|

غرق‌شدگان و نجات‌يافتگان

کالین گوردن.ترجمه: فرید دبیرمقدم

این دو متن که همچنان با دغدغه‌های امروزی ما در سال 2015 مرتبط‌اند در زمان حیات فوکو از شهرت چندانی برخوردار نبودند. مصاحبه سال 1979 با هفته‌نامه ژاپنی در مورد پناهندگان تا سال 1994 به فرانسه ترجمه نشده بود و به‌تازگی به انگلیسی برگردانده شده است. دلیل این تأخیر ممکن است سفر پرمشغله فوکو به ژاپن در بهار 1978 باشد که در آنجا چندین سخنرانی و مصاحبه انجام داد و از یک صومعه ذن دیدار به عمل آورد. به نظر می‌آید صحبت در مورد مسئله پناه‌جویان ویتنامی سرگردان در دریا در طول آن سفر ثبت نشده باشد. طبق گفته دانیل دفر موضوع آن مجموعه در هفته‌نامه ژاپنی «افراد بسیار مهم جهان» بود.
فوکو دلش می‌خواست این تعبیر به پناهندگان اشاره داشته باشد و نه به خودش. متن ژنو 1981 با آنکه نوشته شده بود تا در کنفرانسی مطبوعاتی ایراد شود به نظر می‌آید در جایی چاپ نشده بود و ظاهرا یک هفته پس از مرگ فوکو تایپ شد. زمانی‌که این متن در شماره‌ای در بزرگداشت فوکو پس از مرگش در روزنامه لیبراسیون منتشر شد، نظرات سردبیران روزنامه در موردش کمی به نظر خلاف واقع می‌آید. هیچ مدرک مستدلی وجود ندارد که هدف متن ارائه چکیده‌ای از یک منشور جدید حقوق بشر باشد یا به‌طور وسیع پخش شده تا جلب حمایت و واکنش کند. بااین‌حال شایسته است این متن را در مقام شاید مهم‌ترین بیانيه عمومی فوکو تلقی کنیم.
در ژوئن 1979 فوکو به همراه برنار کوشنر و آندره گلوکسمن [فیلسوف و نویسنده فرانسوی] کنفرانسی مطبوعاتی را در کلژ دوفرانس ترتیب دادند که هم ژان پل سارتر و هم رمون آرون در آن شرکت کردند، رویدادی بی‌سابقه که در آن اهل قلم تفاوت‌ها و اختلافات ایدئولوژیک خود را بر سر التزام بشردوستانه کنار گذاشتند تا خواستار پذیرش پناه‌جویان سوار بر قایق در کشورهای اروپایی و به‌ویژه فرانسه شوند. در پی این کنفرانس دولت فرانسه توافق کرد تمام پناه‌جویانی را که با قایق نجاتی که کوشنر در سازماندهی آن نقش داشت از دریا نجات یافته بودند، در خاک خود بپذیرد. (اتفاقا این همان دوره‌ای است که امروزه اغلب گفته می‌شود فوکو به دلیل انتقادات تند وارده بر او در مورد گزارش‌هايش از ایران از صحنه مداخلات عمومی کنار کشیده بود. در ژانویه 1979 آندره گلوکسمن از جنوب شرقی آسیا مجموعه‌ای گزارش در مورد پناه‌جویان سوار بر قایق در روزنامه ایتالیایی کوریره دلاسرا به رشته نگارش درآورده بود که بخشی بود از همان مجموعه تحقیقات زیر نظر فوکو که گزارش‌هاي فوکو در مورد ایران را نیز شامل می‌شد).
هر دو متن در مجموعه کامل نوشته‌های کوتاه فوکو با نام «گفته‌ها و نوشته‌ها» در سال 1994 گنجانده شدند. این مجموعه مصاحبه سال 1979 از ژاپنی به فرانسه ترجمه شد. من بیانیه ژنو را با ترجمه رابرت هرلی به انگلیسی برای گنجانده‌شدن در جلد سوم ویراست آمریکایی منتخبی از «گفته‌ها و نوشته‌ها» انتخاب کردم و آن را در مقدمه‌ام بر آن جلد بررسی کردم. پیش‌تر توماس کینان این متن را در کتاب «افسانه‌های مسئولیت: کژروی‌ها و مخمصه‌ها در اخلاق و سیاست» (1997) ترجمه و بررسی کرده بود. این متن اخیرا توجهات روزافزون و البته دیرهنگامی را در محافل دانشگاهی به خود جلب کرده است؛ زیرا فوکو در آن حرف‌های مهم و جدیدی در مورد حقوق زده است.
به نظر می‌آید یک موضوع کاملا روشن باشد: کنفرانس خبری ژنو به این منظور برگزار شد تا شکل‌گیری کمیته‌ای بین‌المللی علیه دزدی دریایی را اعلام کند. یکی از خطراتی که پناه‌جویان سوار بر قایق در سفر پرمخاطره‌شان با آن مواجه بودند، حمله دزدان دریایی بود. کشتی‌های اعزامی سازمان‌های داوطلب می‌توانستند پناه‌جویان را در آب‌های بین‌المللی که در حدود اختیارات یا مسئولیت قانونی و رسمی هیچ کشوری نبود، نجات دهند، اما فاقد قدرت یا اختیارات لازم بودند تا دست به عملی علیه دزدان دریایی بزنند. (لازم به ذکر است که فوکو دزدی دریایی و قانون بین‌المللی دریاها را به اجمال در درسگفتار 24 ژانویه 1979 در کلژ دوفرانس مطرح کرده بود). اسناد جداگانه‌ای وجود دارند که نشان می‌دهند کمیته بین‌المللی علیه دزدی دریایی به طور رسمی در تاریخ 30 آوریل 1979 در لوزان تشکیل شد.
کوشنر، یکی از پایه‌گذاران سازمان پزشکان بدون مرز که در سال 1979 از این سازمان جدا شده بود تا در تأسیس سازمان جداگانه پزشکان جهان همکاری کند، در تدارک عملیات‌های نجات نقش فعالی داشت. او بعدها در نوشته‌ای در مجموعه‌ای برای بزرگداشت فوکو به کنفرانس خبری ژنو اشاره کرد و همچنین بعدتر در مصاحبه‌ای در 2010 پس از قبول سمت وزارت امور خارجه در دولت نیکولا سارکوزی. کوشنر در اینجا تأیید می‌کند که در بهار 1984، کمی پیش از بیماری وخیم فوکو، به او که قصد داشت از دانشگاه کمی فاصله بگیرد مأموریت داد تا مسئول عملیات نجات در دریای جنوبی چین باشد.
متن کوتاه فوکو پس از آن به عنوان منشور یا مانیفستی برای گروه‌های مردم‌نهاد بشردوستانه تعبیر شده است. کوشنر در گفته‌ای بحث‌برانگیز اعلام کرد به نظر او این متن توجیهی بود برای حق مداخله بین‌المللی بشردوستانه، حتی بدون اجازه مقامات دولتی یک قلمرو. بی‌شک کوشنر به دنبال اثبات چنین امری بود، اما بعید است بتوان پایه و اساسی برای آن در کلمات فوکو یافت. من اطلاعی ندارم که آیا فوکو هیچ‌گاه مداخله نظامی برای جلوگیری از نسل‌کشی را مطرح کرده بود یا موضعی در قبالش اتخاذ کرده بود.
فوکو خود هیچ‌گاه پیوندی میان این دو متن برقرار نکرد، یا نظری در مورد هیچ‌کدام در جایی ثبت نکرد، اما امروزه در کنار هم قرار‌دادن آنها کاری دلبخواهی نیست. مصاحبه در مورد پناهندگان شاید به این دلیل شایان توجه است که در آن فوکو با عباراتی روشن و بی‌تعارف این مسئله و علل آن، دشواری حل‌و‌فصل آن و احتمال تکرار و افزایش آن را در سال‌های آینده بیان می‌کند.
ارائه کمک‌های فوری بشردوستانه (در کنار بنيادگرايي افراطی و نئولیبرالیسم) یکی از چند معضل جهانی است که می‌توان اذعان کرد فوکو تا حدی آن را پیش‌بینی کرده بود و آینده‌ای که او می‌بیند تیره‌و‌تار است. بیانیه ژنو و اقدام همراه آن به‌روشنی به صورت‌بندی اصول و اقدامات جدیدی می‌پردازد که دست‌کم تا حدی قادر باشند به این مشکلات بپردازند: نوع وضع اضطراری، بحران یا فاجعه‌ای که نیازمند چنین مداخلات جدیدی باشد تعیین نشده و نامی از پناه‌جویان ویتنامی به طور مشخص به میان نیامده است. متن برای مخاطب مشخصی - دولت، سازمان‌ها یا افراد - ایراد نشده است. بی‌شک می‌توانیم بگوییم مخاطب آن (از طریق رسانه‌ها) عموم مردم جهان بودند. به‌رغم یا به دلیل کوتاهی این متن، سادگی و وضوح (آشکارش)، واجد نیروی محسوسی است که زمان هنوز از آن نکاهیده است.
عده‌ای پیوندی میان این متن - آنچه می‌گوید و چگونگی بیان‌اش - و تحقیقات بعدی فوکو بر سر مفهوم پارِسیا (parrhesia)، یعنی سخن آزاد و بی‌پروا [صرف‌نظر از عواقب آن]، مشاهده کرده‌اند که عده‌ای، البته نه خود فوکو، آن را به فرمول (در اصل انجمن کواکر[1] و صلح‌طلب) حقیقت‌گویی در برابر قدرت مرتبط ساخته‌اند. بی‌شک پیوند بیراهی نیست، البته شاید نباید تأکید بیش از حدی بر آن گذاشت، زیرا برخلاف تعریف فوکو از پارسیا و برخی از عملیات‌های نجات، کنفرانس خبری به‌خودی‌خود کنشی با ریسک بالا به نظر نمی‌آید. آنچه متن در واقع می‌گوید این است که مسئله نه بر سر حرف، بلکه بر سر عمل است: تصدیق حقانیت و ضرورت اشکال عمل و اذعان به شکل‌گیری حقوق جدید در مقام معلول عمل جدید. در واقع این صرفا تصدیق حقوق جدید نیست، بلکه بسط یا تغییر شکل خود مقوله حقوق است.

این نکته از توجهات دور نمانده که فوکو بسیار کم به مقوله شهروندی می‌پردازد یا از آن استفاده می‌کند (بی‌شک این خودداری ریشه در آن پیوند تنگاتنگ ویژه میان مقولات شهروندی و انقلاب در فرهنگ سیاسی فرانسه دارد). در یک مورد که به آن می‌پردازد برای آن است تا تمایزی میان رفتار روشنفکران در مقام متخصصان و رفتارشان در مقام شهروند ایجاد کند. فوکو در این متن کوتاه به نظریه‌پردازی مجدد برداشت‌های موجود از نقش‌ها و روابط شهروند در دولت یا جامعه‌ای سیاسی نمی‌پردازد؛ ممکن است آدمی به این فکر بیفتد که او مشغول ابداع چیزی شبیه شهروندی متقابل
(counter-citizenship) است. او نقش جدیدی را پیشنهاد می‌کند که اضافه بر روابط سیاسی موجود است و بنا به تعریف‌اش، مرزهای اجتماع دولتی را درمی‌نوردد. این یک شهروندی مکمل است که به هیچ‌چیز، وضعیت یا شرایطی وابسته نیست. آن‌گونه که من می‌فهمم حتی لازم نیست فرد از پیش شهروند هیچ دولتی یا تابع حقوق و وظایف وابسته به آن جایگاه باشد - حقوق و وظایفی که مورد بحث فوکو در اینجا نیست. تنها لازم است فرد یکی از حکومت‌شوندگان باشد و این شامل همه افراد می‌شود چراکه حتی افراد فاقد تابعیت (در واقع آنها کمتر از همه) هم در قلمرو حكومت‌ها مي‌گنجند.
حقوق و وظایف شهروندی بین‌المللی هیچ پیش‌شرطی ندارد و مشروط به اعطای آنها یا اجازه پیشین نیست؛ در نظر فوکو این حقوق و وظایف تنها به دلیل همبستگی عمومی میان حکومت‌شوندگان وجود دارند. می‌شود تصور کرد حتی ریچارد رورتی هم نمی‌توانست ایرادی در بی‌بنیانی بی‌نقص این حقوق بیابد. بر عکس، اگر شهروندی بین‌المللی [در میان مردم] تکثیر نشود، جایگزین حقوق شهروندی عادی نیز نمی‌شود - چه برای آنانی که واجد این حقوق‌اند و چه برای آنانی که فاقد آنند.
حقوق و وظایف شهروندی بین‌المللی، حقوق و وظایف افراد است (و برای گروه‌های غیردولتی که ممکن است حامی این هدف باشند) و نه حقوق و وظایف بازیگران دولتی. بااین‌حال این حقوق و وظایف در درون جهان دولت‌ها شکل می‌گیرند و به وظایف و تعهدات دولت‌ها می‌پردازند؛ بنابراین مسائلی که پیش کشیده می‌شوند، برای مثال اراده، مسئولیت، توانمندی، عملکرد یا بی‌توجهی، به اشکال گوناگون در طرف‌های دولتی و غیردولتی قرار دارند.
عمل کلیدی حقیقت‌گویی، آن‌گونه که در متن فوکو تشریح شده، گزاره‌ای با نفی مضاعف است مبنی بر اینکه «از حقیقت به دور است که حکومت‌ها بتوانند از بار مسئولیت آن درد و رنجی که شهروندی بین‌المللی توجهات را بدان معطوف می‌کند شانه خالی کنند». این حقیقت‌گویی در شکل نفی مضاعف در مداخله مشترک فوکو و پی‌یر بوردیو در سال بعد بر سر کودتای نظامی در لهستان تکرار می‌شود: این‌گونه نیست که (آن‌طور که وزیر امور خارجه وقت فرانسه اعلام کرد) وضعیت در لهستان مسئله‌ای داخلی است که ارتباطی به حکومت‌ها و شهروندان اروپایی نداشته باشد[2].
بی‌شک در اینجا مسئله، سازمان‌های مردم‌نهاد نهفته است که پیش‌تر روشن شده بود و فقط محدود به این کنفرانس خبری نیست (تاریخ تأسیس اولین سازمان‌های مردم‌نهاد دست‌کم به جنگ فرانسه و پروس 1870-1871 بازمی‌گردد[3]). این سازمان‌ها در معرض آن‌اند که به دست بازیگران دولتی انتخاب شوند و دست به سازش یا تبانی با آنها زنند.
کوشنر و دیگران دقیقا بر سر همین مسئله از سازمان پزشکان بدون مرز جدا شدند و سازمان جداگانه پزشکان جهان را تأسیس کردند؛ سازمان پزشکان بدون مرز در زمان جنگ بیافرا در نیجریه تأسیس شد و در سال 1999 جایزه صلح نوبل به آن اعطا شد. فوکو حقوق و وظایف همبستگی مدنی بین‌المللی را در دو مسیر تعریف می‌کند: مداخله و مورد سؤال قرار‌دادن/ طرح مطالبات. حق و وظیفه مداخله خصوصی حق انحصاری دولت را در توجه به معضلات در صورت ناتوانی یا بی‌توجهی آشکار آن سلب می‌کند؛ حق مورد سؤال قراردادن/ طرح مطالبات به معنی دستور‌دادن به دولت است تا در جایی که عمل دولت ضرورت دارد وظایف خود را انجام دهد. یک کشتی نجات متعلق به سازمان مردم‌نهاد قادر است مردمانی را که دولت به حال خود رها کرده تا غرق شوند نجات دهد، اما قادر نیست برای ورود آنها به قلمرو دولت ویزا صادر کند.
از سال 1977 به بعد مضمون حکومت، اصول حکومت و رابطه حکومت با حکومت‌شوندگان در کانون تحقیقات و تفکر عملی فوکو قرار گرفت. متن ژنو یکی از سلسله اظهارنظرها و مداخلات عمومی اوست که این مقولات و دغدغه‌های سیاسی و اخلاقی مرتبط به آنها جایگاه ویژه‌ای در آن دارند. استیضاح حکومت‌ها بخشی جدانشدنی از نقشه‌کاری است که فوکو توصیف می‌کند: در این مورد خاص، ملاقات‌هایی با رئیس‌جمهور فرانسه و وزیران انجام گرفت که با حضور روشنفکران و دیگر افراد مشهور توجهات را به خود جلب کرد تا بر سر ویزای پناهندگان توافقی حاصل شود. (فوکو در مصاحبه با هفته‌نامه ژاپنی در 1979 همچنین به مواردی اشاره می‌کند که سقوط یا ناتوانی دولت عامل یا معلول فاجعه است، یعنی همچون کامبوج از دولت کم‌و‌بیش سلب صلاحیت شده است. این خبر از ابهام اخلاقی مداخلات در سرزمین‌های مورد مناقشه می‌دهد که در آنجا سازمان‌های مردم‌نهاد نقش شبه‌دولت یا دولت خودخوانده (para-state) را به عهده می‌گیرند یا این نقش به آنها اعطا می‌شود، یعنی همان کارکردهای «حکمرانی»؛ گاهی در شرایط مداخله «بشردوستانه» و به عنوان حافظ صلح و گاهی در شرایطی که سازمان‌های مردم‌نهاد مظنون به همکاری در پروژه نئولیبرال خالی از سکنه‌کردن دولت‌های پسااستعماری هستند. این مناطق به‌طور مشخص مناطق «عرضه» پناهندگان‌اند [با همه دلالت‌های اقتصادی‌اش] که به نظر فوکو در مورد پناه‌جویان ویتنامی 1979 مداخله سازمان‌های مردم‌نهاد در آنجا بسیار مشکل است). بخشی مهم اگر نه ضروری از آنچه فوکو اجرا و به‌صحنه‌آوردن - تعبیری که امروزه هواخواهان زیادی دارد، اما از زمان فوکو رواج یافته است - حق شهروندی بین‌المللی به معنای همبستگی میان حکومت‌شوندگان می‌نامد، گفت‌و‌گویی است میان حکومت‌شوندگان (که مستلزم آن است که به نوعی به حکومت دسترسی داشته باشند و به‌طور غیر‌رسمی از سوی آن به رسمیت شناخته شوند) با حکومت‌ها به میانجی یک فضای عمومی بین‌المللی همچون کنفرانس خبری در ژنو.
در اینجا به اختصار برخی دیگر از وضعیت‌هایی در آن دوره را بررسی می‌کنم که در آنها فوکو علنا به جنبه‌های دوسویه و گفت‌وگویی رابطه میان حکومت و حکومت‌شوندگان پرداخت.

فوکو در نوامبر 1977 در «نامه سرگشاده‌ای به برخی از رهبران چپ» از سیاست‌مداران اصلی اتحاد سوسیالیست/کمونیست چپ نو دعوت به عمل آورد تا در مورد محاکمه دو زن به اتهام پناه‌دادن به کلاوس کرویسانت، وکیل مدافع آلمانی گروه چریکی بادرماینهوف، که در آلمان متهم به همکاری با آن گروه و به فرانسه پناهنده شده بود، اظهارنظر کنند.
فوکو از سیاست‌مداران می‌خواهد تا نظرشان را در مورد این محاکمه اعلام کنند و می‌نویسد: «شما خواهان حکومت‌کردن بر ما هستید و به همین دلیل از شما می‌خواهیم در این مورد اتخاذ موضع کنید. می‌دانید ممکن است مجبور شوید مسئولیت سنگینی را برای مسئله‌ای مهم بر عهده بگیرید؛ یعنی نحوه حکومت بر یکی از مدرن‌ترین کشورها که مدعی است برای جمعیتش نه آن‌چنان تمامیت ارضی، پیروزی بر دشمن یا حتی ایجاد ثروت عمومی، بلکه امنیت به ارمغان می‌آورد».
در آوریل 1979 فوکو نامه سرگشاده دیگری منتشر کرد، این‌بار به مهدی بازرگان که دو ماه پیش‌تر و پس از سقوط رژیم شاه نخست‌وزیر دولت موقت جمهوری اسلامی ایران شده بود. در این نامه فوکو به جلسه‌اش با بازرگان در سپتامبر گذشته در قم اشاره می‌کند، وقتي بازرگان یک فعال حقوق بشر بود و در حصر خانگی به سر می‌برد. فوکو با ارجاع به برداشت بازرگان از حکومت دموکراتیک اسلامی که در آن احکام شریعت قدرت دولت را محدود می‌کنند، می‌نویسد: «این ایده به نظرم مهم است. بشخصه تردید دارم که بتوان از حکومت‌ها انتظار داشت تا به‌طور خودانگیخته تعهدات خود را عملی کنند. اما برای حکومت‌شوندگان خوب است قادر باشند به حاکمان یادآوری کنند که صرفا حق حکومت را به آنها واگذار نکرده‌اند، بلکه قصد دارند وظایفی را نیز به آنها تکلیف کنند».
فوکو مجموعه‌ای از دغدغه‌های کلی را پیش می‌کشد که مربوط به هر نوع حکومتی است و رعایت آن دغدغه مشروع و کلی است؛ ازجمله آنها، مهار قدرت دلبخواهی در جان کسی را گرفتن؛ روند دادرسی مقتضی و پاسخگو و حق متهمان به داشتن وکیل مدافع.
هنگامی که در 1981 احزاب چپ در فرانسه برای اولین‌بار پیروز یک انتخابات عمومی در جمهوری پنجم شدند، فوکو اعلام کرد که پیروزی آنان در پیوند بود با پایبندی‌شان به «منطق جدید چپ» که از جنبش‌های رادیکال پس از می 68 الهام گرفته‌اند و شامل آمادگی برای گفت‌و‌گویی نزدیک‌تر و برابرتر میان حکومت و حکومت‌شوندگان می‌شود: «رابطه‌ای که اطاعت بی‌چون‌و‌چرا نخواهد بود، بلکه رابطه‌ای خواهد بود که همکاری در آن نقش مهمی ایفا می‌کند». در مورد الغاي مجازات اعدام به دست دولت جدید نوشت:
«به نسبت آسان است تا از گردن‌زدن دست برداشته شود؛ چراکه عملی است که دیگر در محافل فرهیخته انجام نمی‌گیرد، چراکه خطر آن وجود دارد که هرازگاهی شخص بی‌گناهی کشته شود.».
فوکو در بحث مفصلی با رابرت بونو، دبیر ملی کنفدراسیون دموکراتیک کارگری فرانسه بر سر تأمین اجتماعی و سیاست‌های سلامت پیشنهاد داد تا تلاش شود «فاصله تصمیم‌گیری» میان سیاست‌گذاران و شهروندان کم شود. در ماه می 1983 فوکو در مصاحبه با ادموند مر، رهبر کنفدراسیون دموکراتیک کارگری فرانسه، پس از آنکه گفت امروزه به مر «نقش حقیقت‌گو اعطا شده، نقشی بسیار مهم در حیات عمومی‌مان!»، آن‌گاه این پرسش را مطرح کرد که آیا کنفدراسیون دموکراتیک کارگری فرانسه قادر خواهد بود «به نمایندگی از افکار عمومی» «چالشی مستقیم» اعمال کند و حکومت را در مورد «مسائل مربوط به منابع عمومی» بازخواست کند.

فوکو در متن ژنو از وظیفه شهروندان بین‌المللی، یعنی حکومت‌شوندگان، سخن می‌گوید تا قدم به قدم مسئولیت انحصاری حکومت‌ها در اعمال بشردوستانه را پس بگیرند. (شایان توجه است که فوکو در بهار آن سال درسگفتارهای خود را در مورد سیاست‌هایی برای تنظیم انحصارهاي بازار ایراد می‌کرد). بدون شک این موضوع جا را برای متفکران بعدی باز می‌کند تا به این مسئله بیندیشند که تخصیص و تنظیم صحیح مسئولیت‌ها در نظامی غیرانحصاری چگونه خواهد بود، نظامی که در آن حاکمان و حکومت‌شوندگان، بازیگران دولتی و غیر‌دولتی، متعهد به اشتراک تکالیف همبستگی می‌شوند. موضع تقريبا قطعي فوکو در سال 1982 به كتاب «سوژه و قدرت» برمي‌گردد: «تنها تضمین آزادی خود آزادی است: آزادی یک تمرین است». در اختیار داشتن آزادی وابسته است به کاربست آن و نه برعکس؛ البته این فرایند خارج از فرایندهای کنکاش عمیق و بحث و گفت‌وگو، یعنی آنچه فوکو شکل‌گیری اراده جمعی می‌نامد، رخ نمی‌دهد.
او در متن ژنو سخن مشابهی مي‌گويد در مورد شکل‌گیری حقوق یا حقوق خاص؛ سازمان‌های مردم‌نهاد دقیقا با به‌کاربستن حقوق خاص حکومت‌شوندگان آن حقوق را ایجاد می‌کنند. هنگامی که فوکو «سوژه و قدرت» را نوشت، در حمایت از اتحادیه همبستگی لهستان (سولیدارنوش)، اتحادیه‌ای که غیرقانونی اعلام شده بود و اعضایش زندانی شده بودند، سخن گفته و دست به عمل زده بود، با شبکه حمایت فرانسه از این اتحادیه همکاری و در تحویل (احتمالا نمادین) محموله لوازم ضروری پزشکی به آنجا همراهی کرده بود و همبستگی حکومت‌شوندگان را در حمایت از این اتحادیه در عمل به کار بسته بود. ممکن است افکار او در «سوژه و قدرت» تا حدی متأثر از آنچه باشد که آدام میخنیک [متفکر لهستانی] سیاستِ «چنان‌که گویی» خوانده بود: اگر لهستانی‌ها طوری عمل کنند چنان‌که گویی آزادند، آن‌گاه واقعیت آزادی می‌تواند تدریجا پدید آید.[4]
به نظر می‌آید گاهی این رویکرد جواب می‌دهد، البته همچنان چیزهای بسیاری را باید در مورد چگونگی تکرار موفقیت‌های آن آموخت.
پي‌نوشت‌ها:
[1] انجمنی مسیحی که به خاطر اقدامات صلح‌جویانه‌اش در سال 1947 جایزه صلح نوبل را از آن خود کرد. (م)
[2] در مورد این گفته فوکو در متن ژنو که دولت‌ها مجاز نیستند درد و رنج پناهندگان را در ترازنامه‌های سود و زیان خود از قلم بیندازند، می‌توان به این نکته اشاره کرد که اقتصاد مهاجرت یکی از حوزه‌های جدید کاربست نظریه سرمایه انسانی نئولیبرال است که فوکو در درسگفتارهای 1979 به آن اشاره می‌کند.
[3] سازمان‌های مردم‌نهاد و در کنار آن سیل عظیم پناهندگان و دیگر حرکت‌های عظیم برنامه‌ریزی‌شده و اجباری جمعیت، پدیده‌های جدیدی در تاریخ مدرن نیستند. دوران پس از 1945 شاهد چنان حجمی از حرکت‌ها بود که حتی مهاجرت کنونی از مناطق جنگی در برابر آن کوچک جلوه می‌کنند. نگاه کنید به مطالعات ارزشمند [تاریخ‌نگار بریتانیایی] مارک مازوئر در کتاب‌های «سیاره سیاه»، «کاخ افسون‌نشده»، و «حکومت بر جهان». برخی از اردوگاه‌های پناهندگان که در آن دوره برپا شدند تا به امروز پا برجا هستند.
[4] بنگرید به کتاب استفان کاتکین، «سقوط شوروی پس از 1970»، انتشارات دانشگاه آکسفورد.
----------------------------------------------------
درباره نويسنده
کالین گوردن حین تحقیقاتش در دانشگاه آکسفورد در دهه 1970 شروع به ترجمه فوکو به انگلیسی کرد. از آن زمان به‌طور پراکنده در مورد آثار فوکو و مضامین مرتبط مطلب نوشته است. او ویراستار و یکی از مترجمان مجموعه «قدرت/ دانش» (1980) بوده و یکی از ویراستاران، مترجمان و نویسندگان کتاب «اثر فوکو: مطالعاتی در حکومت‌مندی» (1991) است.

این دو متن که همچنان با دغدغه‌های امروزی ما در سال 2015 مرتبط‌اند در زمان حیات فوکو از شهرت چندانی برخوردار نبودند. مصاحبه سال 1979 با هفته‌نامه ژاپنی در مورد پناهندگان تا سال 1994 به فرانسه ترجمه نشده بود و به‌تازگی به انگلیسی برگردانده شده است. دلیل این تأخیر ممکن است سفر پرمشغله فوکو به ژاپن در بهار 1978 باشد که در آنجا چندین سخنرانی و مصاحبه انجام داد و از یک صومعه ذن دیدار به عمل آورد. به نظر می‌آید صحبت در مورد مسئله پناه‌جویان ویتنامی سرگردان در دریا در طول آن سفر ثبت نشده باشد. طبق گفته دانیل دفر موضوع آن مجموعه در هفته‌نامه ژاپنی «افراد بسیار مهم جهان» بود.
فوکو دلش می‌خواست این تعبیر به پناهندگان اشاره داشته باشد و نه به خودش. متن ژنو 1981 با آنکه نوشته شده بود تا در کنفرانسی مطبوعاتی ایراد شود به نظر می‌آید در جایی چاپ نشده بود و ظاهرا یک هفته پس از مرگ فوکو تایپ شد. زمانی‌که این متن در شماره‌ای در بزرگداشت فوکو پس از مرگش در روزنامه لیبراسیون منتشر شد، نظرات سردبیران روزنامه در موردش کمی به نظر خلاف واقع می‌آید. هیچ مدرک مستدلی وجود ندارد که هدف متن ارائه چکیده‌ای از یک منشور جدید حقوق بشر باشد یا به‌طور وسیع پخش شده تا جلب حمایت و واکنش کند. بااین‌حال شایسته است این متن را در مقام شاید مهم‌ترین بیانيه عمومی فوکو تلقی کنیم.
در ژوئن 1979 فوکو به همراه برنار کوشنر و آندره گلوکسمن [فیلسوف و نویسنده فرانسوی] کنفرانسی مطبوعاتی را در کلژ دوفرانس ترتیب دادند که هم ژان پل سارتر و هم رمون آرون در آن شرکت کردند، رویدادی بی‌سابقه که در آن اهل قلم تفاوت‌ها و اختلافات ایدئولوژیک خود را بر سر التزام بشردوستانه کنار گذاشتند تا خواستار پذیرش پناه‌جویان سوار بر قایق در کشورهای اروپایی و به‌ویژه فرانسه شوند. در پی این کنفرانس دولت فرانسه توافق کرد تمام پناه‌جویانی را که با قایق نجاتی که کوشنر در سازماندهی آن نقش داشت از دریا نجات یافته بودند، در خاک خود بپذیرد. (اتفاقا این همان دوره‌ای است که امروزه اغلب گفته می‌شود فوکو به دلیل انتقادات تند وارده بر او در مورد گزارش‌هايش از ایران از صحنه مداخلات عمومی کنار کشیده بود. در ژانویه 1979 آندره گلوکسمن از جنوب شرقی آسیا مجموعه‌ای گزارش در مورد پناه‌جویان سوار بر قایق در روزنامه ایتالیایی کوریره دلاسرا به رشته نگارش درآورده بود که بخشی بود از همان مجموعه تحقیقات زیر نظر فوکو که گزارش‌هاي فوکو در مورد ایران را نیز شامل می‌شد).
هر دو متن در مجموعه کامل نوشته‌های کوتاه فوکو با نام «گفته‌ها و نوشته‌ها» در سال 1994 گنجانده شدند. این مجموعه مصاحبه سال 1979 از ژاپنی به فرانسه ترجمه شد. من بیانیه ژنو را با ترجمه رابرت هرلی به انگلیسی برای گنجانده‌شدن در جلد سوم ویراست آمریکایی منتخبی از «گفته‌ها و نوشته‌ها» انتخاب کردم و آن را در مقدمه‌ام بر آن جلد بررسی کردم. پیش‌تر توماس کینان این متن را در کتاب «افسانه‌های مسئولیت: کژروی‌ها و مخمصه‌ها در اخلاق و سیاست» (1997) ترجمه و بررسی کرده بود. این متن اخیرا توجهات روزافزون و البته دیرهنگامی را در محافل دانشگاهی به خود جلب کرده است؛ زیرا فوکو در آن حرف‌های مهم و جدیدی در مورد حقوق زده است.
به نظر می‌آید یک موضوع کاملا روشن باشد: کنفرانس خبری ژنو به این منظور برگزار شد تا شکل‌گیری کمیته‌ای بین‌المللی علیه دزدی دریایی را اعلام کند. یکی از خطراتی که پناه‌جویان سوار بر قایق در سفر پرمخاطره‌شان با آن مواجه بودند، حمله دزدان دریایی بود. کشتی‌های اعزامی سازمان‌های داوطلب می‌توانستند پناه‌جویان را در آب‌های بین‌المللی که در حدود اختیارات یا مسئولیت قانونی و رسمی هیچ کشوری نبود، نجات دهند، اما فاقد قدرت یا اختیارات لازم بودند تا دست به عملی علیه دزدان دریایی بزنند. (لازم به ذکر است که فوکو دزدی دریایی و قانون بین‌المللی دریاها را به اجمال در درسگفتار 24 ژانویه 1979 در کلژ دوفرانس مطرح کرده بود). اسناد جداگانه‌ای وجود دارند که نشان می‌دهند کمیته بین‌المللی علیه دزدی دریایی به طور رسمی در تاریخ 30 آوریل 1979 در لوزان تشکیل شد.
کوشنر، یکی از پایه‌گذاران سازمان پزشکان بدون مرز که در سال 1979 از این سازمان جدا شده بود تا در تأسیس سازمان جداگانه پزشکان جهان همکاری کند، در تدارک عملیات‌های نجات نقش فعالی داشت. او بعدها در نوشته‌ای در مجموعه‌ای برای بزرگداشت فوکو به کنفرانس خبری ژنو اشاره کرد و همچنین بعدتر در مصاحبه‌ای در 2010 پس از قبول سمت وزارت امور خارجه در دولت نیکولا سارکوزی. کوشنر در اینجا تأیید می‌کند که در بهار 1984، کمی پیش از بیماری وخیم فوکو، به او که قصد داشت از دانشگاه کمی فاصله بگیرد مأموریت داد تا مسئول عملیات نجات در دریای جنوبی چین باشد.
متن کوتاه فوکو پس از آن به عنوان منشور یا مانیفستی برای گروه‌های مردم‌نهاد بشردوستانه تعبیر شده است. کوشنر در گفته‌ای بحث‌برانگیز اعلام کرد به نظر او این متن توجیهی بود برای حق مداخله بین‌المللی بشردوستانه، حتی بدون اجازه مقامات دولتی یک قلمرو. بی‌شک کوشنر به دنبال اثبات چنین امری بود، اما بعید است بتوان پایه و اساسی برای آن در کلمات فوکو یافت. من اطلاعی ندارم که آیا فوکو هیچ‌گاه مداخله نظامی برای جلوگیری از نسل‌کشی را مطرح کرده بود یا موضعی در قبالش اتخاذ کرده بود.
فوکو خود هیچ‌گاه پیوندی میان این دو متن برقرار نکرد، یا نظری در مورد هیچ‌کدام در جایی ثبت نکرد، اما امروزه در کنار هم قرار‌دادن آنها کاری دلبخواهی نیست. مصاحبه در مورد پناهندگان شاید به این دلیل شایان توجه است که در آن فوکو با عباراتی روشن و بی‌تعارف این مسئله و علل آن، دشواری حل‌و‌فصل آن و احتمال تکرار و افزایش آن را در سال‌های آینده بیان می‌کند.
ارائه کمک‌های فوری بشردوستانه (در کنار بنيادگرايي افراطی و نئولیبرالیسم) یکی از چند معضل جهانی است که می‌توان اذعان کرد فوکو تا حدی آن را پیش‌بینی کرده بود و آینده‌ای که او می‌بیند تیره‌و‌تار است. بیانیه ژنو و اقدام همراه آن به‌روشنی به صورت‌بندی اصول و اقدامات جدیدی می‌پردازد که دست‌کم تا حدی قادر باشند به این مشکلات بپردازند: نوع وضع اضطراری، بحران یا فاجعه‌ای که نیازمند چنین مداخلات جدیدی باشد تعیین نشده و نامی از پناه‌جویان ویتنامی به طور مشخص به میان نیامده است. متن برای مخاطب مشخصی - دولت، سازمان‌ها یا افراد - ایراد نشده است. بی‌شک می‌توانیم بگوییم مخاطب آن (از طریق رسانه‌ها) عموم مردم جهان بودند. به‌رغم یا به دلیل کوتاهی این متن، سادگی و وضوح (آشکارش)، واجد نیروی محسوسی است که زمان هنوز از آن نکاهیده است.
عده‌ای پیوندی میان این متن - آنچه می‌گوید و چگونگی بیان‌اش - و تحقیقات بعدی فوکو بر سر مفهوم پارِسیا (parrhesia)، یعنی سخن آزاد و بی‌پروا [صرف‌نظر از عواقب آن]، مشاهده کرده‌اند که عده‌ای، البته نه خود فوکو، آن را به فرمول (در اصل انجمن کواکر[1] و صلح‌طلب) حقیقت‌گویی در برابر قدرت مرتبط ساخته‌اند. بی‌شک پیوند بیراهی نیست، البته شاید نباید تأکید بیش از حدی بر آن گذاشت، زیرا برخلاف تعریف فوکو از پارسیا و برخی از عملیات‌های نجات، کنفرانس خبری به‌خودی‌خود کنشی با ریسک بالا به نظر نمی‌آید. آنچه متن در واقع می‌گوید این است که مسئله نه بر سر حرف، بلکه بر سر عمل است: تصدیق حقانیت و ضرورت اشکال عمل و اذعان به شکل‌گیری حقوق جدید در مقام معلول عمل جدید. در واقع این صرفا تصدیق حقوق جدید نیست، بلکه بسط یا تغییر شکل خود مقوله حقوق است.

این نکته از توجهات دور نمانده که فوکو بسیار کم به مقوله شهروندی می‌پردازد یا از آن استفاده می‌کند (بی‌شک این خودداری ریشه در آن پیوند تنگاتنگ ویژه میان مقولات شهروندی و انقلاب در فرهنگ سیاسی فرانسه دارد). در یک مورد که به آن می‌پردازد برای آن است تا تمایزی میان رفتار روشنفکران در مقام متخصصان و رفتارشان در مقام شهروند ایجاد کند. فوکو در این متن کوتاه به نظریه‌پردازی مجدد برداشت‌های موجود از نقش‌ها و روابط شهروند در دولت یا جامعه‌ای سیاسی نمی‌پردازد؛ ممکن است آدمی به این فکر بیفتد که او مشغول ابداع چیزی شبیه شهروندی متقابل
(counter-citizenship) است. او نقش جدیدی را پیشنهاد می‌کند که اضافه بر روابط سیاسی موجود است و بنا به تعریف‌اش، مرزهای اجتماع دولتی را درمی‌نوردد. این یک شهروندی مکمل است که به هیچ‌چیز، وضعیت یا شرایطی وابسته نیست. آن‌گونه که من می‌فهمم حتی لازم نیست فرد از پیش شهروند هیچ دولتی یا تابع حقوق و وظایف وابسته به آن جایگاه باشد - حقوق و وظایفی که مورد بحث فوکو در اینجا نیست. تنها لازم است فرد یکی از حکومت‌شوندگان باشد و این شامل همه افراد می‌شود چراکه حتی افراد فاقد تابعیت (در واقع آنها کمتر از همه) هم در قلمرو حكومت‌ها مي‌گنجند.
حقوق و وظایف شهروندی بین‌المللی هیچ پیش‌شرطی ندارد و مشروط به اعطای آنها یا اجازه پیشین نیست؛ در نظر فوکو این حقوق و وظایف تنها به دلیل همبستگی عمومی میان حکومت‌شوندگان وجود دارند. می‌شود تصور کرد حتی ریچارد رورتی هم نمی‌توانست ایرادی در بی‌بنیانی بی‌نقص این حقوق بیابد. بر عکس، اگر شهروندی بین‌المللی [در میان مردم] تکثیر نشود، جایگزین حقوق شهروندی عادی نیز نمی‌شود - چه برای آنانی که واجد این حقوق‌اند و چه برای آنانی که فاقد آنند.
حقوق و وظایف شهروندی بین‌المللی، حقوق و وظایف افراد است (و برای گروه‌های غیردولتی که ممکن است حامی این هدف باشند) و نه حقوق و وظایف بازیگران دولتی. بااین‌حال این حقوق و وظایف در درون جهان دولت‌ها شکل می‌گیرند و به وظایف و تعهدات دولت‌ها می‌پردازند؛ بنابراین مسائلی که پیش کشیده می‌شوند، برای مثال اراده، مسئولیت، توانمندی، عملکرد یا بی‌توجهی، به اشکال گوناگون در طرف‌های دولتی و غیردولتی قرار دارند.
عمل کلیدی حقیقت‌گویی، آن‌گونه که در متن فوکو تشریح شده، گزاره‌ای با نفی مضاعف است مبنی بر اینکه «از حقیقت به دور است که حکومت‌ها بتوانند از بار مسئولیت آن درد و رنجی که شهروندی بین‌المللی توجهات را بدان معطوف می‌کند شانه خالی کنند». این حقیقت‌گویی در شکل نفی مضاعف در مداخله مشترک فوکو و پی‌یر بوردیو در سال بعد بر سر کودتای نظامی در لهستان تکرار می‌شود: این‌گونه نیست که (آن‌طور که وزیر امور خارجه وقت فرانسه اعلام کرد) وضعیت در لهستان مسئله‌ای داخلی است که ارتباطی به حکومت‌ها و شهروندان اروپایی نداشته باشد[2].
بی‌شک در اینجا مسئله، سازمان‌های مردم‌نهاد نهفته است که پیش‌تر روشن شده بود و فقط محدود به این کنفرانس خبری نیست (تاریخ تأسیس اولین سازمان‌های مردم‌نهاد دست‌کم به جنگ فرانسه و پروس 1870-1871 بازمی‌گردد[3]). این سازمان‌ها در معرض آن‌اند که به دست بازیگران دولتی انتخاب شوند و دست به سازش یا تبانی با آنها زنند.
کوشنر و دیگران دقیقا بر سر همین مسئله از سازمان پزشکان بدون مرز جدا شدند و سازمان جداگانه پزشکان جهان را تأسیس کردند؛ سازمان پزشکان بدون مرز در زمان جنگ بیافرا در نیجریه تأسیس شد و در سال 1999 جایزه صلح نوبل به آن اعطا شد. فوکو حقوق و وظایف همبستگی مدنی بین‌المللی را در دو مسیر تعریف می‌کند: مداخله و مورد سؤال قرار‌دادن/ طرح مطالبات. حق و وظیفه مداخله خصوصی حق انحصاری دولت را در توجه به معضلات در صورت ناتوانی یا بی‌توجهی آشکار آن سلب می‌کند؛ حق مورد سؤال قراردادن/ طرح مطالبات به معنی دستور‌دادن به دولت است تا در جایی که عمل دولت ضرورت دارد وظایف خود را انجام دهد. یک کشتی نجات متعلق به سازمان مردم‌نهاد قادر است مردمانی را که دولت به حال خود رها کرده تا غرق شوند نجات دهد، اما قادر نیست برای ورود آنها به قلمرو دولت ویزا صادر کند.
از سال 1977 به بعد مضمون حکومت، اصول حکومت و رابطه حکومت با حکومت‌شوندگان در کانون تحقیقات و تفکر عملی فوکو قرار گرفت. متن ژنو یکی از سلسله اظهارنظرها و مداخلات عمومی اوست که این مقولات و دغدغه‌های سیاسی و اخلاقی مرتبط به آنها جایگاه ویژه‌ای در آن دارند. استیضاح حکومت‌ها بخشی جدانشدنی از نقشه‌کاری است که فوکو توصیف می‌کند: در این مورد خاص، ملاقات‌هایی با رئیس‌جمهور فرانسه و وزیران انجام گرفت که با حضور روشنفکران و دیگر افراد مشهور توجهات را به خود جلب کرد تا بر سر ویزای پناهندگان توافقی حاصل شود. (فوکو در مصاحبه با هفته‌نامه ژاپنی در 1979 همچنین به مواردی اشاره می‌کند که سقوط یا ناتوانی دولت عامل یا معلول فاجعه است، یعنی همچون کامبوج از دولت کم‌و‌بیش سلب صلاحیت شده است. این خبر از ابهام اخلاقی مداخلات در سرزمین‌های مورد مناقشه می‌دهد که در آنجا سازمان‌های مردم‌نهاد نقش شبه‌دولت یا دولت خودخوانده (para-state) را به عهده می‌گیرند یا این نقش به آنها اعطا می‌شود، یعنی همان کارکردهای «حکمرانی»؛ گاهی در شرایط مداخله «بشردوستانه» و به عنوان حافظ صلح و گاهی در شرایطی که سازمان‌های مردم‌نهاد مظنون به همکاری در پروژه نئولیبرال خالی از سکنه‌کردن دولت‌های پسااستعماری هستند. این مناطق به‌طور مشخص مناطق «عرضه» پناهندگان‌اند [با همه دلالت‌های اقتصادی‌اش] که به نظر فوکو در مورد پناه‌جویان ویتنامی 1979 مداخله سازمان‌های مردم‌نهاد در آنجا بسیار مشکل است). بخشی مهم اگر نه ضروری از آنچه فوکو اجرا و به‌صحنه‌آوردن - تعبیری که امروزه هواخواهان زیادی دارد، اما از زمان فوکو رواج یافته است - حق شهروندی بین‌المللی به معنای همبستگی میان حکومت‌شوندگان می‌نامد، گفت‌و‌گویی است میان حکومت‌شوندگان (که مستلزم آن است که به نوعی به حکومت دسترسی داشته باشند و به‌طور غیر‌رسمی از سوی آن به رسمیت شناخته شوند) با حکومت‌ها به میانجی یک فضای عمومی بین‌المللی همچون کنفرانس خبری در ژنو.
در اینجا به اختصار برخی دیگر از وضعیت‌هایی در آن دوره را بررسی می‌کنم که در آنها فوکو علنا به جنبه‌های دوسویه و گفت‌وگویی رابطه میان حکومت و حکومت‌شوندگان پرداخت.

فوکو در نوامبر 1977 در «نامه سرگشاده‌ای به برخی از رهبران چپ» از سیاست‌مداران اصلی اتحاد سوسیالیست/کمونیست چپ نو دعوت به عمل آورد تا در مورد محاکمه دو زن به اتهام پناه‌دادن به کلاوس کرویسانت، وکیل مدافع آلمانی گروه چریکی بادرماینهوف، که در آلمان متهم به همکاری با آن گروه و به فرانسه پناهنده شده بود، اظهارنظر کنند.
فوکو از سیاست‌مداران می‌خواهد تا نظرشان را در مورد این محاکمه اعلام کنند و می‌نویسد: «شما خواهان حکومت‌کردن بر ما هستید و به همین دلیل از شما می‌خواهیم در این مورد اتخاذ موضع کنید. می‌دانید ممکن است مجبور شوید مسئولیت سنگینی را برای مسئله‌ای مهم بر عهده بگیرید؛ یعنی نحوه حکومت بر یکی از مدرن‌ترین کشورها که مدعی است برای جمعیتش نه آن‌چنان تمامیت ارضی، پیروزی بر دشمن یا حتی ایجاد ثروت عمومی، بلکه امنیت به ارمغان می‌آورد».
در آوریل 1979 فوکو نامه سرگشاده دیگری منتشر کرد، این‌بار به مهدی بازرگان که دو ماه پیش‌تر و پس از سقوط رژیم شاه نخست‌وزیر دولت موقت جمهوری اسلامی ایران شده بود. در این نامه فوکو به جلسه‌اش با بازرگان در سپتامبر گذشته در قم اشاره می‌کند، وقتي بازرگان یک فعال حقوق بشر بود و در حصر خانگی به سر می‌برد. فوکو با ارجاع به برداشت بازرگان از حکومت دموکراتیک اسلامی که در آن احکام شریعت قدرت دولت را محدود می‌کنند، می‌نویسد: «این ایده به نظرم مهم است. بشخصه تردید دارم که بتوان از حکومت‌ها انتظار داشت تا به‌طور خودانگیخته تعهدات خود را عملی کنند. اما برای حکومت‌شوندگان خوب است قادر باشند به حاکمان یادآوری کنند که صرفا حق حکومت را به آنها واگذار نکرده‌اند، بلکه قصد دارند وظایفی را نیز به آنها تکلیف کنند».
فوکو مجموعه‌ای از دغدغه‌های کلی را پیش می‌کشد که مربوط به هر نوع حکومتی است و رعایت آن دغدغه مشروع و کلی است؛ ازجمله آنها، مهار قدرت دلبخواهی در جان کسی را گرفتن؛ روند دادرسی مقتضی و پاسخگو و حق متهمان به داشتن وکیل مدافع.
هنگامی که در 1981 احزاب چپ در فرانسه برای اولین‌بار پیروز یک انتخابات عمومی در جمهوری پنجم شدند، فوکو اعلام کرد که پیروزی آنان در پیوند بود با پایبندی‌شان به «منطق جدید چپ» که از جنبش‌های رادیکال پس از می 68 الهام گرفته‌اند و شامل آمادگی برای گفت‌و‌گویی نزدیک‌تر و برابرتر میان حکومت و حکومت‌شوندگان می‌شود: «رابطه‌ای که اطاعت بی‌چون‌و‌چرا نخواهد بود، بلکه رابطه‌ای خواهد بود که همکاری در آن نقش مهمی ایفا می‌کند». در مورد الغاي مجازات اعدام به دست دولت جدید نوشت:
«به نسبت آسان است تا از گردن‌زدن دست برداشته شود؛ چراکه عملی است که دیگر در محافل فرهیخته انجام نمی‌گیرد، چراکه خطر آن وجود دارد که هرازگاهی شخص بی‌گناهی کشته شود.».
فوکو در بحث مفصلی با رابرت بونو، دبیر ملی کنفدراسیون دموکراتیک کارگری فرانسه بر سر تأمین اجتماعی و سیاست‌های سلامت پیشنهاد داد تا تلاش شود «فاصله تصمیم‌گیری» میان سیاست‌گذاران و شهروندان کم شود. در ماه می 1983 فوکو در مصاحبه با ادموند مر، رهبر کنفدراسیون دموکراتیک کارگری فرانسه، پس از آنکه گفت امروزه به مر «نقش حقیقت‌گو اعطا شده، نقشی بسیار مهم در حیات عمومی‌مان!»، آن‌گاه این پرسش را مطرح کرد که آیا کنفدراسیون دموکراتیک کارگری فرانسه قادر خواهد بود «به نمایندگی از افکار عمومی» «چالشی مستقیم» اعمال کند و حکومت را در مورد «مسائل مربوط به منابع عمومی» بازخواست کند.

فوکو در متن ژنو از وظیفه شهروندان بین‌المللی، یعنی حکومت‌شوندگان، سخن می‌گوید تا قدم به قدم مسئولیت انحصاری حکومت‌ها در اعمال بشردوستانه را پس بگیرند. (شایان توجه است که فوکو در بهار آن سال درسگفتارهای خود را در مورد سیاست‌هایی برای تنظیم انحصارهاي بازار ایراد می‌کرد). بدون شک این موضوع جا را برای متفکران بعدی باز می‌کند تا به این مسئله بیندیشند که تخصیص و تنظیم صحیح مسئولیت‌ها در نظامی غیرانحصاری چگونه خواهد بود، نظامی که در آن حاکمان و حکومت‌شوندگان، بازیگران دولتی و غیر‌دولتی، متعهد به اشتراک تکالیف همبستگی می‌شوند. موضع تقريبا قطعي فوکو در سال 1982 به كتاب «سوژه و قدرت» برمي‌گردد: «تنها تضمین آزادی خود آزادی است: آزادی یک تمرین است». در اختیار داشتن آزادی وابسته است به کاربست آن و نه برعکس؛ البته این فرایند خارج از فرایندهای کنکاش عمیق و بحث و گفت‌وگو، یعنی آنچه فوکو شکل‌گیری اراده جمعی می‌نامد، رخ نمی‌دهد.
او در متن ژنو سخن مشابهی مي‌گويد در مورد شکل‌گیری حقوق یا حقوق خاص؛ سازمان‌های مردم‌نهاد دقیقا با به‌کاربستن حقوق خاص حکومت‌شوندگان آن حقوق را ایجاد می‌کنند. هنگامی که فوکو «سوژه و قدرت» را نوشت، در حمایت از اتحادیه همبستگی لهستان (سولیدارنوش)، اتحادیه‌ای که غیرقانونی اعلام شده بود و اعضایش زندانی شده بودند، سخن گفته و دست به عمل زده بود، با شبکه حمایت فرانسه از این اتحادیه همکاری و در تحویل (احتمالا نمادین) محموله لوازم ضروری پزشکی به آنجا همراهی کرده بود و همبستگی حکومت‌شوندگان را در حمایت از این اتحادیه در عمل به کار بسته بود. ممکن است افکار او در «سوژه و قدرت» تا حدی متأثر از آنچه باشد که آدام میخنیک [متفکر لهستانی] سیاستِ «چنان‌که گویی» خوانده بود: اگر لهستانی‌ها طوری عمل کنند چنان‌که گویی آزادند، آن‌گاه واقعیت آزادی می‌تواند تدریجا پدید آید.[4]
به نظر می‌آید گاهی این رویکرد جواب می‌دهد، البته همچنان چیزهای بسیاری را باید در مورد چگونگی تکرار موفقیت‌های آن آموخت.
پي‌نوشت‌ها:
[1] انجمنی مسیحی که به خاطر اقدامات صلح‌جویانه‌اش در سال 1947 جایزه صلح نوبل را از آن خود کرد. (م)
[2] در مورد این گفته فوکو در متن ژنو که دولت‌ها مجاز نیستند درد و رنج پناهندگان را در ترازنامه‌های سود و زیان خود از قلم بیندازند، می‌توان به این نکته اشاره کرد که اقتصاد مهاجرت یکی از حوزه‌های جدید کاربست نظریه سرمایه انسانی نئولیبرال است که فوکو در درسگفتارهای 1979 به آن اشاره می‌کند.
[3] سازمان‌های مردم‌نهاد و در کنار آن سیل عظیم پناهندگان و دیگر حرکت‌های عظیم برنامه‌ریزی‌شده و اجباری جمعیت، پدیده‌های جدیدی در تاریخ مدرن نیستند. دوران پس از 1945 شاهد چنان حجمی از حرکت‌ها بود که حتی مهاجرت کنونی از مناطق جنگی در برابر آن کوچک جلوه می‌کنند. نگاه کنید به مطالعات ارزشمند [تاریخ‌نگار بریتانیایی] مارک مازوئر در کتاب‌های «سیاره سیاه»، «کاخ افسون‌نشده»، و «حکومت بر جهان». برخی از اردوگاه‌های پناهندگان که در آن دوره برپا شدند تا به امروز پا برجا هستند.
[4] بنگرید به کتاب استفان کاتکین، «سقوط شوروی پس از 1970»، انتشارات دانشگاه آکسفورد.
----------------------------------------------------
درباره نويسنده
کالین گوردن حین تحقیقاتش در دانشگاه آکسفورد در دهه 1970 شروع به ترجمه فوکو به انگلیسی کرد. از آن زمان به‌طور پراکنده در مورد آثار فوکو و مضامین مرتبط مطلب نوشته است. او ویراستار و یکی از مترجمان مجموعه «قدرت/ دانش» (1980) بوده و یکی از ویراستاران، مترجمان و نویسندگان کتاب «اثر فوکو: مطالعاتی در حکومت‌مندی» (1991) است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.