نكاتي درباره تاریخ تودهایشدن پدیده «آواره-پناهجو-پناهنده»
درباره مردم روز شنبه
سهند ستاری
1 طبق آخرین دادههای جمعیتی سازمان ملل، 244 میلیون نفر از جمعیت جهان در سال 2015، بیرون از جایی زندگی کرده و میکنند که در آن متولد شدهاند. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) در آخرین گزارش خود حدود 60 میلیون نفر از این مهاجران را آواره میداند که این رقم روزبهروز در حال افزایش است: تخمین میزنند شمار آنان در سال ۲۰۵۰ به ۲۰۰ میلیون نفر برسد؛ آوارگان جنگی، سیاسی، معیشتی، زیستمحیطی و... .
تا پیش از تابستان امسال که شمار آوارگان و پناهجویان خاورمیانه، به بزرگترین بحران آوارگان پس از جنگ دوم جهانی بدل شد، چنین تصور میشد که متن بیانیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸، کنوانسیون پناهندگان در سال ۱۹۵۱ و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر در ۱۹۵۳ (که فقط به وضعیت آوارگی ناشی از جنگ و پیگرد سیاسی پرداختهاند) به فردی که تابعیت کشوری را ندارد، حقِ حقداشتن داده است. از جمله در ماده ۱4 اعلامیه جهانی حقوق بشر آمده: «هرکس حق دارد در برابر تعقیب، شکنجه و آزار، پناهگاهی جستوجو کند و در کشورهای دیگر پناه اختیار کند»؛ ازاینرو، از مفاد این قراردادها اینطور برمیآمد که پناهندگی یک حق است و دولتها موظفند این حق را تأمین کنند، اما واقعیت تاریخی عکس آن را نشان داده است؛ درست لحظهای که موضوع پناهندگان از حد موارد فردی فراتر میرود و پناهجویان بهصورت پدیدهای جمعی و تودهای ظاهر میشوند، تمام این قراردادها و الزامات دولتها، در تناقضی درونی گرفتار میشود: تناقض بشر و شهروند، تولد و ملیت بهعنوان افسانههای بنیانگذار حاکمیت مدرن. چراکه برای برخوردارشدن از حقوق دولتها، بشربودن صرفا پیششرطی برای شهروندشدن است که با
عضویت در دستگاه سیاسی- قضائی کشورها بهسرعت محو میشود. تاریخ اجتماعی تودههای بیدولت نشان میدهد که چگونه در مواقع بحرانی تکتک دولتها و سازمانهای چندملیتی (حقوق بشری) عاجزند از تدارک قانونی برای آنان که حمایت حکومت ملیشان را از دست دادهاند، کل امور را به حوزه اختیارات نیروهای پلیس و سازمانهای بشردوستانه واگذار میکنند، زیرا محرومکردن افراد از قانونیبودن؛ یعنی از همه حقوق و قوانین، دیگر ربطی به جرائم خاص ندارد. این کار فقط از دست دستگاههای تولید قانون برمیآید. پس نمیتوان این واقعیت را کتمان کرد که دولت- ملتها، کماکان تعیینکننده اصلی گستره حقوق افرادند؛ انسانها در نظام قضائی-سیاسی کشورشان پذیرفته میشوند، شهروند میشوند و تمام حقوقشان بهلحاظ واقعی و عینی بهطور مستقیم به تابعیت یا گذرنامهشان گره میخورد، اما تا جایی که پای اعداد و آمار در میان است، تکرار اعداد امری ناگزیر خواهد بود. ارقام و ابعاد مهاجرت هر لحظه بهروز میشود، تکتک پناهجویان در هر برههای شمرده میشوند بیآنکه به حساب آیند. منظومهای از اعداد چندرقمی که الزاما در کنار یک عدد چهار رقمی تقویمی قرار میگیرند و با
نامهایی خاص، تاریخ تودهایشدن پدیده پناهجو را میسازند. تاریخی که ما را ناگزیر میکند حق پناهندگی را از مفاد قراردادها و پیمانها و سازوکارهای سازمانهای چندملیتی جدا کنیم و پناهجو را همانطور که هست ببینیم؛ بهعنوان مفهومی سراسر مرزی. تاریخی که نشان میدهد آوارگی پدیدهای است که اساس سامان سیاسی کشورها را از بیخوبن به پرسش میگیرد و نظم جهانی مبتنی بر واحدهای مرزی و قلمرویي را دچار بحران میکند.
2خاستگاه واژه «refugee» در زبانهای اروپایی که امروزه بهمعنای «پناهنده» استفاده میشود، به اواخر قرن هفدهم باز میگردد. در سال 1685 اصطلاح «réfugié» برای اولینبار بعد از فسخ قانون «نانت» در فرانسه استفاده شد. فرمان نانت را آنری چهارم، 12 آوریل 1598 بهمنظور برابری حقوق کاتولیکها و پروتستانها صادر کرد. بهموجب فرمان نانت، آزادی عقیده و ایمان و استفاده کامل از حقوق مدنی برای پروتستانهای فرانسه، هوگوناتها (Huguenots)، فراهم شد. بعد از فرمان نانت دولت شد پناهگاه هوگوناتها. اگرچه سرآغاز پناهدادن بهعنوان امری سیاسی را باید در فرمان اتلبرت یکم (در جنوب شرقی انگلستان) در قرن ششم میلادی جست که طبق آن کلیسا باید به بیپناهان امان میداد. بااینحال، با بهقدرترسیدن لویی چهاردهم، فرمان نانت در ۱۸ اکتبر 1685 باطل شد و بار دیگر پروتستانهای فرانسه در معرض آزار و اذیت قرار گرفتند. در پی آزار و تهدید اکثریت کاتولیک فرانسوی عليه پروتستانها، به یکباره چند هزار نفر از هوگوناتها مجبور به جلای وطن شدند. بیشتر پروتستانها به کشورهای دیگر فرار کردند، کشورهایی که عمدتا رقبای سیاسی و اقتصادی فرانسه بودند مثل انگلستان
و هلند. به این ترتیب جمعیت بیپناه هوگوناتها در این کشورها پناه گرفتند و واژه «refugee» را وارد زبان انگلیسی کردند؛ با ریشه فعلی «refugier» به معنای «to take shelter». بنابراین اولینبار این واژه در توصيف و نامگذاري کساني استفاده شد که بيپناه شدهاند و پناه ميجويند:
«one seeking asylum»؛ پناهجو. اما معناي امروزي آن به اتفاقات و جنگهای سالهای پایانی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بازمیگردد - خصوصا بعد از نخستین جنگ جهانگیر تاریخ که طي آن برای اولینبار در تاریخ، پناهجویان بهصورت پدیدهای تودهگیر ظاهر شدند. بخش اعظم بیدولتها یا بیملیتشدهها بعد از معاهدات صلح 1919 و 1920 از دل دولتهای جانشین بیرون آمدند و درحالیکه نمیتوانستند حمایت دستگاه سیاسی-قضائی جدید کشورشان را داشته باشند، همچون مزاحمی ناخوانده به جان همه دولتهای تازهاستقراريافته افتادند؛ دولتهایی که در هیئت دولت- ملتهای جدید خلق میشدند؛ یعنی همزمان با فروپاشی امپراتوریهای بزرگ روسیه، عثمانی و
اتریش-مجارستان و استقرار دولتهای بالتیک، شوروی و ترکیه. تنظیم پیماننامههای صلح، خطوط مرزی این نواحی را از نو کشید و نظم مادی جدیدی خلق کرد. تمام اتفاقات این برهه، در کنار افزایش تدریجی مقیاس جنگها و شمار ادواتی که در آنها استفاده میشد، ساختار جمعیتی و سرزمینی اروپای مرکزی و شرقی را از اساس دگرگون کرد. در این مدت کوتاه «یکونیم میلیون مردمان روسیه سفید، 700 هزار ارمنى، 500 هزار بلغارى، یک میلیون یونانى و صدها هزار آلمانى، مجارى و رومانیایى یار و دیار خود را ترک گفتند و به سرزمینهاى دیگر کوچ کردند» (آگامبن؛ 1387). اگرچه گاه نمیتوان خاستگاه واقعی آنها را تعیین کرد، بهویژه اگر در پایان جنگ تصادفا در شهر زادگاهشان سکونت نداشتند. بماند که گاهی نیز مکان تولد یا خاستگاه آنها در کوران منازعات پس از جنگ چنان به دفعات دستبهدست میشد که ملیت ساکنان آن سالبهسال تغییر میکرد. ازاینرو، بسیار بیش از آنچه تصورش کنیم، مردمان مختلف پس از جنگ جهانی اول از قضا به وضعیت بیدولتبودن پناه میآوردند تا بتوانند در همانجایی که بودند بمانند و از اخراج به سرزمین مادری جلوگیری کنند؛ همانجا که در آن بیگانه به حساب
میآمدند (آرنت؛ 1388). به اینترتیب مفهوم پناهجویی که در قرن هفدهم در معنای لغویاش استفاده میشد از سال 1914 تحول پیدا کرد و معنایش شد «one fleeing home»؛ کسی که از خانه/وطن خود فرار ميکند. البته موقعيت دقیق «refugee» در این مفهوم کاربردی برای اولینبار درباره غیرنظامیان فلاندری استفاده شد که برای فرار از جنگ اول به غرب اروپا گریختند. بنابراین واژه «refugee» از این پس در توصیف کساني استفاده شد که از خانهشان گریختهاند و بيخانمان شدهاند؛ «آواره» شدهاند، بنابراین آوارهها باید وارد گفتارهای حقوقی میشدند؛ باید پناهنده میشدند.
اگرچه اعداد چندان صادق نیستند، بااینحال حدودی از ظرف تاریخی محمول این اعداد به دست میدهند که میتوان براساس آن تغییر و تحول موقعیت تاریخی- مفهومی «بیدولتها» را دید. از دورانی که اشاره شد، نمونههای تاریخی بسیاری در دست است: فرار حدود دو میلیون نفر از یهودیان شرق اروپا در سالهای 1881 تا 1920؛ مهاجرت گسترده مسلمانان اروپا به ترکیه در سالهای آغازین قرن نوزدهم؛ آوارگی حدود 800 هزار نفر در پی جنگهای بالکان در سالهای 1912 و 1913؛ آوارگی بیش از یک میلیون ارمنی در پی حوادث معروف به نسلکشی ارامنه در سالهای 1915 تا 1923؛ تبادل جمعیت بین ترکیه و یونان که منجر به مهاجرت تقریبا دو میلیون نفر شد؛ 150 هزار نفر از مردم چکواسلواکی که بعد از ظهور نازیها در اول مارس 1939 مجبور شدند پناهنده شوند؛ 200 هزار نفر از یهودیان که در سالهای 1933 تا 1938 توانستند از دست نازیها به فرانسه فرار کنند و حدود 55 هزار یهودی که موفق شدند به فلسطین پناهنده شوند؛ در کنار خیل کثیر پناهجویان که بعد از جنگ داخلی اسپانیا در سراسر اروپا آواره شدند. نام مشترک همه این آوارگان، «بیدولتها» بود. اصطلاح بیدولت بیش از هر چیز این واقعیت
را تصدیق میکرد که این اشخاص حمایت حکومتهایشان را از دست دادهاند و برای حراست از جایگاه قانونیشان به توافقاتی بینالمللی نیاز دارند. ازاینرو، پس از ظهور تودهگیر پناهجویان، آنها با عنوان
«asylum seekers» در گفتار حقوقی به رسمیت شناخته شدند. تغییر و تحولی که نشان میدهد در گذار از پناهجویی به پناهندگی، آواره در نهایت باید در منطق دولت قلمرویي ادغام شود. نقطه عطف این حذف و ادغام را باید در لحظه تفکیک مهاجر از پناهجو طی سالهای 1920 تا 1950 دنبال کرد. تفکیکی که به زور دولت-ملتها و با قراردادهای گوناگون بینالمللی صورت گرفت. از اداره رسیدگی به امور پناهجویان ارمنی و روسی نانسن در سال 1921 تا هیأت عالی پناهندگان آلمانی در سال 1936، کمیته میاندولتی پناهندگان در سال 1938، کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در سال 1951 و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر در سال ۱۹۵۳. طبق این قراردادهای حقوقی، پناهجو و آواره در قاموس پناهنده وارد گفتار قضائی- سیاسی دولتها شد.
3 با جنگ اول جهانی، بسیاری از دولتهای اروپایی قوانینی وضع کردند که منجر شد بسیاری از شهروندان ملیت و تابعیت خود را از دست بدهند. از دولتهایی تازهتأسیس مانند شوروی و ترکیه که ملیت پناهندگان روسی، ارمنی و مجاری را از آنها میگرفتند تا اقدام دولت بلژیک در سال 1922 که تابعیت شهروندانی را که در دوران جنگ، دست به کارهای بهاصطلاح ضدِ ملی زده بودند ملغی کرد. یا اقدام مشابه دولت ایتالیا در سال 1926 درباره شهروندانی که به تشخیص خودش لایق شهروندی ایتالیا نبودند. اقدام جهان وستفالیایی تکرار شد و در سال 1933 دولت اتریش این روند را ادامه داد تا اینکه در اوج کار کارخانههای تولید قانون، در سال 1925 دولت آلمان با وضع قانون نورنبرگ شهروندان آلمانی را به دو گروه شهروندان رایش یا شهروندان تمامعیار و اتباع ملی؛ یعنی شهروندان درجه دو و فاقد حقوق سیاسی تقسیم کرد. مجموع اقداماتی را برای تغییری هموار کرد که در متن آن سرانجام باید همه اتباع ملی که خون بیگانه دارند ملیتشان را مثل آب خوردن با صدور حکم رسمی از دست بدهند. در پی این اقدامات و در کنار رشد ابعاد جنگها و ابزارهای کشتار، سیل عظیم تودههایی به راه افتاد که عملا
تابعیت هیچ دولتی را نداشتند. آرنت در مقاله «ما پناهندگان» در سال 1943 درباره این واقعیت که چگونه دولت-ملتها، کماکان تعیینکننده اصلی گستره حقوق انسانها هستند، مینویسد: «ما از آلمان اخراج شدیم، چون یهودی بودیم، هنوز از مرز فرانسه نگذشته بدل شدیم به بوشها* حتی به ما گفتند اگر مخالف نظریههای نژادی هیتلر هستیم، باید این عنوان را بپذیریم. در عرض هفت سال، نقش مضحک کسی را بازی کردیم که میخواهد فرانسوی شود - یا دستکم شهروند آینده فرانسه. اما با آغاز جنگ همه ما بهعنوان بوشها بازداشت و تحتنظر قرار گرفتیم... بعد از آنکه آلمانها به خاک فرانسه تجاوز کردند، فقط کافی بود دولت فرانسه عنوان را تغییر دهد؛ زندانی شده بودیم چون آلمانی بودیم، آزاد هم نمیشدیم چون یهودی بودیم». توصیفی جدلی که میکوشد نشان دهد تعیین حدود واقعی و عینی حقوق پناهجویان در بحبوحه جنگ دوم، مستقیما بسته به تابعیت آنها بود. چون عملا هیچ کشور یا دولت-ملتی با پذیرفتن شخص بیدولت موافق نبود و نیست. حتی فراتر از آن، جمعیت چشمگیری از بیدولتها که بهعنوان پناهجویان از خانه خود فرار کرده بودند، كساني بودند که دولتهایشان آنان را به مهاجرت و
بیدولتشدن وادار کرده بود. فرایندی که تا همین امروز ادامه دارد. اگرچه هر تلاشی از سوی کنفرانسهای بینالمللی برای تثبیت و استقرار نوعی جایگاه قانونی برای مردمان بیدولت محكوم به شکست بود. چراکه هیچ توافقی نمیتوانست قلمرویي را جابهجا کند که در آن یک بیگانه، در چارچوب قانون موجود، بايد قابل اخراجشدن باشد. (آرنت؛ 1388) آن هم به دلیلی روشن، این جهان همچنان وستفالیایی بود [و هست] و حاکمیت سیاسی مدرن مشروعیتش را از تثلیث دیرپای دولت- ملت- قلمرو میگیرد؛ تثلیثی که مبنای سازماندهی سیاسی- قضائی اروپا بود. در دل نظام سیاسی دولت-ملت، هیچ فضای مستقلی برای خود انسان از آن حیث که انسان است در کار نیست. این نظام از این حیث، دولتی است که تولد را شالوده حاکمیت و اقتدار خودش میکند. (آگامبن؛ 1387). در چنین منطقی مسئله پناهجویی بهعنوان عنصری که آرامش آن را بر هم میزند، هرچه زودتر باید از بین میرفت. دلایل بسیاری برای این واقعیت وجود داشت که از نقاط دردسرساز قدیمی اروپا ناشی میشد؛ این واقعیت، دولتهای قلمرویي را از این میترساند که آنان که از تثلیت دیرپای «دولت- قلمرو-ملت» بیرون رانده شدهاند، میتوانند در حکم نقطه
شروع جنبشی علیه همین نظم باشند. این مفهوم سراسر مرزی، اصول و مبادی دولت-ملت را از بیخ و بن به پرسش میگرفت. پس باید فقط به یک سؤال پاسخ میدادند: چگونه میتوان پناهندگان را دوباره اخراج کرد؟ یا دقیقتر، چگونه میتوان قابلیت اخراجشدن آنها را تقویت کرد؟ شاید جالب باشد بدانیم در پاسخ به این سؤال بود که برای اولینبار پلیس در اروپای غربی اقتدار امروزیاش را یافت و توانست بهطور مستقل عمل کند و مستقیما بر مردم حکم براند. قدرت و توان پلیس در نسبت مستقیم با سیل پناهجویان رشد کرد. هرچه نسبت مردمان بیدولت و حتی آنان که بالقوه ممکن بود بیدولت شوند بیشتر میشد، تغییر تدریجی دولت-ملتها به یک دولت پلیسی نیز شتاب بیشتری مییافت.
4 تودهایشدن پدیده پناهجویی بعد از جنگ دوم تا همین امروز هم ادامه داشته است: آوارگی میلیونها نفر از مسلمانان هند که مجبور شدند بعد از تأسیس کشور پاکستان در ۱۹۴۷ به پاکستان مهاجرت کنند و میلیونها هندو که عکس آنها مهاجرت کردند. در این واقعه محل زندگی 18 میلیون هندو و مسلمان جابهجا شد که یکی از بزرگترین جابهجاییهای جمعیتی در طول تاریخ است. تجزیه کشور پاکستان در ۱۹۷۱ نیز به آوارگی نزدیک به 10 میلیون نفر از ساکنان این کشور منجر شد. آوارگی میلیونها فلسطینی از سال 1948؛ آوارگی هزاران ویتنامی در جنگ ویتنام؛ آوارگی چندصد هزار نفر در دهه۱۹۹۰ در بوسنی و کوزوو؛ و آوارگی میلیونها افغان که مهمترین بخش از تاریخ پدیده آوارگی در سالهای اخیر به حساب میآید و تابستان امسال که شمار آوارگان و پناهجویان خاورمیانه شاید بزرگترین بحران آوارگان پس از جنگ جهانی دوم باشد - موج جدیدی از هجوم آوارگان به کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی که دولتهای این قلمروها را دستپاچه کرده است. طبق تاریخ پدیده تودهگیر پناهجویی، اکنون پدیده مهاجرت غیرقانونی به کشورهای اتحادیه اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا ابعاد و مختصاتی یافته که
تحول ریشهای پدیده پناهجویی را توضیح میدهد. پناهجویان که تا پیش از این بهعنوان فیگوری حاشیهای بهحساب میآمدند، اکنون با ازکارانداختن شبکه میان بشر و شهروند به عاملی تعیینکننده در حیات دولت-ملتهای مدرن بدل شدهاند. چون دولتهای این جوامع امروز با انبوه بیدولتها یا ناشهروندانی طرف هستند که حضور چند هزار نفریشان در پشت گیتهای بازرسی مرزها، فضای بکری را رو میآورد که نمیتوان آن را بر هیچ قلمرو سرزمینی و ملی همگنی منطبق کرد. اين امر ریشه در یک تناقض دارد: بشر در دوران جدید، قاعدتا، عضو نهادی سیاسی به نام دولت است. دولت به او از این حیث که در قلمرو خونی و جغرافیایی آن به دنیا آمده، حقوقی میدهد؛ اما ناگهان بشری پیدا میشود که از بیرون میآید و عضو آن نظام سیاسی نیست؛ شهروند هیچ دولت-ملتی نیست، اما حق خود را مطالبه میکند و میخواهد بهعنوان یک انسان به حساب آید نه اینکه فقط شمرده شود.
5 در الهیات مسیحی همواره تأکید بر دو لحظه است؛ یکی روز جمعهای که مسیح مصلوب میشود و دیگر یکشنبهای که به رستاخیز میرود، اما تقریبا در هیچجای این تاریخ صحبتی از شنبه میان این دو روز نیست. یکشنبه یا همان لحظه موعود رستگاری در الهیات مسیحی، امیدی است به لحظه رهاییبخش، مردم آواره همگی مردماني هستند كه در شنبه زندگی میکنند، بیهیچ امیدی به رسیدن یکشنبه موعود. آواره نزدیکترین فیگور به ذات بشر است. اگر بنا باشد اعلامیه جهانی حقوق بشر را دوباره بنویسند، به گواه تاریخ، حق بشر بیش و پيش از هر چیز یعنی حق آواره. اما این گره کورتر از این حرفهاست. شاید جدیترین و سطحیترین راهحل این باشد که آواره باید حق پیوستن به یک جامعه سیاسی و سپس ادغام در آن را از طریق برخوردارشدن از حقوق شهروندی دولتها داشته باشد. پس باز هم برای بشربودن، برای اینکه بشر از حقی برخوردار باشد، گویی باید شهروند شود. انگار پیش از شهروندی هیچ حقی وجود ندارد و تمام چکوچانهها بر سر استحقاق شهروندشدن بوده و هست و خواهد بود. به این اعتبار شاید همه ما مردم روز شنبه هستیم و ازاینرو، به قول فيلسوف ايتاليايي جورجو آگامبن «بقای حیات سیاسی آدمیان
را امروز تنها در چنین فضایی میتوان تصور کرد».
پينوشت:
* فرانسویان در جنگ اول به طعنه و تمسخر، آلمانیها را بوش (boche) خطاب میکردند؛ کلهکدوهای آلمانی. اگرچه در حالت کلی میتوان بوش را به معنای آلمانی در نظر گرفت.
منابع:
1- آرنت، هانا؛ «افول دولت-ملت و پایان حقوق بشر، (قانون و خشونت)»؛ ترجمه: جواد گنجی؛ نشر رخداد نو؛ 1388
2- آگامبن، جورجو؛ «وسایل بیهدف: یادداشتهایی در باب سیاست»؛ ترجمه: امید مهرگان، صالح نجفی؛ نشر چشمه؛ 1387
Arendt, Hannah; We Refugees; Menorah Journal 31, no. 1 (1943): 69-77
1 طبق آخرین دادههای جمعیتی سازمان ملل، 244 میلیون نفر از جمعیت جهان در سال 2015، بیرون از جایی زندگی کرده و میکنند که در آن متولد شدهاند. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) در آخرین گزارش خود حدود 60 میلیون نفر از این مهاجران را آواره میداند که این رقم روزبهروز در حال افزایش است: تخمین میزنند شمار آنان در سال ۲۰۵۰ به ۲۰۰ میلیون نفر برسد؛ آوارگان جنگی، سیاسی، معیشتی، زیستمحیطی و... .
تا پیش از تابستان امسال که شمار آوارگان و پناهجویان خاورمیانه، به بزرگترین بحران آوارگان پس از جنگ دوم جهانی بدل شد، چنین تصور میشد که متن بیانیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸، کنوانسیون پناهندگان در سال ۱۹۵۱ و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر در ۱۹۵۳ (که فقط به وضعیت آوارگی ناشی از جنگ و پیگرد سیاسی پرداختهاند) به فردی که تابعیت کشوری را ندارد، حقِ حقداشتن داده است. از جمله در ماده ۱4 اعلامیه جهانی حقوق بشر آمده: «هرکس حق دارد در برابر تعقیب، شکنجه و آزار، پناهگاهی جستوجو کند و در کشورهای دیگر پناه اختیار کند»؛ ازاینرو، از مفاد این قراردادها اینطور برمیآمد که پناهندگی یک حق است و دولتها موظفند این حق را تأمین کنند، اما واقعیت تاریخی عکس آن را نشان داده است؛ درست لحظهای که موضوع پناهندگان از حد موارد فردی فراتر میرود و پناهجویان بهصورت پدیدهای جمعی و تودهای ظاهر میشوند، تمام این قراردادها و الزامات دولتها، در تناقضی درونی گرفتار میشود: تناقض بشر و شهروند، تولد و ملیت بهعنوان افسانههای بنیانگذار حاکمیت مدرن. چراکه برای برخوردارشدن از حقوق دولتها، بشربودن صرفا پیششرطی برای شهروندشدن است که با
عضویت در دستگاه سیاسی- قضائی کشورها بهسرعت محو میشود. تاریخ اجتماعی تودههای بیدولت نشان میدهد که چگونه در مواقع بحرانی تکتک دولتها و سازمانهای چندملیتی (حقوق بشری) عاجزند از تدارک قانونی برای آنان که حمایت حکومت ملیشان را از دست دادهاند، کل امور را به حوزه اختیارات نیروهای پلیس و سازمانهای بشردوستانه واگذار میکنند، زیرا محرومکردن افراد از قانونیبودن؛ یعنی از همه حقوق و قوانین، دیگر ربطی به جرائم خاص ندارد. این کار فقط از دست دستگاههای تولید قانون برمیآید. پس نمیتوان این واقعیت را کتمان کرد که دولت- ملتها، کماکان تعیینکننده اصلی گستره حقوق افرادند؛ انسانها در نظام قضائی-سیاسی کشورشان پذیرفته میشوند، شهروند میشوند و تمام حقوقشان بهلحاظ واقعی و عینی بهطور مستقیم به تابعیت یا گذرنامهشان گره میخورد، اما تا جایی که پای اعداد و آمار در میان است، تکرار اعداد امری ناگزیر خواهد بود. ارقام و ابعاد مهاجرت هر لحظه بهروز میشود، تکتک پناهجویان در هر برههای شمرده میشوند بیآنکه به حساب آیند. منظومهای از اعداد چندرقمی که الزاما در کنار یک عدد چهار رقمی تقویمی قرار میگیرند و با
نامهایی خاص، تاریخ تودهایشدن پدیده پناهجو را میسازند. تاریخی که ما را ناگزیر میکند حق پناهندگی را از مفاد قراردادها و پیمانها و سازوکارهای سازمانهای چندملیتی جدا کنیم و پناهجو را همانطور که هست ببینیم؛ بهعنوان مفهومی سراسر مرزی. تاریخی که نشان میدهد آوارگی پدیدهای است که اساس سامان سیاسی کشورها را از بیخوبن به پرسش میگیرد و نظم جهانی مبتنی بر واحدهای مرزی و قلمرویي را دچار بحران میکند.
2خاستگاه واژه «refugee» در زبانهای اروپایی که امروزه بهمعنای «پناهنده» استفاده میشود، به اواخر قرن هفدهم باز میگردد. در سال 1685 اصطلاح «réfugié» برای اولینبار بعد از فسخ قانون «نانت» در فرانسه استفاده شد. فرمان نانت را آنری چهارم، 12 آوریل 1598 بهمنظور برابری حقوق کاتولیکها و پروتستانها صادر کرد. بهموجب فرمان نانت، آزادی عقیده و ایمان و استفاده کامل از حقوق مدنی برای پروتستانهای فرانسه، هوگوناتها (Huguenots)، فراهم شد. بعد از فرمان نانت دولت شد پناهگاه هوگوناتها. اگرچه سرآغاز پناهدادن بهعنوان امری سیاسی را باید در فرمان اتلبرت یکم (در جنوب شرقی انگلستان) در قرن ششم میلادی جست که طبق آن کلیسا باید به بیپناهان امان میداد. بااینحال، با بهقدرترسیدن لویی چهاردهم، فرمان نانت در ۱۸ اکتبر 1685 باطل شد و بار دیگر پروتستانهای فرانسه در معرض آزار و اذیت قرار گرفتند. در پی آزار و تهدید اکثریت کاتولیک فرانسوی عليه پروتستانها، به یکباره چند هزار نفر از هوگوناتها مجبور به جلای وطن شدند. بیشتر پروتستانها به کشورهای دیگر فرار کردند، کشورهایی که عمدتا رقبای سیاسی و اقتصادی فرانسه بودند مثل انگلستان
و هلند. به این ترتیب جمعیت بیپناه هوگوناتها در این کشورها پناه گرفتند و واژه «refugee» را وارد زبان انگلیسی کردند؛ با ریشه فعلی «refugier» به معنای «to take shelter». بنابراین اولینبار این واژه در توصيف و نامگذاري کساني استفاده شد که بيپناه شدهاند و پناه ميجويند:
«one seeking asylum»؛ پناهجو. اما معناي امروزي آن به اتفاقات و جنگهای سالهای پایانی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بازمیگردد - خصوصا بعد از نخستین جنگ جهانگیر تاریخ که طي آن برای اولینبار در تاریخ، پناهجویان بهصورت پدیدهای تودهگیر ظاهر شدند. بخش اعظم بیدولتها یا بیملیتشدهها بعد از معاهدات صلح 1919 و 1920 از دل دولتهای جانشین بیرون آمدند و درحالیکه نمیتوانستند حمایت دستگاه سیاسی-قضائی جدید کشورشان را داشته باشند، همچون مزاحمی ناخوانده به جان همه دولتهای تازهاستقراريافته افتادند؛ دولتهایی که در هیئت دولت- ملتهای جدید خلق میشدند؛ یعنی همزمان با فروپاشی امپراتوریهای بزرگ روسیه، عثمانی و
اتریش-مجارستان و استقرار دولتهای بالتیک، شوروی و ترکیه. تنظیم پیماننامههای صلح، خطوط مرزی این نواحی را از نو کشید و نظم مادی جدیدی خلق کرد. تمام اتفاقات این برهه، در کنار افزایش تدریجی مقیاس جنگها و شمار ادواتی که در آنها استفاده میشد، ساختار جمعیتی و سرزمینی اروپای مرکزی و شرقی را از اساس دگرگون کرد. در این مدت کوتاه «یکونیم میلیون مردمان روسیه سفید، 700 هزار ارمنى، 500 هزار بلغارى، یک میلیون یونانى و صدها هزار آلمانى، مجارى و رومانیایى یار و دیار خود را ترک گفتند و به سرزمینهاى دیگر کوچ کردند» (آگامبن؛ 1387). اگرچه گاه نمیتوان خاستگاه واقعی آنها را تعیین کرد، بهویژه اگر در پایان جنگ تصادفا در شهر زادگاهشان سکونت نداشتند. بماند که گاهی نیز مکان تولد یا خاستگاه آنها در کوران منازعات پس از جنگ چنان به دفعات دستبهدست میشد که ملیت ساکنان آن سالبهسال تغییر میکرد. ازاینرو، بسیار بیش از آنچه تصورش کنیم، مردمان مختلف پس از جنگ جهانی اول از قضا به وضعیت بیدولتبودن پناه میآوردند تا بتوانند در همانجایی که بودند بمانند و از اخراج به سرزمین مادری جلوگیری کنند؛ همانجا که در آن بیگانه به حساب
میآمدند (آرنت؛ 1388). به اینترتیب مفهوم پناهجویی که در قرن هفدهم در معنای لغویاش استفاده میشد از سال 1914 تحول پیدا کرد و معنایش شد «one fleeing home»؛ کسی که از خانه/وطن خود فرار ميکند. البته موقعيت دقیق «refugee» در این مفهوم کاربردی برای اولینبار درباره غیرنظامیان فلاندری استفاده شد که برای فرار از جنگ اول به غرب اروپا گریختند. بنابراین واژه «refugee» از این پس در توصیف کساني استفاده شد که از خانهشان گریختهاند و بيخانمان شدهاند؛ «آواره» شدهاند، بنابراین آوارهها باید وارد گفتارهای حقوقی میشدند؛ باید پناهنده میشدند.
اگرچه اعداد چندان صادق نیستند، بااینحال حدودی از ظرف تاریخی محمول این اعداد به دست میدهند که میتوان براساس آن تغییر و تحول موقعیت تاریخی- مفهومی «بیدولتها» را دید. از دورانی که اشاره شد، نمونههای تاریخی بسیاری در دست است: فرار حدود دو میلیون نفر از یهودیان شرق اروپا در سالهای 1881 تا 1920؛ مهاجرت گسترده مسلمانان اروپا به ترکیه در سالهای آغازین قرن نوزدهم؛ آوارگی حدود 800 هزار نفر در پی جنگهای بالکان در سالهای 1912 و 1913؛ آوارگی بیش از یک میلیون ارمنی در پی حوادث معروف به نسلکشی ارامنه در سالهای 1915 تا 1923؛ تبادل جمعیت بین ترکیه و یونان که منجر به مهاجرت تقریبا دو میلیون نفر شد؛ 150 هزار نفر از مردم چکواسلواکی که بعد از ظهور نازیها در اول مارس 1939 مجبور شدند پناهنده شوند؛ 200 هزار نفر از یهودیان که در سالهای 1933 تا 1938 توانستند از دست نازیها به فرانسه فرار کنند و حدود 55 هزار یهودی که موفق شدند به فلسطین پناهنده شوند؛ در کنار خیل کثیر پناهجویان که بعد از جنگ داخلی اسپانیا در سراسر اروپا آواره شدند. نام مشترک همه این آوارگان، «بیدولتها» بود. اصطلاح بیدولت بیش از هر چیز این واقعیت
را تصدیق میکرد که این اشخاص حمایت حکومتهایشان را از دست دادهاند و برای حراست از جایگاه قانونیشان به توافقاتی بینالمللی نیاز دارند. ازاینرو، پس از ظهور تودهگیر پناهجویان، آنها با عنوان
«asylum seekers» در گفتار حقوقی به رسمیت شناخته شدند. تغییر و تحولی که نشان میدهد در گذار از پناهجویی به پناهندگی، آواره در نهایت باید در منطق دولت قلمرویي ادغام شود. نقطه عطف این حذف و ادغام را باید در لحظه تفکیک مهاجر از پناهجو طی سالهای 1920 تا 1950 دنبال کرد. تفکیکی که به زور دولت-ملتها و با قراردادهای گوناگون بینالمللی صورت گرفت. از اداره رسیدگی به امور پناهجویان ارمنی و روسی نانسن در سال 1921 تا هیأت عالی پناهندگان آلمانی در سال 1936، کمیته میاندولتی پناهندگان در سال 1938، کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در سال 1951 و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر در سال ۱۹۵۳. طبق این قراردادهای حقوقی، پناهجو و آواره در قاموس پناهنده وارد گفتار قضائی- سیاسی دولتها شد.
3 با جنگ اول جهانی، بسیاری از دولتهای اروپایی قوانینی وضع کردند که منجر شد بسیاری از شهروندان ملیت و تابعیت خود را از دست بدهند. از دولتهایی تازهتأسیس مانند شوروی و ترکیه که ملیت پناهندگان روسی، ارمنی و مجاری را از آنها میگرفتند تا اقدام دولت بلژیک در سال 1922 که تابعیت شهروندانی را که در دوران جنگ، دست به کارهای بهاصطلاح ضدِ ملی زده بودند ملغی کرد. یا اقدام مشابه دولت ایتالیا در سال 1926 درباره شهروندانی که به تشخیص خودش لایق شهروندی ایتالیا نبودند. اقدام جهان وستفالیایی تکرار شد و در سال 1933 دولت اتریش این روند را ادامه داد تا اینکه در اوج کار کارخانههای تولید قانون، در سال 1925 دولت آلمان با وضع قانون نورنبرگ شهروندان آلمانی را به دو گروه شهروندان رایش یا شهروندان تمامعیار و اتباع ملی؛ یعنی شهروندان درجه دو و فاقد حقوق سیاسی تقسیم کرد. مجموع اقداماتی را برای تغییری هموار کرد که در متن آن سرانجام باید همه اتباع ملی که خون بیگانه دارند ملیتشان را مثل آب خوردن با صدور حکم رسمی از دست بدهند. در پی این اقدامات و در کنار رشد ابعاد جنگها و ابزارهای کشتار، سیل عظیم تودههایی به راه افتاد که عملا
تابعیت هیچ دولتی را نداشتند. آرنت در مقاله «ما پناهندگان» در سال 1943 درباره این واقعیت که چگونه دولت-ملتها، کماکان تعیینکننده اصلی گستره حقوق انسانها هستند، مینویسد: «ما از آلمان اخراج شدیم، چون یهودی بودیم، هنوز از مرز فرانسه نگذشته بدل شدیم به بوشها* حتی به ما گفتند اگر مخالف نظریههای نژادی هیتلر هستیم، باید این عنوان را بپذیریم. در عرض هفت سال، نقش مضحک کسی را بازی کردیم که میخواهد فرانسوی شود - یا دستکم شهروند آینده فرانسه. اما با آغاز جنگ همه ما بهعنوان بوشها بازداشت و تحتنظر قرار گرفتیم... بعد از آنکه آلمانها به خاک فرانسه تجاوز کردند، فقط کافی بود دولت فرانسه عنوان را تغییر دهد؛ زندانی شده بودیم چون آلمانی بودیم، آزاد هم نمیشدیم چون یهودی بودیم». توصیفی جدلی که میکوشد نشان دهد تعیین حدود واقعی و عینی حقوق پناهجویان در بحبوحه جنگ دوم، مستقیما بسته به تابعیت آنها بود. چون عملا هیچ کشور یا دولت-ملتی با پذیرفتن شخص بیدولت موافق نبود و نیست. حتی فراتر از آن، جمعیت چشمگیری از بیدولتها که بهعنوان پناهجویان از خانه خود فرار کرده بودند، كساني بودند که دولتهایشان آنان را به مهاجرت و
بیدولتشدن وادار کرده بود. فرایندی که تا همین امروز ادامه دارد. اگرچه هر تلاشی از سوی کنفرانسهای بینالمللی برای تثبیت و استقرار نوعی جایگاه قانونی برای مردمان بیدولت محكوم به شکست بود. چراکه هیچ توافقی نمیتوانست قلمرویي را جابهجا کند که در آن یک بیگانه، در چارچوب قانون موجود، بايد قابل اخراجشدن باشد. (آرنت؛ 1388) آن هم به دلیلی روشن، این جهان همچنان وستفالیایی بود [و هست] و حاکمیت سیاسی مدرن مشروعیتش را از تثلیث دیرپای دولت- ملت- قلمرو میگیرد؛ تثلیثی که مبنای سازماندهی سیاسی- قضائی اروپا بود. در دل نظام سیاسی دولت-ملت، هیچ فضای مستقلی برای خود انسان از آن حیث که انسان است در کار نیست. این نظام از این حیث، دولتی است که تولد را شالوده حاکمیت و اقتدار خودش میکند. (آگامبن؛ 1387). در چنین منطقی مسئله پناهجویی بهعنوان عنصری که آرامش آن را بر هم میزند، هرچه زودتر باید از بین میرفت. دلایل بسیاری برای این واقعیت وجود داشت که از نقاط دردسرساز قدیمی اروپا ناشی میشد؛ این واقعیت، دولتهای قلمرویي را از این میترساند که آنان که از تثلیت دیرپای «دولت- قلمرو-ملت» بیرون رانده شدهاند، میتوانند در حکم نقطه
شروع جنبشی علیه همین نظم باشند. این مفهوم سراسر مرزی، اصول و مبادی دولت-ملت را از بیخ و بن به پرسش میگرفت. پس باید فقط به یک سؤال پاسخ میدادند: چگونه میتوان پناهندگان را دوباره اخراج کرد؟ یا دقیقتر، چگونه میتوان قابلیت اخراجشدن آنها را تقویت کرد؟ شاید جالب باشد بدانیم در پاسخ به این سؤال بود که برای اولینبار پلیس در اروپای غربی اقتدار امروزیاش را یافت و توانست بهطور مستقل عمل کند و مستقیما بر مردم حکم براند. قدرت و توان پلیس در نسبت مستقیم با سیل پناهجویان رشد کرد. هرچه نسبت مردمان بیدولت و حتی آنان که بالقوه ممکن بود بیدولت شوند بیشتر میشد، تغییر تدریجی دولت-ملتها به یک دولت پلیسی نیز شتاب بیشتری مییافت.
4 تودهایشدن پدیده پناهجویی بعد از جنگ دوم تا همین امروز هم ادامه داشته است: آوارگی میلیونها نفر از مسلمانان هند که مجبور شدند بعد از تأسیس کشور پاکستان در ۱۹۴۷ به پاکستان مهاجرت کنند و میلیونها هندو که عکس آنها مهاجرت کردند. در این واقعه محل زندگی 18 میلیون هندو و مسلمان جابهجا شد که یکی از بزرگترین جابهجاییهای جمعیتی در طول تاریخ است. تجزیه کشور پاکستان در ۱۹۷۱ نیز به آوارگی نزدیک به 10 میلیون نفر از ساکنان این کشور منجر شد. آوارگی میلیونها فلسطینی از سال 1948؛ آوارگی هزاران ویتنامی در جنگ ویتنام؛ آوارگی چندصد هزار نفر در دهه۱۹۹۰ در بوسنی و کوزوو؛ و آوارگی میلیونها افغان که مهمترین بخش از تاریخ پدیده آوارگی در سالهای اخیر به حساب میآید و تابستان امسال که شمار آوارگان و پناهجویان خاورمیانه شاید بزرگترین بحران آوارگان پس از جنگ جهانی دوم باشد - موج جدیدی از هجوم آوارگان به کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی که دولتهای این قلمروها را دستپاچه کرده است. طبق تاریخ پدیده تودهگیر پناهجویی، اکنون پدیده مهاجرت غیرقانونی به کشورهای اتحادیه اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا ابعاد و مختصاتی یافته که
تحول ریشهای پدیده پناهجویی را توضیح میدهد. پناهجویان که تا پیش از این بهعنوان فیگوری حاشیهای بهحساب میآمدند، اکنون با ازکارانداختن شبکه میان بشر و شهروند به عاملی تعیینکننده در حیات دولت-ملتهای مدرن بدل شدهاند. چون دولتهای این جوامع امروز با انبوه بیدولتها یا ناشهروندانی طرف هستند که حضور چند هزار نفریشان در پشت گیتهای بازرسی مرزها، فضای بکری را رو میآورد که نمیتوان آن را بر هیچ قلمرو سرزمینی و ملی همگنی منطبق کرد. اين امر ریشه در یک تناقض دارد: بشر در دوران جدید، قاعدتا، عضو نهادی سیاسی به نام دولت است. دولت به او از این حیث که در قلمرو خونی و جغرافیایی آن به دنیا آمده، حقوقی میدهد؛ اما ناگهان بشری پیدا میشود که از بیرون میآید و عضو آن نظام سیاسی نیست؛ شهروند هیچ دولت-ملتی نیست، اما حق خود را مطالبه میکند و میخواهد بهعنوان یک انسان به حساب آید نه اینکه فقط شمرده شود.
5 در الهیات مسیحی همواره تأکید بر دو لحظه است؛ یکی روز جمعهای که مسیح مصلوب میشود و دیگر یکشنبهای که به رستاخیز میرود، اما تقریبا در هیچجای این تاریخ صحبتی از شنبه میان این دو روز نیست. یکشنبه یا همان لحظه موعود رستگاری در الهیات مسیحی، امیدی است به لحظه رهاییبخش، مردم آواره همگی مردماني هستند كه در شنبه زندگی میکنند، بیهیچ امیدی به رسیدن یکشنبه موعود. آواره نزدیکترین فیگور به ذات بشر است. اگر بنا باشد اعلامیه جهانی حقوق بشر را دوباره بنویسند، به گواه تاریخ، حق بشر بیش و پيش از هر چیز یعنی حق آواره. اما این گره کورتر از این حرفهاست. شاید جدیترین و سطحیترین راهحل این باشد که آواره باید حق پیوستن به یک جامعه سیاسی و سپس ادغام در آن را از طریق برخوردارشدن از حقوق شهروندی دولتها داشته باشد. پس باز هم برای بشربودن، برای اینکه بشر از حقی برخوردار باشد، گویی باید شهروند شود. انگار پیش از شهروندی هیچ حقی وجود ندارد و تمام چکوچانهها بر سر استحقاق شهروندشدن بوده و هست و خواهد بود. به این اعتبار شاید همه ما مردم روز شنبه هستیم و ازاینرو، به قول فيلسوف ايتاليايي جورجو آگامبن «بقای حیات سیاسی آدمیان
را امروز تنها در چنین فضایی میتوان تصور کرد».
پينوشت:
* فرانسویان در جنگ اول به طعنه و تمسخر، آلمانیها را بوش (boche) خطاب میکردند؛ کلهکدوهای آلمانی. اگرچه در حالت کلی میتوان بوش را به معنای آلمانی در نظر گرفت.
منابع:
1- آرنت، هانا؛ «افول دولت-ملت و پایان حقوق بشر، (قانون و خشونت)»؛ ترجمه: جواد گنجی؛ نشر رخداد نو؛ 1388
2- آگامبن، جورجو؛ «وسایل بیهدف: یادداشتهایی در باب سیاست»؛ ترجمه: امید مهرگان، صالح نجفی؛ نشر چشمه؛ 1387
Arendt, Hannah; We Refugees; Menorah Journal 31, no. 1 (1943): 69-77
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.