نگاه استراتژیك به تأثیرگذاری گردشگری
مرتضی رحمانیموحد-معاون گردشگری کشور
برای شروع مطلب اگر بخواهم تحلیل خودم را از اتفاقهایی که در حوزه گردشگری ایران در سال 1394 افتاد، بگویم باید به این موضوع اشاره کنم که سال 1394 چه دستاوردهایی برای گردشگری ایران داشت؛ البته نه لزوما درباره تصمیمها یا برنامهریزیهای سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی؛ بلکه از منظر اتفاقات جهانی، تحولات منطقهای و هر چیزی که احساس میکنیم در گردشگری ایران اثر گذاشته است.
با توجه به اینکه گردشگری پدیدهای است که ارتباط مستقیم و تنگاتنگ با تعاملات بینالمللی و روابط بین کشورها و ملتها دارد، بالطبع بزرگترین شاخص تحولات و تأثیرات حوزه گردشگری کشور، ناشی از توافق بینالمللی یا ورود به شرایط پساتحریم است. در حقیقت این پساتحریم و ورود به شرایط عادی زندگی در عرصه بینالمللی، خودش نوعی بازگشایی و شکوفایی صنعت گردشگری را به همراه دارد که در درون خودش مولد فعالیتهای اقتصادی شده و انگیزش و تحریک تقاضا برای ورود به عرصههای مختلف صنعت گردشگری ایجاد کرده است. اینها دستاوردهای بزرگی است که گردشگری کشور در سال 1394 در بخشی از سال انتظارش را میکشید و در بخشی دیگر از سال در حال تجربه شیرینی نتایج آن بود. بههرحال ما میتوانیم بگوییم گردشگری ما در سال 1394 موفق شد روی سکوی جهش شکوفایی برای دوران پیشِرو قرار بگیرد.
درباره تحولات منطقهای مثل اتفاقاتی که بین روسیه و ترکیه و همچنین بین روسیه و مصر افتاد و اینکه آیا این رویدادها تأثیری مستقیم یا غیرمستقیم بر صنعت گردشگری کشور گذاشته یا خواهد گذاشت نیز باید ابتدا در نظر داشت گردشگری کشور ما گردشگری تخصصی است و نه گردشگری انبوه و اساسا فرهنگ و حتی زیرساختهای کشور هم به ما اجازه پذیرایی از گردشگران انبوه را نمیدهد.
برهمیناساس است که گردشگری تخصصی، یعنی گردشگر فرهنگی - تاریخی به عنوان یکی از اولویتها و جنبههای اصلی گردشگری ما قرار میگیرد. در چنین موقعیتی، وقتی به شرایط امنیتی در منطقه یا تعاملات بین کشورها، چالشهایی که بینشان ایجاد شده و ... نگاه میکنیم، میبینیم الان جمهوری اسلامی ایران از یک مزیت برتر امنیتی برای جذب گردشگران بینالمللی در حوزه فرهنگ، تاریخ و حتی گردشگری مذهبی برخوردار است. الان کشورهای اسلامی و مسلمان اطراف ما، که علاقهمند به حضور در یک کشور اسلامی با رعایت استانداردهای گردشگری حلال هستند، جمهوری اسلامی ایران را انتخاب میکنند؛ البته اگرچه ما مدتی است که چالشهایی در روابطمان با برخی کشورهای همسایه و کشورهای عربی جنوب خلیجفارس داریم، اما باید دانست که این چالشها دائمی نیست.
ولی آنچه در ارتباط بین روسیه و ترکیه اتفاق افتاده، بر صنعت گردشگری منطقه دو تأثیر را خواهد داشت: یک تأثیر موقت و زودگذر و یک تأثیر بلندمدت. در تأثیر زودگذر ممکن است کاهشهای آماری در روابط گردشگری بین این کشورها ایجاد شود، ولی تأثیر بلندمدتش این است که صحنه گردشگری روسیه که ترکیه را به عنوان یک مقصد میدیده، دچار تردید، بازنگری و بازبینی و تجدیدنظر میشود. درست در این نقطه است که بازارهای جایگزین باید بهسرعت بیایند و خودشان را در این شرایطِ تردید و تجدیدنظر جا بیندازند.
ما نیز با همین نگاه توانستیم مناسبات جدیتری را در روابط گردشگریمان با روسیه ایجاد کنیم و در پی آن به دنبال این هستیم که بهطور جدی بحث ویزا را در بحث گردشگری و دستکم سفرهای دستهجمعی با این کشور حل و تسهیلاتی فراهم کنیم که بتوانیم برای مثال در دوره سرمای روسیه میزبان گردشگران این کشور باشیم. این بخشی از نگاهی است که ما در چارچوب تحولات منطقهای به گردشگری داریم. سفر چند وقت پیش ما به عنوان نماینده سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی به مسکو برای پیگیری همین موضوع بود؛ چراکه ما در سطح کلان هماهنگیمان با دستگاههای متولی ویزا که وزارت امور خارجه كشورمان در رأس آنهاست، به این جمعبندی رسیدیم که در زمینه تسهیل صدور روادید میان ایران و روسیه، به صورت دوجانبه و دوطرفه عمل كنیم؛ البته باید مطالعه كرد كشورهایی كه حتی به صورت یكطرفه مثلا اقدام به لغو روادید با روسیه كردهاند، چه آثار و منافعی برای آنها حاصل شده است. طبق برنامه قرار است ما گزارش كارشناسی را به همكارانمان در وزارت خارجه بدهیم، شاید بتوانیم نگاهشان را به سمت اعمال این نوع تسهیلات هم جذب كنیم. ولی در هر صورت این کار نیاز به طی مراتبی
دارد. گام اول میتواند به صورت لغو روادید برای پاسپورتهای سیاسی خدمت باشد كه البته ارتباطی به گردشگری پیدا نمیكند. بعد بايد در حوزه سفر و گردشگری درخواستها را طبقهبندی کرد؛ مثلا برای استادان دانشگاه، پزشكان، تجار و ... اقدام به تسهیل صدور روادید کرد. در شرایط کنونی روابط با روسیه، این کشور در زمینه نگاه طبقهبندی و تسهیل و حمایت از سفر بین اتباع با وزارت امور خارجه ما به جمعبندی رسیده و سند آن نیز امضا شده است و همانطور هم كه اعلام شد، این چارچوب از هفدهم بهمنماه اجرائی شد.
اما آنچه باید در گردشگری تحقق پیدا كند و میتواند به عنوان هدف اصلی در نظر گرفته شود، این است كه ما بیاییم در سطح سفرهای دستهجمعی روادید را لغو کنیم. اگر این کار انجام شود منجر به حمایت و تشویق سفرهای گروهی خواهد شد كه تبعات و اثرات مثبت بسیار زیادی خواهد داشت.
هماکنون روسیه با چین و هند چنین تفاهمنامهای دارد، به این شکل که مثلا رفتوآمد گروههای گردشگری پنج نفر به بالا بین این کشورها، شامل لغو روادید میشوند. مقامات روسیه مشابه همین طرح را به آژانس فدرال گردشگری کشور خودشان برای در دستور کار قراردادن با ایران پیشنهاد دادهاند. ما نیز همین مدل را به وزارت خارجهمان پیشنهاد كرده و گفتهایم اگر این مدل باشد، ما هم به شرط عمل متقابل، از آن استقبال میکنیم که البته به اعتقاد من، این یك آغاز برای افزایش مراودات و همکاریهای دو کشور در زمینه گردشگری خواهد بود.
موضوع دیگری که در سال 94 در حوزه گردشگری کشور رخ داد، در سفر اخیر رئیسجمهور به فرانسه كه رئیس سازمان میراث فرهنگی هم همراهشان بود، تفاهمنامههایی در زمینه گردشگری امضا شد. اصولا تفاهمنامهها در روابط بینالملل، یعنی تثبیت نگاه حقوقی و ساختاری كشورها به موضوعات مورد علاقه و مشترك؛ یعنی وقتی دو طرف روی موضوع یا موضوعاتی بندهایی را به عنوان عبارات مورد توافق برای پیشرفت و توسعه همكاریها در آن چارچوب امضا میكنند، این یعنی بالاترین سقف اعتبار و پشتوانهداشتن برای یك حركت و یك فعالیت بین دو كشور.
برهمیناساس و با درنظرداشتن این نکته که فرانسه بزرگترین كشور از نظر آمار گردشگران ورودی در دنیا، با زیرساختها و تأسیسات مختلف، با برندهای بیشمار در هتلها، در غذا، در آموزش و با سالیان سال سابقه است، معتقدم وقتی گردشگری در این سطح از نگاه روابط بین دو كشور قرار میگیرد، نشاندهنده این است كه هم ما توانستهایم این تقویت نگاه به گردشگری ایران را در نزد مقامات فرانسوی ایجاد كنیم و هم درون دولت خودمان این مسئله به عنوان یك نگاه استراتژیك به وجود آمده است.
گردشگری در فرانسه زیرمجموعه وزارت امور خارجه تعریف شده است. برهمیناساس بالطبع با ابزارهای خوب حمایتی از طریق دیپلماسی و دستگاه سیاست خارجی این کشور نیز میتواند همراه باشد. ما با چنین چشماندازی مقدمات این تفاهمنامه را فراهم كردیم و نکته مهمتر آنکه سندی که ایران با فرانسه در زمینه گردشگری امضا کرده است، بسیار اجرائیتر و كاربردیتر از سندهای روتین ما با كشورهای دیگر است.
در پایان مایلم با نظر به همین تحولات و رویدادها و تفاهمنامه در حوزه گردشگری، تأکید کنم من چشمانداز گردشگری ایران برای سال 1395 را بسیار روشن و امیدواركننده میبینم؛ چراکه در دو سال اخیر یک نگاه استراتژیك به تأثیرگذاری گردشگری در اقتصاد، فرهنگ و تعاملات بینالمللی و داخلی شکل گرفته است. این نگاه توانسته است در نظام ارتباطات و مناسبات بین مردم با مردم، دولت با مردم و نهادهای مرتبط با مردم، بازتعریفی از گردشگری در اذهان عمومی و افراد تأثیرگذار و همچنین افكار دولتمردان ایجاد كند.
برای شروع مطلب اگر بخواهم تحلیل خودم را از اتفاقهایی که در حوزه گردشگری ایران در سال 1394 افتاد، بگویم باید به این موضوع اشاره کنم که سال 1394 چه دستاوردهایی برای گردشگری ایران داشت؛ البته نه لزوما درباره تصمیمها یا برنامهریزیهای سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی؛ بلکه از منظر اتفاقات جهانی، تحولات منطقهای و هر چیزی که احساس میکنیم در گردشگری ایران اثر گذاشته است.
با توجه به اینکه گردشگری پدیدهای است که ارتباط مستقیم و تنگاتنگ با تعاملات بینالمللی و روابط بین کشورها و ملتها دارد، بالطبع بزرگترین شاخص تحولات و تأثیرات حوزه گردشگری کشور، ناشی از توافق بینالمللی یا ورود به شرایط پساتحریم است. در حقیقت این پساتحریم و ورود به شرایط عادی زندگی در عرصه بینالمللی، خودش نوعی بازگشایی و شکوفایی صنعت گردشگری را به همراه دارد که در درون خودش مولد فعالیتهای اقتصادی شده و انگیزش و تحریک تقاضا برای ورود به عرصههای مختلف صنعت گردشگری ایجاد کرده است. اینها دستاوردهای بزرگی است که گردشگری کشور در سال 1394 در بخشی از سال انتظارش را میکشید و در بخشی دیگر از سال در حال تجربه شیرینی نتایج آن بود. بههرحال ما میتوانیم بگوییم گردشگری ما در سال 1394 موفق شد روی سکوی جهش شکوفایی برای دوران پیشِرو قرار بگیرد.
درباره تحولات منطقهای مثل اتفاقاتی که بین روسیه و ترکیه و همچنین بین روسیه و مصر افتاد و اینکه آیا این رویدادها تأثیری مستقیم یا غیرمستقیم بر صنعت گردشگری کشور گذاشته یا خواهد گذاشت نیز باید ابتدا در نظر داشت گردشگری کشور ما گردشگری تخصصی است و نه گردشگری انبوه و اساسا فرهنگ و حتی زیرساختهای کشور هم به ما اجازه پذیرایی از گردشگران انبوه را نمیدهد.
برهمیناساس است که گردشگری تخصصی، یعنی گردشگر فرهنگی - تاریخی به عنوان یکی از اولویتها و جنبههای اصلی گردشگری ما قرار میگیرد. در چنین موقعیتی، وقتی به شرایط امنیتی در منطقه یا تعاملات بین کشورها، چالشهایی که بینشان ایجاد شده و ... نگاه میکنیم، میبینیم الان جمهوری اسلامی ایران از یک مزیت برتر امنیتی برای جذب گردشگران بینالمللی در حوزه فرهنگ، تاریخ و حتی گردشگری مذهبی برخوردار است. الان کشورهای اسلامی و مسلمان اطراف ما، که علاقهمند به حضور در یک کشور اسلامی با رعایت استانداردهای گردشگری حلال هستند، جمهوری اسلامی ایران را انتخاب میکنند؛ البته اگرچه ما مدتی است که چالشهایی در روابطمان با برخی کشورهای همسایه و کشورهای عربی جنوب خلیجفارس داریم، اما باید دانست که این چالشها دائمی نیست.
ولی آنچه در ارتباط بین روسیه و ترکیه اتفاق افتاده، بر صنعت گردشگری منطقه دو تأثیر را خواهد داشت: یک تأثیر موقت و زودگذر و یک تأثیر بلندمدت. در تأثیر زودگذر ممکن است کاهشهای آماری در روابط گردشگری بین این کشورها ایجاد شود، ولی تأثیر بلندمدتش این است که صحنه گردشگری روسیه که ترکیه را به عنوان یک مقصد میدیده، دچار تردید، بازنگری و بازبینی و تجدیدنظر میشود. درست در این نقطه است که بازارهای جایگزین باید بهسرعت بیایند و خودشان را در این شرایطِ تردید و تجدیدنظر جا بیندازند.
ما نیز با همین نگاه توانستیم مناسبات جدیتری را در روابط گردشگریمان با روسیه ایجاد کنیم و در پی آن به دنبال این هستیم که بهطور جدی بحث ویزا را در بحث گردشگری و دستکم سفرهای دستهجمعی با این کشور حل و تسهیلاتی فراهم کنیم که بتوانیم برای مثال در دوره سرمای روسیه میزبان گردشگران این کشور باشیم. این بخشی از نگاهی است که ما در چارچوب تحولات منطقهای به گردشگری داریم. سفر چند وقت پیش ما به عنوان نماینده سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی به مسکو برای پیگیری همین موضوع بود؛ چراکه ما در سطح کلان هماهنگیمان با دستگاههای متولی ویزا که وزارت امور خارجه كشورمان در رأس آنهاست، به این جمعبندی رسیدیم که در زمینه تسهیل صدور روادید میان ایران و روسیه، به صورت دوجانبه و دوطرفه عمل كنیم؛ البته باید مطالعه كرد كشورهایی كه حتی به صورت یكطرفه مثلا اقدام به لغو روادید با روسیه كردهاند، چه آثار و منافعی برای آنها حاصل شده است. طبق برنامه قرار است ما گزارش كارشناسی را به همكارانمان در وزارت خارجه بدهیم، شاید بتوانیم نگاهشان را به سمت اعمال این نوع تسهیلات هم جذب كنیم. ولی در هر صورت این کار نیاز به طی مراتبی
دارد. گام اول میتواند به صورت لغو روادید برای پاسپورتهای سیاسی خدمت باشد كه البته ارتباطی به گردشگری پیدا نمیكند. بعد بايد در حوزه سفر و گردشگری درخواستها را طبقهبندی کرد؛ مثلا برای استادان دانشگاه، پزشكان، تجار و ... اقدام به تسهیل صدور روادید کرد. در شرایط کنونی روابط با روسیه، این کشور در زمینه نگاه طبقهبندی و تسهیل و حمایت از سفر بین اتباع با وزارت امور خارجه ما به جمعبندی رسیده و سند آن نیز امضا شده است و همانطور هم كه اعلام شد، این چارچوب از هفدهم بهمنماه اجرائی شد.
اما آنچه باید در گردشگری تحقق پیدا كند و میتواند به عنوان هدف اصلی در نظر گرفته شود، این است كه ما بیاییم در سطح سفرهای دستهجمعی روادید را لغو کنیم. اگر این کار انجام شود منجر به حمایت و تشویق سفرهای گروهی خواهد شد كه تبعات و اثرات مثبت بسیار زیادی خواهد داشت.
هماکنون روسیه با چین و هند چنین تفاهمنامهای دارد، به این شکل که مثلا رفتوآمد گروههای گردشگری پنج نفر به بالا بین این کشورها، شامل لغو روادید میشوند. مقامات روسیه مشابه همین طرح را به آژانس فدرال گردشگری کشور خودشان برای در دستور کار قراردادن با ایران پیشنهاد دادهاند. ما نیز همین مدل را به وزارت خارجهمان پیشنهاد كرده و گفتهایم اگر این مدل باشد، ما هم به شرط عمل متقابل، از آن استقبال میکنیم که البته به اعتقاد من، این یك آغاز برای افزایش مراودات و همکاریهای دو کشور در زمینه گردشگری خواهد بود.
موضوع دیگری که در سال 94 در حوزه گردشگری کشور رخ داد، در سفر اخیر رئیسجمهور به فرانسه كه رئیس سازمان میراث فرهنگی هم همراهشان بود، تفاهمنامههایی در زمینه گردشگری امضا شد. اصولا تفاهمنامهها در روابط بینالملل، یعنی تثبیت نگاه حقوقی و ساختاری كشورها به موضوعات مورد علاقه و مشترك؛ یعنی وقتی دو طرف روی موضوع یا موضوعاتی بندهایی را به عنوان عبارات مورد توافق برای پیشرفت و توسعه همكاریها در آن چارچوب امضا میكنند، این یعنی بالاترین سقف اعتبار و پشتوانهداشتن برای یك حركت و یك فعالیت بین دو كشور.
برهمیناساس و با درنظرداشتن این نکته که فرانسه بزرگترین كشور از نظر آمار گردشگران ورودی در دنیا، با زیرساختها و تأسیسات مختلف، با برندهای بیشمار در هتلها، در غذا، در آموزش و با سالیان سال سابقه است، معتقدم وقتی گردشگری در این سطح از نگاه روابط بین دو كشور قرار میگیرد، نشاندهنده این است كه هم ما توانستهایم این تقویت نگاه به گردشگری ایران را در نزد مقامات فرانسوی ایجاد كنیم و هم درون دولت خودمان این مسئله به عنوان یك نگاه استراتژیك به وجود آمده است.
گردشگری در فرانسه زیرمجموعه وزارت امور خارجه تعریف شده است. برهمیناساس بالطبع با ابزارهای خوب حمایتی از طریق دیپلماسی و دستگاه سیاست خارجی این کشور نیز میتواند همراه باشد. ما با چنین چشماندازی مقدمات این تفاهمنامه را فراهم كردیم و نکته مهمتر آنکه سندی که ایران با فرانسه در زمینه گردشگری امضا کرده است، بسیار اجرائیتر و كاربردیتر از سندهای روتین ما با كشورهای دیگر است.
در پایان مایلم با نظر به همین تحولات و رویدادها و تفاهمنامه در حوزه گردشگری، تأکید کنم من چشمانداز گردشگری ایران برای سال 1395 را بسیار روشن و امیدواركننده میبینم؛ چراکه در دو سال اخیر یک نگاه استراتژیك به تأثیرگذاری گردشگری در اقتصاد، فرهنگ و تعاملات بینالمللی و داخلی شکل گرفته است. این نگاه توانسته است در نظام ارتباطات و مناسبات بین مردم با مردم، دولت با مردم و نهادهای مرتبط با مردم، بازتعریفی از گردشگری در اذهان عمومی و افراد تأثیرگذار و همچنین افكار دولتمردان ایجاد كند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.