرانی»، به فستیوال ادبی برلین رفت.
رضا دانشور و جدیدترها
رضا دانشور یکی از نویسندگان ایرانی نسبتا قدیمی اما در ایران کمتر شناخته شده بود که در سالی که گذشت و در واقع کمی بعد از مرگش در فرانسه، از او مجموعهداستانی با عنوان «هیهی جِبِلی قُمقُم» از طرف نشر چشمه به چاپ رسید. اما امسال علاوه بر انتشار چند اثر تازهچاپ از قدیمیترهای ادبیات، از چند نویسنده جدیدتر(در قیاس با آنها که نامِشان آمد البته) هم که چندسالی بود کار تازهای منتشر نکرده بودند، آثار تازهای به چاپ رسید؛ از جمله از محمد کشاورز که بعد از انتشار مجموعهداستان «بلبل حلبی» سالها بود کار تازهای چاپ نکرده بود و امسال مجموعهداستان «روباه شنی» او از طرف نشر چشمه منتشر شد. همچنین قاسم کشکولی که آخرین اثر داستانیاش، «بازی، مهندسی یک رمان»، در سال 88 منتشر شده بود و امسال بعد از غیبتی ششساله رمانی با عنوان «این سگ میخواهد رکسانا را بخورد» را از طرف نشر بوتیمار منتشر کرد. از کورش اسدی نیز در سال گذشته مجموعه داستان «گنبد کبود» در نشر نیماژ منتشر شد و این در حالی بود که آخرین اثر داستانی کورش اسدی، بهنام «باغ ملی»، سالها پیش منتشر شده بود. منیرالدین بیروتی هم که از چاپ آخرین رمانش، «سلام مترسک»،
حدود شش سال میگذشت امسال دو اثر داستانی تازه منتشر کرد؛ یکی مجموعه داستان «آرام در سایه» که شامل برخی داستانهای قدیمی اما چاپ نشده و چند داستان تازه نوشته شده از بیروتی بود و دیگری رمانی به نام «ماهو». این هردو کتاب را نشر نیلوفر منتشر کرد. از پیمان هوشمندزاده نیز در سال 94، در حالیکه از چاپ کتاب قبلیاش، «شاخ»، چند سالی میگذشت، کار تازهای با عنوان «لذتی که حرفش بود» منتشر شد.
کمشدن سکههای جایزه جلال و کمفروغبودن جوایز خصوصی
سال 94 اولین سالی نبود که در آن جوایز ادبی خصوصی در حوزه ادبیات داستانی کمفروغ بودند. جایزه گلشیری از سال 93 تعطیل شد و دیگر جوایز ادبی خصوصی هم مدتی است یا برگزار نمیشوند و یا حضوری کمرنگ دارند و سال گذشته نیز اوضاع به همین منوال بود. از بین جوایز خصوصی، جایزه هفت اقلیم از جمله جوایزی بود که برگزار شد. اما از جوایز خصوصی و مستقل که بگذریم، میرسیم به جایزه دولتی جلال آلاحمد که تا پیش از سال 94 با 110 سکهای که به برندگانش اهدا میکرد به گرانترین جایزه ادبی معروف بود، اما در سال 94 ناگهان از تعداد سکههایش کاست و در هشتمین دوره برگزاری خود، از 110 سکه به 30 سکه تقلیل یافت که این موضوع بدون واکنش هم نماند و مجید قیصری که با مجموعه داستان «نگهبان تاریکی» یکی از برندگان این جایزه بود درباره کم شدن تعداد سکههای جایزه جلال و بازخوردهای این اتفاق گفت: «در میان کسانی که امید داشتند در این جشنواره از نظر مالی با دست پر بازگردند و تامین شوند، ناامیدی را خیلی دیدم... میتوانم بگویم برآیند جشنواره امسال ناامیدی بسیاری از نویسندگان تازهکار بود. با این کاهش یکباره جایزه، به ناامیدی دامن زده شد»!
جایزه شعر شاملو و استادمحمد
اما در سال94 اگر جوایز ادبی خصوصی در حوزه ادبیات داستانی رونق چندانی نداشتند درعوض دو جایزه مستقل تازهتاسیس، یکی در حوزه شعر و دیگری در حوزه ادبیات نمایشی، کار خود را آغاز کردند. در حوزه شعر، جایزه شعر شاملو اولین دورهاش را برگزار کرد که برندگانش بهطور مشترک علی باباچاهی با کتاب «این کشتی پراسرار» و محمد شمسلنگرودی با کتاب «منظومه بازگشت و اشعار دیگر» بودند. در زمینه ادبیات نمایشی هم جایزه نمایشنامهنویسی محمود استادمحمد اولین دورهاش را در سال 94 برگزار کرد و برنده نخستین دوره این جایزه علیرضا نادری بهخاطر نمایشنامه «کوکوی کبوتران حرم» بود.
واگذاری سهام نشر خوارزمی و فعالترشدن نشر علمی- فرهنگی
در سالی که گذشت سهام موسسه انتشارات خوارزمی با رای دادگاه به سازمان تبلیغات اسلامی واگذار شد و این پرسش پیش آمد که این موسسه انتشارات که در سال 47 تاسیس شده بود و روزگاری یکی از ناشران بزرگ حوزه علوم انسانی و از جمله ادبیات بود، از این پس به چه صورت اداره خواهد شد و به چه سمت و سویی خواهد رفت و سرنوشت کتابهایی که پیش از این منتشر کرده بود چه خواهد شد. از طرفی در سال گذشته انتشارات علمی-فرهنگی قدری متفاوتتر با سالهای قبل در صحنه نشر ایران ظاهر شد. این انتشارات، حاصل ادغام دو موسسه انتشاراتی قدیمی مهم، یعنی بنگاه ترجمه و نشر کتاب و انتشارات فرانکلین، است که هریک سهمی مهم در انتشار آثار حوزه ادبیات و علوم انسانی داشتند. بعد از ادغام این دو موسسه، کتابهای آنها در انتشارات علمی- فرهنگی تجدیدچاپ میشد و البته در کنار این تجدیدچاپها کتابهای تازهای هم از طرف این انتشارات به چاپ میرسید. کتابهای زیادی هم بود که فرانکلین یا بنگاه ترجمهونشر کتاب، سالها پیش چاپ کرده بودند و این کتابها دیگر از طرف نشر علمی-فرهنگی تجدید چاپ نشده بودند، اما در سالی که گذشت، انتشارات علمی- فرهنگی قدری متفاوتتر از گذشته
ظاهر شد و به تجدیدچاپ برخی آثار قدیمی که سالها از چاپ قبلیشان میگذشت، در شکلوشمایلی تازه و متفاوت اقدام کرد. از جمله مهمترین این تجدیدچاپها میتوان به ترجمههای احمد سمیعی از «برادرزاده رامو»ی دُنی دیدرو و «چیزها»ی ژرژ پرک اشاره کرد.
کپیرایت، نشر در دوره پساتحریم
ازجمله بحثهایی که در سال 94 در حوزه نشر مطرح شد بحث کپیرایت و همچنین بحث وضعیت نشر در دوره پساتحریم بود و احتمال اینکه بعد از توافق هستهای و برداشتهشدن تحریمها ایران به کپیرایت بپیوندد. پیرامون کپیرایت و خدمت و خیانت پیوستن به آن بحث فراوان است. عدهای میگویند که پیوستن به کپیرایت به نشر ایران آسیب خواهد زد و از جمله آسیبهای آن ازبینرفتن استقلال نشر و وابستهشدن آن به دولت است. این موضوعی بود که جعفر همایی، مدیر نشر نی، در نشستی با عنوان وضع نشر در دوره پساتحریم که بیستودوم مهرماه از سوی مؤسسه مدیران فرهنگی تجربه روشن در خانه اندیشمندان برگزار شد، به آن اشاره کرد. همایی در این نشست درباره تاثیر پیوستن احتمالی ایران به کپیرایت بعد از برداشته شدن تحریمها گفت: «یک خطر در آینده وجود دارد؛ اینکه ما به کپیرایت بپیوندیم که اگر این اتفاق بیفتد نشر بهشدت دولتیتر خواهد شد و این مسئله توازن را در حوزه نشر شدیدا بر هم میزند.»
از طرفی از منظر مولف و مترجم اگر به اوضاع فعلی نشر نگاه شود، این موضوع همچنان مطرح است که آیا وضعیت حقوق مولف و مترجم با برداشتهشدن تحریمها تغییری خواهد کرد؟ مخصوصا که گویا کمکم دارد پای نشر الکترونیک هم بهعنوان یکی از رقبای جدی نشر کاغذی، در بازار نشر ایران به میان میآید و حضورش جدیتر میشود. در نشست «وضع نشر در دوره پساتحریم» که ذکرش رفت، دکتر عبدالعلی رضایی گفت: «تکنولوژیهای جدید باعث شدهاند که تقریبا در همه جای دنیا شکل کاغذی کتاب و نشریات با افت تیراژ مواجه شوند و سهم کتاب کاغذی بهطور نسبی در همه جای دنیا کم شده است. از این نظر این مسئله یک تغییر ساختاری است که در همه جای دنیا اتفاق افتاده است. به این خاطر صنعت نشر باید به انتشار مجازی فکر کند.» حال از منظر مولف و مترجم که به این موضوع بنگریم این مسئله مطرح میشود که اگر نشر کاغذی به سمت نشر مجازی و الکترونیک حرکت کند، حقوق مولف و مترجم در فرآیند نشر الکترونیک آثارشان تغییری خواهد کرد و این تغییر ساختاری اگر سودی داشته باشد آیا مولف و مترجم نیز از این سود سهمی خواهند داشت یا همچنان باید فقط اجر معنوی را لحاظ کنند و به مختصر اجر مادی قناعت
کنند؟
نام تمام مردگان
سرانجام عنوان تلخ این بندِ هرساله گزارش «ادبیات در سالی که گذشت»، عنوانی برگرفته از شعر معروف سپانلو، دامن شاعر خود را نیز گرفت و محمدعلی سپانلو در 21 اردیبهشت 1394 پس از چند سال بیماری، از میان ما رفت؛ شاعر، منتقد، مورخ و پژوهشگر ادبی و مترجمی که ادبیات معاصر ایران بسیار وامدار اوست چرا که کمتر وجهی از ادبیات معاصر هست که سراغ آن برویم و رد پایی از سپانلو را در آن نبینیم. چه شعر که کار اصلیاش بود، چه ادبیات داستانی که آنتولوژیهای سپانلو از داستان معاصر ایران همچنان از بهترین آنتولوژیها در این حوزه است، چه ادبیات مشروطه و چه عرصه ترجمه. تیزبینیهای او در باب ادبیات معاصر، همچنان چراغ راه آنهایی خواهد بود که میخواهند به این وادی وارد شوند.
دیگر ادیب مهم و تاثیرگذار درگذشته در سالی که گذشت، ابوالحسن نجفی بود؛ مترجم و محققی که سالها به دور از حاشیههای معمول به کار ادبیات پرداخت. کمتر در محافل و اجتماعات ظاهر شد. بهندرت تن به مصاحبه داد و با اینحال، غیابش هیچ محسوس نبود از بس که رد پای او در ادبیات معاصر ایران محسوس بود و بهچشم میآمد. نجفی در حالی در دوم بهمن 94 چشم از جهان فروبست که دو کتابش در باب عروض چنانکه اشاره شد در همین سال به چاپ رسید. در سالی که گذشت همچنین یکی از شخصیتهای تاثیر گذار حوزه نشر نیز درگذشت؛ عبدالرحیم جعفری، بنیانگذار موسسه انتشاراتی امیرکبیر، که نشان انتشاراتیاش را بر عطف بیشمار کتاب حوزه ادبیات دیدهایم. این مردِ نامیِ عالمِ نشر در یازدهم مهرماه 1394 از میان ما رفت. همچنین در سالی که گذشت یکی از پایهگذاران علوم کتابداری و اطلاعرسانی در ایران، یعنی پوری سلطانی، نیز از میان ما رفت. پوری سلطانی همسر مرتضی کیوان بود پایهگذار مرکز علمی کتابداری. او در 16 آبان 94 بر اثر بیماری ریوی درگذشت.فتحالله بینیاز دیگر درگذشته سال 94 در عالم ادبیات بود که در دوازدهم مهرماه این سال درگذشت. بینیاز، هم نویسنده بود و هم
منتقدی که از او نقدهای بسیاری در مطبوعات و نشریات این سالها به چاپ رسید و در داوری جوایز ادبی خصوصی هم حضوری پررنگ داشت. در سالی که گذشت رضا دانشور نیز از میان ما رفت؛ نویسنده ایرانی ساکن فرانسه که چنانکه پیش از این اشاره شد کمی بعد از مرگش، مجموعه داستانی به نام «هیهی جبلی قمقم» از او منتشر شد. سهیلا بسکی، دیگر نویسنده درگذشته سال 94 بود؛ نویسنده و مترجمی که مجموعه داستان «پاره کوچک» او در سال 1382 برنده جایزه گلشیری در بخش بهترین مجموعهداستان اول شده بود. او همچنین بنيانگذار جایزه معمار، نشریه تخصصی معمار و نشریه شهر بود. بیش از یک ماه مانده به پایان سال 94 و در حالیکه زمان زیادی از درگذشت ابوالحسن نجفی نمیگذشت، مصطفی اسلامیه، رماننویس، نمایشنامهنویس، زندگینامهنویس و مترجم برجسته ایرانی، نیز درگذشت. «فولاد قلب» (زندگینامه محمد مصدق) و «به کجای این شب تیره» (زندگینامه نیمایوشیج) از جمله آثار مهم اسلامیه است. در زمینه ترجمه نیز یادداشتهای کافکا و نامههای کافکا به فلیسه و همچنین نمایشنامه «رزنکرانتز و گیلدنسترن مردهاند» تام استاپارد از آثار مهمی است که توسط اسلامیه به فارسی ترجمه شدند.
مصطفی اسلامیه صبح روز یکشنبه 11 بهمنماه درگذشت. در سالی که گذشت، یکی از نوبلیستهای مشهور ادبیات جهان هم درگذشت؛ گونتر گراس، نویسنده آلمانی، که «طبل حلبی»، «موش و گربه»، «قرنِ من» و «کفچهماهی» از جمله آثاری است که از او به فارسی ترجمه شده است. به جز گونتر گراس، در سالی که گذشت یک نویسنده مطرح خارجی دیگر نیز درگذشت؛ ای.ال. دکتروف، نویسنده آمریکایی، که مخاطب فارسی زبان آشنایی با او را مدیون نجف دریابندری است که اولین بار رمان «رگتایم» را از او ترجمه کرد و بعد از آن رمان «بیلی باتگیت» را. از دکتروف علاوه بر این دو رمان، به ویژه در سالهای اخیر، آثار دیگری نیز به فارسی ترجمه شد.
در سالی که گذشت، سرانجام مذاکرات ایران و کشورهای 1+5 بر سر برنامه هستهای ایران، به نتیجه رسید و توافقی بین ایران و طرفین
مذاکرهکننده امضا شد و از پی آن برداشتن تحریمها آغاز شد و این اتفاق اگر تاثیری بر نشر کتاب در ایران بگذارد، از مجرای این تاثیر لابد تاثیری هم بر ادبیات ایران خواهد گذاشت اگر برای ادبیات و تولید ادبی، علاوه بر وجه خلاقانه و معنوی، وجهی مادی و اقتصادی نیز قائل باشیم و نخواهیم در ظاهر، این وجه قضیه را به تعارف برگزار کنیم و تنها به وجه «معنوی و فرهنگساز» ادبیات بپردازیم و سخن از مادیات را به حرفهای یواشکی و درِگوشی تقلیل دهیم. در سالی که گذشت تیراژ کتاب به سیر نزولی خود ادامه داد. زمزمههایی در باب کپیرایت در گرفت و نشستی هم با موضوع «وضع نشر در دوران پساتحریم» برگزار شد که در گزارش پیشرو به آنها خواهیم پرداخت، پیش از آن اما بد نیست ببینیم فضای ادبیات در سال 94 چه حالوهوایی داشته است.
حضور متفاوت قدیمیها
اگر در سال 93، قدیمیهای ادبیات ایران بیشتر با تجدیدچاپ کتابهای پیش از این چاپشدهشان، که برخی از آنها سالها بود اجازه چاپ نمیگرفتند، حضوری دوباره در فضای ادبیات ایران داشتند، امسال شاهد آثار تازهای از آنها بودیم. آثاری که در شناسنامهشان چاپ اول درج شده بود. البته با توجه به اینکه گویا به سنتی رایج تبدیل شده است اینکه ناشری اگر کتابی را پیش از این توسط ناشرانی دیگر چاپ شده چاپ کرد، بیهیچ توضیحی مبنی بر اینکه این کتاب را قبلا ناشر یا ناشران دیگری چاپ کردهاند، آن را تحتعنوان چاپ اول منتشر کند، لازم است این توضیح که آثاری که اینجا تحتعنوان چاپ اول به آنها اشاره میشود واقعا چاپ اول هستند و برای اولین بار در سال 1394 منتشر شدهاند. از کتابهای چاپ اول قدیمیهای ادبیات در سال گذشته که بگذریم برخی از آنها نیز در سال 94 بهصورتهایی دیگر در صحنه ادبیات ایران حضور داشتند و بهرغم دوری عامدانه و خودخواستهشان از حاشیه و جنجال، حواسها را به خود معطوف کردند که به آن نیز خواهیم پرداخت.
باقیماندههایی از میراث شاملو
به ترتیب سن اگر بخواهیم پیش برویم قافلهسالار قدیمیهایی که در سالی که گذشت در ادبیات ایران حضور داشتند، احمد شاملو بود که در سال 94 با داستان - فیلمنامهای به نام «میراث»، غایبِ حاضرِ ادبیات ایران بود. «میراث» چنانکه در توضیح آغاز آن آمده بخش بهجا مانده از رمانی گمشده است که شاملو سالها پیش آن را به کسی داده بوده و آن شخص رمان را گرفته و دیگر بازنگردانده. شاملو بعدها «میراث» را به فیلمنامه بدل میکند و این فیلمنامه به همراه بخش بهجا مانده از رمان، در سالی که گذشت از طرف نشر نگاه منتشر شد. از شاملو همچنین در اواخر سال 93، حرف چ از «کتاب کوچه»، بعد از مدتها انتظار برای دریافت مجوز، منتشر شد.
ابوالحسن نجفی، دو کتاب و پرسش از فرهنگستان
دیگر چهره مطرح و قدیمی ادبیات ایران که سال گذشته دو کتاب تازه از او منتشر شد، ابوالحسن نجفی بود؛ مترجم و پژوهشگر دقیق و سختگیری که از درگذشتگان سال 94 نیز بود. «درباره طبقهبندی وزنهای شعر فارسی» و «اختیارات شاعری و مقالههای دیگر در عروض فارسی» دو کتابی بود که در سالی که گذشت برای نخستین بار از ابوالحسن نجفی منتشر شد. البته کتاب «اختیارات شاعری» شامل مقالاتی از نجفی است که پیش از این در نشریات مختلف به چاپ رسیده بودند اما بهصورت کتاب منتشر نشده بودند. اما نجفی که همواره بهدور از حواشی معمول، متمرکز و با وسواس به ادبیات میپرداخت و تن به مصاحبه و حضور در مطبوعات هم بهندرت میداد، کمی پیش از درگذشتش در یکی از روزهایی که در بستر بیماری بود با روزنامه «شرق» از نگرانیای سخن گفت که در روزهای سخت بیماری به سراغاش آمده بود. نگرانیای که نجفی را که از سال 1369 عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی و از سال 1383 مدیر گروه ادبیات تطبیقی فرهنگستان شده بود به طرح این پرسش از فرهنگستان واداشت که تکلیف او که کارمند مادامالعمر فرهنگستان است و حقوق بازنشستگی ندارد، در این روزهای بیماری چیست. نجفی در گفتوگو با «شرق» گفت:
«با اینکه امیدوارم حالم بهتر شود، این پرسش برای من ایجاد شده که اگر حالم بدتر شود، تکلیف من چیست؟ در پاسخ به سوالِ حالتان چطور است، به آقای بختیاری، مسئول رفاه اعضای فرهنگستان هم که حال مرا از قول مسئولان فرهنگستان میپرسد، همانطور روتین پاسخ دادهام. اما واقعا ترس مرا میگیرد که اگر حالم بدتر شد، و احیانا به بیمارستان افتادم، فرهنگستان تا چه حد، از نظر مالی یا بستریشدن در بیمارستان کمک خواهد کرد، که هنوز جواب درستی از فرهنگستان نشنیدهام. این را هم بگویم، ما عدهای هستیم در فرهنگستان که استثنائاً کارمند مادامالعمر هستیم، یعنی ما هیچوقت بازنشسته نمیشویم. که اگر بازنشسته میشدیم، خب تکلیف معلوم بود. یک حقوقی داشتیم و باید با همان حقوق سر میکردیم، میرفتیم بیمارستان یا موارد دیگر. اما الان که اینچنین نیست تکلیف ما چیست؟ آیا باید فرهنگستان ایندست هزینهها را تقبل کند یا باید خودمان بپردازیم. این سوال من است.» پرسش نجفی و چاپ آن در روزنامه «شرق» نه بلافاصله بعد از اینکه نجفی این پرسش را مطرح کرد بلکه در روز خاکسپاری او با واکنش نصرالله پورجوادی مواجه شد و پورجوادی از چاپ این گفتوگو در صفحه اول روزنامه
«شرق» انتقاد کرد و گفت: «امکان ندارد نجفی این حرفها را زده باشد. او از کسی گله نمیکرد. این روزنامه نباید چنین چیزی را در صفحه اول خود میآورد. حتی اگر چنین حرفهایی هم وجود داشت باید به صورت مختصر و در صفحات داخلی میآورد.»
مقدمه جنجالبرانگیز شفیعی کدکنی بر دیوان خانلری
همانطور که ابوالحسن نجفی اهل جنجال و سر و صدا و حاشیه نبود و با اینحال یک پرسشاش از فرهنگستان، واکنشبرانگیز شد، در سالی که گذشت یکی دیگر از شخصیتهای بدون جنجال و حاشیه ادبیات ایران، یعنی دکترمحمدرضا شفیعی کدکنی، نیز با چاپ مقدمهاش بر «گزینه شعرهای پرویز ناتل خانلری» (نشر مروارید) و ارائه نظری نامتعارف در این مقدمه، واکنشهایی را پیرامون نظرش در باب سهم خانلری در تحول شعر فارسی برانگیخت، چنانکه مجله مهرنامه نیز به همین مناسبت ویژهنامهای را به خانلری اختصاص داد. دکتر شفیعی کدکنی در جایی از مقالهاش درباره خانلری نوشته است: «خانلری در زمینه تجدد شعری، گامهایی برداشته که در انبوهِ گرد و غبارِ ادعاهای روزنامگی، قابل رویت نیست ولی در جستجوهای علمی و دانشگاهی، به راحتی میتوان از تاثیر کارهای او، بر نسلهای بعد سخن گفت.» و در جایی دیگر از همین مقاله مینویسد: «خانلری را در کنار نیما و گلچین گیلانی باید از نخستین شاعرانی بهشمار آورد که مفهوم تجدد در شعر را عملا ادراک کردند و برای بهسامان رساندن آن کوشیدند. راستی در برابر حجمِ انبوهِ حرفهایی که در برابر نیما زده شده است -و عوامل سیاسی و شخصی را بعدها
باید از حق آن بزرگ جدا کرد- برای خانلری هیچ حقی نباید قائل شد؟» شفیعی با تاکید بر اینکه خانلری یکی از پیشاهنگان تحول در شعر فارسی بوده است به آنتولوژیای که پرویز داریوش از شعر نو فراهم آورده و با عنوان «نمونههای شعر نو» منتشر کرده بوده است، استناد کرده که در آن سه شعر از خانلری و یک شعر از نیما چاپ شده بوده است و آنگاه یک گام جلوتر گذاشته و ضمن پیشبینی انتقادهایی که این حرفش برخواهد انگیخت نوشته است: «قدری شجاعت لازم دارد و اندکی هم احتیاط که کسی امروز بگوید و از غوغای عوام روشنفکر نترسد که شاید بشود تاثیر اندکی از بعضی شعرهای خانلری را بر بعضی از شعرهای نیما، در سالهای بعد از شهریور 1320، دید. ظاهرا در تاریخ ادب فارسی، کفری صریح چنین که من گفتم کسی نگفته است و چنین خرق اجتماعی، در حد جنون، هیچکس مرتکب نشده است که دستکم، در یکی دو شعر، نیما را متاثر از خانلری بداند ولی برای من - با همه ارادتی که به نیما دارم و با همه ستایشی که نسبت به عظمتِ او همیشه نشان دادهام- یک مسئله همیشه جای بحث بوده است و من از مطرح کردن آن هیچ پرهیز و پروایی ندارم تا نسلهای آینده درباره آن به شیوههای علمی تحقیق کنند.»
شفیعی معتقد است که احتمالا نیمایوشیج شعر «با غروبش» را «پس از خواندن شعر [یغمای شب] خانلری در سخن، شماره 11 و 12، به تاریخ مرداد 1323 سروده است و تاریخ قدیمیتری - فروردین 1323 - زیر شعر گذاشته است.»
دولتآبادی، پراگ، ادبیات قدیم و به عادت هر سال: کلنل
گویی متاسفانه به عادتی شبهاداری تبدیل شده است اینکه هرسال وقت نوشتن گزارش سالانه ادبیات بنویسیم: «زوال کلنل دولتآبادی همچنان مجوز انتشار نگرفت.» یا همین جمله را از نوشته سال قبل کپیپیست کنیم و عینا بگذاریم در گزارش تازه. در هرحال رمان «زوال کلنل» دولتآبادی در سال 94 هم مجوز انتشار نگرفت و این پرسش را بِجا گذاشت که بِراستی جدا از تغییراتی نسبی، سازوکار ممیزی چهقدر در قیاس با دولت قبلی تغییر محسوس و چشمگیر کرده است؟ تکرار یک مطالبه این خطر را دارد که از اهمیت آن بکاهد، اما یادآورینکردن آن نیز ممکن است موضوع را مشمول مرور زمان کند. مخصوصا که با طولانیشدن مجوز نگرفتن زوال کلنل، کمکم سروکله نسخههایی غیرقانونی از این رمان نیز در بازار سیاه پیدا شد. نسخههایی که گویا ترجمههایی از ترجمه آلمانی این رمان بودند. دولتآبادی که از او علاوه بر «زوال کلنل»، رمانی به نام «طریق بسملشدن» نیز سالهاست به ارشاد رفته و مجوز چاپ نگرفته، در گفتوگویی که 31 مرداد 94 با روزنامه «شرق» انجام داد درباره رمان زوال کلنل گفت: «تصمیم گرفتهام درباره این کتاب دیگر صحبت نکنم و این آخرین سخنی است که درباره رمان زوال کلنل
خواهم گفت. این اثر سی سال پیش نوشته شده است و من تا پنج، شش سال پیش آن را ارائه نداده بودم و ماجرایش را میدانید. در دوره اخیر بنا بود این کتاب با پینوشتی مبنی بر اینکه درون هر انقلابی مسائلی رخ میدهد منتشر شود. من نمیتوانم بگویم که آن شخصی که با من صحبت کرد و به توافق رسید، خود جزئی از برنامه علیه کتاب بود یا نه؟ به هر تقدیر قرار شد این کتاب در آستانه عید نوروز سال گذشته منتشر شود. بعد از آن کسی از مطبوعات مربوطه با من تماس گرفت که شنیدهایم این کتاب مجوز گرفته، گفتم خیر کتاب هنوز مجوز رسمی نگرفته و خواهش میکنم که شما عنوان نکنید. اما ایشان نهتنها عنوان کرد که عکس تمام قد من را هم چاپ کرد و نوشت عبور کلنل از سد سانسور و جملهای از ناشر نقل کردند که ما خیال داریم کلنل را در تیراژ بالا چاپ کنیم و همزمان کتاب جعلی کلنل آمد به بازار، که نباید اسم آن را «ترجمه» گذاشت، بلکه جعلِ یک کتاب و سرقت یک نام بود. بعد ناشر بهاتفاق نمایندگانی از اداره ارشاد تهران رفتند و حدود چهارهزاروششصد، هفتصد نسخه را مصادره کردند و بردند انبار وزارت ارشاد. و من مریض شدم. چون فکر کردم این نیرنگ است و بود. و بعد از آن انتشار
واقعی کتاب منتفی شد. و عجیبتر اینکه به اعتبار سندیت این کتاب جعلی، نویسنده و کتاب را زیر ضرب گرفتند. نیرنگبازان فکر کردند به این ترتیب به خودِ دولتآبادی فشار میآورند. اما خوشبختانه کسانی که در این مملکت در حوزههای عملی و اجرائی کار میکنند، باهوشتر از آن بودند که این اتفاق بیفتد. حتی این ماجرا را احاله دادند به سپاه، و در آنجا هم سعایت کردند. اما فکر نمیکردند که سپاهیان مملکت ما، کارهای مهمتری دارند تا شنیدن سعایتهای این و آن. بنابراین آنجا هم نشد که نیرنگ عمل کند. و آخرین خبری که شنیدهام نقلقولهایی است، که استنباط میشود که «صلاح نیست این کتاب منتشر شود» (البته من به صحتوسقم راویان خبر آگاه نیستم)، با وجود این تا فهمِ قطعی این خبر سکوت کردهام.»
دولتآبادی اما در سال 94 با کتابی مربوط به ادبیات کلاسیک ایران در صحنه ادبیات معاصر حضور داشت و همچنین با حضورش در فستیوال پراگ. «تا سر زلف عروسان سخن» که از طرف نشر چشمه منتشر شد دومین کتاب دولتآبادی در زمینه ادبیات کهن، بعد از کتاب «وزیری امیرحسنک»، بود. «تا سر زلف عروسان سخن» گزیدهای بود از نثرهای مهم ادبیات کلاسیک ایران به انتخاب محمود دولتآبادی. همچنین در سالی که گذشت محمود دولتآبادی در کنار نویسندگانی از آمریکا، چک، عراق و هلند، مهمان بیستوپنجمین فستیوال بینالمللی ادبیات پراگ نیز بود و برای شرکت در این فستیوال به سرزمین فرانتس کافکا سفر کرد. فستیوال ادبیات پراگ از هفتم تا دهم نوامبر در سالن سنای چک برپا شد.
ادبیات معاصر به روایت سپانلو
از مجموعه «تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران»، گفتوگو با محمدعلی سپانلو سرانجام زمانی به چاپ رسید که از مرگ سپانلو حدود هشتماه میگذشت. گفتوگو با سپانلو که از طرف نشر ثالث و بهروال دیگر کتابهای تاریخ شفاهی، به دبیری محمدهاشم اکبریانی منتشر شده، ماحصل گفتوگوی مفصل اردوان امیرینژاد و محسن فرجی با محمدعلی سپانلو درباره زندگی او و رویدادهای مختلف مرتبط با ادبیات معاصر ایران است.
دو ترجمه تازه از مرتضی کلانتریان
نشر آگاه که مدتی در حالت تعلیق بود و نمیتوانست کتاب منتشر کند بعد از رفع تعلیق، در سال گذشته بار دیگر فعالیت خود را آغاز کرد و از جمله کتابهایی که در این نشر منتشر شد دو ترجمه از مرتضی کلانتریان بود، یکی رمان «افسانه پدران ما»، سورژ شالاندن و دیگری رمان «دیدار به قیامت»، پییر لومتر. این دو کتاب در حالی منتشر شدند که چندسالی بود ترجمه تازهای از کلانتریان منتشر نشده بود. کلانتریان را اغلب با ترجمه آثار نویسندگانی شناختهایم که نامِشان به گوش مخاطبان فارسیزبان آشنا نبوده است. او از جمله مترجمانی است که همواره با ترجمههایش پیشنهادی تازه و متفاوت را به خوانندگان رمان عرضه میکند.
رمانی تازه از محمد محمدعلی
از محمد محمدعلی سالها بود که اثر داستانی تازهای منتشر نشده بود. این طلسم اما در سال 94 سرانجام شکسته شد و رمان «جهان زندگان» او به چاپ رسید. رمانی که راوی آن از جهانی دیگر میآمد تا پس از مرگ با پرسه زدن در جهان زندگان، گره از معمایی خونین که ریشه در گذشته داشت بگشاید. معمایی با رنگوبویی جنایی و البته با گریز زدنهایی نیز به اسطوره که دغدغه همیشگی محمدعلی است.
چهلتن، فستیوال ادبی برلین و رمانهایی بلاتکلیف
ازجمله نویسندگان نامآشنای ایرانی که چندسالی است، بهدلیل ممیزی، رمانی از او به چاپ نرسیده، یکی هم امیرحسن چهلتن است. از چهلتن چندی پیش یک مجموعهداستان با عنوان «چند واقعیت باورنکردنی» به چاپ رسید، اما او سه رمان دارد که هیچکدامِشان هنوز منتشر نشده است. از این سه رمان، رمان «آمریکاییکُشی» (یا «تهران، شهرِ آخرالزمانی») چندسالی بود که در ارشاد بلاتکلیف مانده بود و بهگفته چهلتن سرانجام با بیشمار موارد اصلاحی، قابلچاپ دانسته شد اما موارد اصلاحی گویا آنقدر زیاد بوده که رمان را عملا از حیز انتفاع میانداخته. علاوه بر این رمان، رمانهای «خیابان انقلاب» و «خوشنویس اصفهان» نیز از چهلتن هنوز منتشر نشده و چهلتن به دلیل وضعیتی که برای آمریکاییکشی پیش آمد، این دو رمان را اصلا به ارشاد نداده است. اما از بین این رمانها «خوشنویس اصفهان» رمانی بود که چهلتن امسال برای رونمایی از ترجمه آلمانی آن و همچنین رونمایی از ترجمه آلمانی رمان «سپیدهدم ایرانی»، به فستیوال ادبی برلین رفت.
رضا دانشور و جدیدترها
رضا دانشور یکی از نویسندگان ایرانی نسبتا قدیمی اما در ایران کمتر شناخته شده بود که در سالی که گذشت و در واقع کمی بعد از مرگش در فرانسه، از او مجموعهداستانی با عنوان «هیهی جِبِلی قُمقُم» از طرف نشر چشمه به چاپ رسید. اما امسال علاوه بر انتشار چند اثر تازهچاپ از قدیمیترهای ادبیات، از چند نویسنده جدیدتر(در قیاس با آنها که نامِشان آمد البته) هم که چندسالی بود کار تازهای منتشر نکرده بودند، آثار تازهای به چاپ رسید؛ از جمله از محمد کشاورز که بعد از انتشار مجموعهداستان «بلبل حلبی» سالها بود کار تازهای چاپ نکرده بود و امسال مجموعهداستان «روباه شنی» او از طرف نشر چشمه منتشر شد. همچنین قاسم کشکولی که آخرین اثر داستانیاش، «بازی، مهندسی یک رمان»، در سال 88 منتشر شده بود و امسال بعد از غیبتی ششساله رمانی با عنوان «این سگ میخواهد رکسانا را بخورد» را از طرف نشر بوتیمار منتشر کرد. از کورش اسدی نیز در سال گذشته مجموعه داستان «گنبد کبود» در نشر نیماژ منتشر شد و این در حالی بود که آخرین اثر داستانی کورش اسدی، بهنام «باغ ملی»، سالها پیش منتشر شده بود. منیرالدین بیروتی هم که از چاپ آخرین رمانش، «سلام مترسک»،
حدود شش سال میگذشت امسال دو اثر داستانی تازه منتشر کرد؛ یکی مجموعه داستان «آرام در سایه» که شامل برخی داستانهای قدیمی اما چاپ نشده و چند داستان تازه نوشته شده از بیروتی بود و دیگری رمانی به نام «ماهو». این هردو کتاب را نشر نیلوفر منتشر کرد. از پیمان هوشمندزاده نیز در سال 94، در حالیکه از چاپ کتاب قبلیاش، «شاخ»، چند سالی میگذشت، کار تازهای با عنوان «لذتی که حرفش بود» منتشر شد.
کمشدن سکههای جایزه جلال و کمفروغبودن جوایز خصوصی
سال 94 اولین سالی نبود که در آن جوایز ادبی خصوصی در حوزه ادبیات داستانی کمفروغ بودند. جایزه گلشیری از سال 93 تعطیل شد و دیگر جوایز ادبی خصوصی هم مدتی است یا برگزار نمیشوند و یا حضوری کمرنگ دارند و سال گذشته نیز اوضاع به همین منوال بود. از بین جوایز خصوصی، جایزه هفت اقلیم از جمله جوایزی بود که برگزار شد. اما از جوایز خصوصی و مستقل که بگذریم، میرسیم به جایزه دولتی جلال آلاحمد که تا پیش از سال 94 با 110 سکهای که به برندگانش اهدا میکرد به گرانترین جایزه ادبی معروف بود، اما در سال 94 ناگهان از تعداد سکههایش کاست و در هشتمین دوره برگزاری خود، از 110 سکه به 30 سکه تقلیل یافت که این موضوع بدون واکنش هم نماند و مجید قیصری که با مجموعه داستان «نگهبان تاریکی» یکی از برندگان این جایزه بود درباره کم شدن تعداد سکههای جایزه جلال و بازخوردهای این اتفاق گفت: «در میان کسانی که امید داشتند در این جشنواره از نظر مالی با دست پر بازگردند و تامین شوند، ناامیدی را خیلی دیدم... میتوانم بگویم برآیند جشنواره امسال ناامیدی بسیاری از نویسندگان تازهکار بود. با این کاهش یکباره جایزه، به ناامیدی دامن زده شد»!
جایزه شعر شاملو و استادمحمد
اما در سال94 اگر جوایز ادبی خصوصی در حوزه ادبیات داستانی رونق چندانی نداشتند درعوض دو جایزه مستقل تازهتاسیس، یکی در حوزه شعر و دیگری در حوزه ادبیات نمایشی، کار خود را آغاز کردند. در حوزه شعر، جایزه شعر شاملو اولین دورهاش را برگزار کرد که برندگانش بهطور مشترک علی باباچاهی با کتاب «این کشتی پراسرار» و محمد شمسلنگرودی با کتاب «منظومه بازگشت و اشعار دیگر» بودند. در زمینه ادبیات نمایشی هم جایزه نمایشنامهنویسی محمود استادمحمد اولین دورهاش را در سال 94 برگزار کرد و برنده نخستین دوره این جایزه علیرضا نادری بهخاطر نمایشنامه «کوکوی کبوتران حرم» بود.
واگذاری سهام نشر خوارزمی و فعالترشدن نشر علمی- فرهنگی
در سالی که گذشت سهام موسسه انتشارات خوارزمی با رای دادگاه به سازمان تبلیغات اسلامی واگذار شد و این پرسش پیش آمد که این موسسه انتشارات که در سال 47 تاسیس شده بود و روزگاری یکی از ناشران بزرگ حوزه علوم انسانی و از جمله ادبیات بود، از این پس به چه صورت اداره خواهد شد و به چه سمت و سویی خواهد رفت و سرنوشت کتابهایی که پیش از این منتشر کرده بود چه خواهد شد. از طرفی در سال گذشته انتشارات علمی-فرهنگی قدری متفاوتتر با سالهای قبل در صحنه نشر ایران ظاهر شد. این انتشارات، حاصل ادغام دو موسسه انتشاراتی قدیمی مهم، یعنی بنگاه ترجمه و نشر کتاب و انتشارات فرانکلین، است که هریک سهمی مهم در انتشار آثار حوزه ادبیات و علوم انسانی داشتند. بعد از ادغام این دو موسسه، کتابهای آنها در انتشارات علمی- فرهنگی تجدیدچاپ میشد و البته در کنار این تجدیدچاپها کتابهای تازهای هم از طرف این انتشارات به چاپ میرسید. کتابهای زیادی هم بود که فرانکلین یا بنگاه ترجمهونشر کتاب، سالها پیش چاپ کرده بودند و این کتابها دیگر از طرف نشر علمی-فرهنگی تجدید چاپ نشده بودند، اما در سالی که گذشت، انتشارات علمی- فرهنگی قدری متفاوتتر از گذشته
ظاهر شد و به تجدیدچاپ برخی آثار قدیمی که سالها از چاپ قبلیشان میگذشت، در شکلوشمایلی تازه و متفاوت اقدام کرد. از جمله مهمترین این تجدیدچاپها میتوان به ترجمههای احمد سمیعی از «برادرزاده رامو»ی دُنی دیدرو و «چیزها»ی ژرژ پرک اشاره کرد.
کپیرایت، نشر در دوره پساتحریم
ازجمله بحثهایی که در سال 94 در حوزه نشر مطرح شد بحث کپیرایت و همچنین بحث وضعیت نشر در دوره پساتحریم بود و احتمال اینکه بعد از توافق هستهای و برداشتهشدن تحریمها ایران به کپیرایت بپیوندد. پیرامون کپیرایت و خدمت و خیانت پیوستن به آن بحث فراوان است. عدهای میگویند که پیوستن به کپیرایت به نشر ایران آسیب خواهد زد و از جمله آسیبهای آن ازبینرفتن استقلال نشر و وابستهشدن آن به دولت است. این موضوعی بود که جعفر همایی، مدیر نشر نی، در نشستی با عنوان وضع نشر در دوره پساتحریم که بیستودوم مهرماه از سوی مؤسسه مدیران فرهنگی تجربه روشن در خانه اندیشمندان برگزار شد، به آن اشاره کرد. همایی در این نشست درباره تاثیر پیوستن احتمالی ایران به کپیرایت بعد از برداشته شدن تحریمها گفت: «یک خطر در آینده وجود دارد؛ اینکه ما به کپیرایت بپیوندیم که اگر این اتفاق بیفتد نشر بهشدت دولتیتر خواهد شد و این مسئله توازن را در حوزه نشر شدیدا بر هم میزند.»
از طرفی از منظر مولف و مترجم اگر به اوضاع فعلی نشر نگاه شود، این موضوع همچنان مطرح است که آیا وضعیت حقوق مولف و مترجم با برداشتهشدن تحریمها تغییری خواهد کرد؟ مخصوصا که گویا کمکم دارد پای نشر الکترونیک هم بهعنوان یکی از رقبای جدی نشر کاغذی، در بازار نشر ایران به میان میآید و حضورش جدیتر میشود. در نشست «وضع نشر در دوره پساتحریم» که ذکرش رفت، دکتر عبدالعلی رضایی گفت: «تکنولوژیهای جدید باعث شدهاند که تقریبا در همه جای دنیا شکل کاغذی کتاب و نشریات با افت تیراژ مواجه شوند و سهم کتاب کاغذی بهطور نسبی در همه جای دنیا کم شده است. از این نظر این مسئله یک تغییر ساختاری است که در همه جای دنیا اتفاق افتاده است. به این خاطر صنعت نشر باید به انتشار مجازی فکر کند.» حال از منظر مولف و مترجم که به این موضوع بنگریم این مسئله مطرح میشود که اگر نشر کاغذی به سمت نشر مجازی و الکترونیک حرکت کند، حقوق مولف و مترجم در فرآیند نشر الکترونیک آثارشان تغییری خواهد کرد و این تغییر ساختاری اگر سودی داشته باشد آیا مولف و مترجم نیز از این سود سهمی خواهند داشت یا همچنان باید فقط اجر معنوی را لحاظ کنند و به مختصر اجر مادی قناعت
کنند؟
نام تمام مردگان
سرانجام عنوان تلخ این بندِ هرساله گزارش «ادبیات در سالی که گذشت»، عنوانی برگرفته از شعر معروف سپانلو، دامن شاعر خود را نیز گرفت و محمدعلی سپانلو در 21 اردیبهشت 1394 پس از چند سال بیماری، از میان ما رفت؛ شاعر، منتقد، مورخ و پژوهشگر ادبی و مترجمی که ادبیات معاصر ایران بسیار وامدار اوست چرا که کمتر وجهی از ادبیات معاصر هست که سراغ آن برویم و رد پایی از سپانلو را در آن نبینیم. چه شعر که کار اصلیاش بود، چه ادبیات داستانی که آنتولوژیهای سپانلو از داستان معاصر ایران همچنان از بهترین آنتولوژیها در این حوزه است، چه ادبیات مشروطه و چه عرصه ترجمه. تیزبینیهای او در باب ادبیات معاصر، همچنان چراغ راه آنهایی خواهد بود که میخواهند به این وادی وارد شوند.
دیگر ادیب مهم و تاثیرگذار درگذشته در سالی که گذشت، ابوالحسن نجفی بود؛ مترجم و محققی که سالها به دور از حاشیههای معمول به کار ادبیات پرداخت. کمتر در محافل و اجتماعات ظاهر شد. بهندرت تن به مصاحبه داد و با اینحال، غیابش هیچ محسوس نبود از بس که رد پای او در ادبیات معاصر ایران محسوس بود و بهچشم میآمد. نجفی در حالی در دوم بهمن 94 چشم از جهان فروبست که دو کتابش در باب عروض چنانکه اشاره شد در همین سال به چاپ رسید. در سالی که گذشت همچنین یکی از شخصیتهای تاثیر گذار حوزه نشر نیز درگذشت؛ عبدالرحیم جعفری، بنیانگذار موسسه انتشاراتی امیرکبیر، که نشان انتشاراتیاش را بر عطف بیشمار کتاب حوزه ادبیات دیدهایم. این مردِ نامیِ عالمِ نشر در یازدهم مهرماه 1394 از میان ما رفت. همچنین در سالی که گذشت یکی از پایهگذاران علوم کتابداری و اطلاعرسانی در ایران، یعنی پوری سلطانی، نیز از میان ما رفت. پوری سلطانی همسر مرتضی کیوان بود پایهگذار مرکز علمی کتابداری. او در 16 آبان 94 بر اثر بیماری ریوی درگذشت.فتحالله بینیاز دیگر درگذشته سال 94 در عالم ادبیات بود که در دوازدهم مهرماه این سال درگذشت. بینیاز، هم نویسنده بود و هم
منتقدی که از او نقدهای بسیاری در مطبوعات و نشریات این سالها به چاپ رسید و در داوری جوایز ادبی خصوصی هم حضوری پررنگ داشت. در سالی که گذشت رضا دانشور نیز از میان ما رفت؛ نویسنده ایرانی ساکن فرانسه که چنانکه پیش از این اشاره شد کمی بعد از مرگش، مجموعه داستانی به نام «هیهی جبلی قمقم» از او منتشر شد. سهیلا بسکی، دیگر نویسنده درگذشته سال 94 بود؛ نویسنده و مترجمی که مجموعه داستان «پاره کوچک» او در سال 1382 برنده جایزه گلشیری در بخش بهترین مجموعهداستان اول شده بود. او همچنین بنيانگذار جایزه معمار، نشریه تخصصی معمار و نشریه شهر بود. بیش از یک ماه مانده به پایان سال 94 و در حالیکه زمان زیادی از درگذشت ابوالحسن نجفی نمیگذشت، مصطفی اسلامیه، رماننویس، نمایشنامهنویس، زندگینامهنویس و مترجم برجسته ایرانی، نیز درگذشت. «فولاد قلب» (زندگینامه محمد مصدق) و «به کجای این شب تیره» (زندگینامه نیمایوشیج) از جمله آثار مهم اسلامیه است. در زمینه ترجمه نیز یادداشتهای کافکا و نامههای کافکا به فلیسه و همچنین نمایشنامه «رزنکرانتز و گیلدنسترن مردهاند» تام استاپارد از آثار مهمی است که توسط اسلامیه به فارسی ترجمه شدند.
مصطفی اسلامیه صبح روز یکشنبه 11 بهمنماه درگذشت. در سالی که گذشت، یکی از نوبلیستهای مشهور ادبیات جهان هم درگذشت؛ گونتر گراس، نویسنده آلمانی، که «طبل حلبی»، «موش و گربه»، «قرنِ من» و «کفچهماهی» از جمله آثاری است که از او به فارسی ترجمه شده است. به جز گونتر گراس، در سالی که گذشت یک نویسنده مطرح خارجی دیگر نیز درگذشت؛ ای.ال. دکتروف، نویسنده آمریکایی، که مخاطب فارسی زبان آشنایی با او را مدیون نجف دریابندری است که اولین بار رمان «رگتایم» را از او ترجمه کرد و بعد از آن رمان «بیلی باتگیت» را. از دکتروف علاوه بر این دو رمان، به ویژه در سالهای اخیر، آثار دیگری نیز به فارسی ترجمه شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.