درباره خودکشتن
خودکشی یکی از معضلات اجتماعی است که امروزه با توجه به پیچیدهترشدن تعاملات و ارتباطات در بیشتر جوامع رو به افزایش است. آمارها نشاندهنده آن است که نـابسامانیهای اجـتماعی، ناملایمات زندگی و ناتـوانایی در مقابله بـا مشکلات، ازجمله دلایلی است که بهویژه مردان را در معرض بسیاری از آسیبهای روانی و میل به خودکشی قرار میدهد.
آمار جهانی نشان میدهد بالاترین میزان خودکشی در دنیا مربوط بـه کـشورهای ژاپن، آمریکا و برخی از کشورهای اروپای شرقی و پایـینترین آن نـیز مـتعلق به اسپانیا و پرتغال و ایرلند است. خودکشی در آمریکا، هشتمین عامل مرگ و سومین عامل مرگ بین جوانان 15 تا 24 سال است. در کشور آمریکا مردان چهار بـرابر بیشتر از زنـان بـر اثر خودکشی ميميرند؛ درحالیکه تعداد تلاش زنان بـرای خـودکشی بیشتر از مردان است. براساس یک تحقیق که حدود 10 سال پیش به وسیله دانشجویان دانشگاه هاروارد در سطح حدود 10 هزار دبیرستان کشور آمریکا انجام شد، 1,24 درصـد دانشآموزان به طور جـدی به خودکشی فکر میکنند، 7,17 درصد برای خودکشی برنامه دارند و تـصمیم گرفتهاند، 7,8 درصد تاکنون خودکشی را تجربه کردهاند و 8,2 درصد بر اثر خودکشی آسیبهای جسمی یا روحی دیدهاند و تحت مراقبتهای خاص قرار دارنـد. بـاایـنحال، آمارها نشان میدهد خودکشی بین نوجوانان آمریکایی در دهه گذشته 25 درصـد کـاهش داشته است.
از جمعیت یکمیلیاردو 300 میلیون نفری چین، 26 میلیون نفر به افسردگی مبتلا هستند و از این تعداد بین 10 تـا 15 درصـدشان دسـت به خودکشی میزنند. سالانه حدود پنج میلیون خودکشی در چین اتفاق میافتد که تنها بـخشی از آنـها مـوفقيتآمیز است. خودکشی روزانه به طور میانگین 685 نفر از جمعیت کشور چین کم میکند.
هندیها بیشترین خـودکشی را بـین جـوانان در سطح جهان دارند. از هر صد هزار زن جوان، 148 نفر و از هر صد هزار مرد جوان، 58 نفر اقدام به خودکشی مـیکنند کـه 14 درصد از آمار خودکشی جهان را شامل میشود. براساس بررسیها در هند، اختلافات خانوادگی، خـشونت عـلیه هـمسران و بیماریهای روانی در جنوب هند بیشترین عامل خودکشی در جوانان هندی است. در بین کشورهای عضو اتـحادیه اروپا، فـنلاند رتبه اول و پرتغال رتبه آخر را از لحاظ آمار خودکشی دارا هستند. از هر صد هزار جوان فنلاندی بین 15 تـا 24 سـال، 45 نـفر دست به خودکشی میزنند، اما در پرتغال از هر صد هزار جوان حدود هشت نفر خودکشی میکنند. خودکشی در ژاپن شـشمین عـامل مرگومیر است و از هر صد هزار نفر در ژاپن، 27 نفر اقدام به خودکشی میکنند. مشکلات جـسمانی و فـشار اقـتصادی علل اصلی خودکشی در ژاپن هستند. براساس فرهنگ ژاپنی خودکشی به عنوان یک شیوه افتخارآمیز برای قبول شـکست شـناخته مـیشود و به همین خاطر آمار خودکشی در این کشور نسبت به دیگر کشورها در سطح بـالاتری قـرار دارد. در ژاپن باشگاههای خودکشی به صورت اینترنتی تشکیل شدهاند که افراد از طریق
آنها یکدیگر را پیدا میکنند و دست به خودکشی
دسـته جـمعی میزنند. گسترش روزافزون این نوع خودکشی، پلیس ژاپن را به فکر راهاندازی پلیس اطلاعات بـرای کـنترل پیامهای این نوع انجمنها و چترومهای اینترنتی انـداخته اسـت. در سال 2014 در کشور ژاپن حدود 32 هزار ژاپنی از این طـریق خودکشی کـردهاند و حدود 70 باشگاه فعال خودکشی اینترنتی شناسایی شده است. همچنین در بیلانی دیگر، سازمان بهداشت جـهانی
(noitazinagrO htlaeH dlroW) تـخمین زده است در هر سال حدود یـک مـیلیون انسان خـودکشی مـیکنند. آمـار خودکشی در جهان 16 نفر به ازای هـر صـد هزار نفر است و به طور متوسط در هر 40 ثانیه یک نفر خودکشی میکند. پیشبینی میشود در سـال 2020 ایـن تعداد به 5،1 میلیون نفر در سال بـرسد.
اما در ایران
ایران در بـین کـشورهای دنیا در زمینه خودکشی توسط برخی از ارائهدهندگان آمـار رتبه 48 و برخی دیگر رتبه 58 را دارد. طبق آمار منتشرشده از سوی وزارت بهداشت جمهوری اسلامی، استان لرسـتان در اولیـن رتبه و استانهای مازندران و گلستان در رتـبههای بـعدی قـرار دارند و همچنین کـمترین آمـار خودکشی در استان سیستانوبـلوچستان اسـت. یکی از عمدهترین دلایل خودکشی در ایران فـقر و افـسردگی اعلام شـده است. براساس آمار سازمان بهداشت جهانی، میزان خودکشی در مردان 16 و در زنان چهار مورد در هر میلیون نفر در سـال 2012 بـوده اسـت؛ درحالیکه در ایران 200 مورد برای هر صد هزار نفر اسـت. در اسـتان ایـلام خـودکشی بـین زنـان به پدیدهای رایج تبدیل شده است. بنابه اعلام مشاور استاندار ایلام- که بیشترین آمار خودکشی در ایران را دارد- در سال حدود 400 مورد خودکشی در استان 580هزارنفری ایلام اتفاق میافتد که سـهم زنان از این تعداد 220 نفر است. اکثریت این زنان نیز خودسوزی را انتخاب میکنند.
دکتر حمیدرضا پوراعتماد، روانشناس و استاد دانشگاه شهید بهشتی در گفتوگو با «شرق»، با بررسی علل خودکشی از نظر اجتماعی میگوید: «فقر، بیکاری، طـلاق، فـقدان حمایت خانوادگی و فشارهای روزافزون اجتماعی بر زندگی افراد، شکستها، سوءاستفاده جنسی، عشقهای بيسرانجام در جوانان و... را میتوان علل اجتماعی این اقدام دانست، اما علل خودکشی از نظر روانشناسی پوچی، ناامیدی، احساس شکست، بحرانهای عاطفی، احساس گناه، افسردگی، اعـتیاد، بـیماریهای روانی و جسمی مانند ایدز و سرطان و هپاتیت هستند».
پوراعتماد اشخاصی را که بیشتر از بقیه در معرض خودکشی قرار دارند، در دسته افرادی طبقهبندی میکند که در اثر ناهنجاریهای خانوادگی طلاق گرفته یا پدر و مادرشان طلاق گرفته باشند، افرادی که سابقه اقـدام بـه خـودکشی دارند یا اینکه سابقه خـودکشی در یـکی از اعـضای خانواده آنها وجود داشته باشد، افرادی که در فقر یا فحشای مطلق زندگی میکنند، افرادی که افسرده بوده و از همهچیز قطع امید کردهاند و افرادی که با حادثههای ناگوار و غیرقابلقـبول مواجه شدهاند.
در سالی که گذشت مسئله خودکشی به یک بحران تبدیل شد، دانشجویان و دانشآموزان در صدر اخبار خودکشیها قرار داشتند. سه دانشجو در دانشگاه سراسری و سه دانشجو در دانشگاه آزاد تنها آمار ثبتشده، رسمی و اعلامشده از خودکشیهای موفق و ناموفق دانشجویی بودند. در اردیبهشت سال 94، یک دانشجوی دختر خلخالی، از دانشگاه محقق اردبیلی با خوردن قرص برنج به زندگی خود پایان داد. در مرداد و در آذر ماه، دو دانشجو در خوابگاه دانشجویی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی دست به خودکشی زدند که یکی از آنها نافرجام بود و متأسفانه دیگری یک دانشجوی کارشناسی ارشد مکاترونیک را به کام مرگ فروبرد و همان روزها یک دانشجو در دانشگاه تبریز خود را از ساختمان اصلی دانشگاه به پایین پرت کرد. در دانشگاه آزاد نیز خودسوزی و پریدن از ارتفاع نیز هرازچندگاهی از سوی دانشجویان اتفاق میافتاد، اما در صدر این اخبار آمار تکاندهنده خودکشی دانشآموزان بود که به گواه آمار سال 1394 تعداد آنها به 13 نفر رسید. از تابستان ۱۳۹۴ تا سوم بهمن 1394، ۱۳ دانشآموز خودکشی کردهاند. برپایه این گزارش، ۹ دانشآموز خود را حلقآویز کردهاند، سه نفر از ساختمان خانه و پل عابر پیاده پایین
پریدهاند و یک نفر با سلاح گرم جان خود را گرفته است. این آمار اما صرفا مربوط به دانشآموزانی است که دست به خودکشی زده و جان خود را از دست دادهاند، اما از شمار خودکشی دانشآموزانی که از مرگ نجات پیدا میکنند، آماری در دست نیست. بیایید یک بار دیگر تکتک این خودکشیها را مرور کنیم... . ۳۰ خرداد در تهران، مجید، ۱۴ساله، دانشآموز مدرسه نمونه دولتی تهران، بهدلیل مردودشدن در امتحانات پایان سال، با سیم برق خود را از تراس حلقآویز کرد و روز بعد به دلیل آسیب مغزی جان سپرد. 30 تیر در آذربایجانغربی دختری ۱۸ساله، دانشآموز رشته تجربی در محله شهرک فرهنگیان شهرستان بوکان، پس از اعلام نتیجه کنکور سراسری و قبولنشدن در دانشگاه، با پرتکردن خود از طبقه سوم خانه، به زندگیاش پایان داد.
۱۴ شهریور در لرستان، امیر، دانشآموز ۱۴ساله یکی از مدارس لرستان، به دلیل نمره پایین در درس ریاضی و ترس از سرزنششدن، با شلیک گلوله به زندگی خود پایان داد. 18 مهر در تهران، پریناز ۱۳ساله خود را از میان نردههای پل عابر در شرق تهران به پایین پرتاب کرد و پس از برخورد با اتوبوس جان باخت. براساس اظهارات دوست این دانشآموز، او پیش از خودکشی گفته بود از زندگی خسته شدهام. 18 آبان در آذربایجان غربی «هاوری» دانشآموز ۱۱ساله، ساکن محله تاجالدین در شهرستان اشنویه، جلوی آینه خود را دار زد و جان سپرد. این کودک، دو روز پس از دیدن فیلمی با مضمون خودکشی، دست به چنین اقدامی زد. هفتم آبان در تهران دانشآموز پنجم ابتدایی در محله خلیج فارس تهران به وسیله روسری، خودش را از میله بارفیکس حلقآویز کرد و جان سپرد؛ دلیل این خودکشی بیان نشد. 17 آبان در مازندران، «مهرشاد»، دانشآموز ۱۴ساله، ساکن شهر «رستمکلا» خود را از پنکه سقفی خانه حلقآویز کرد و جان سپرد. در نامه مکتوبی که مهرشاد از خود به جا گذاشته آمده: «فردا همهتان به مراسم تشییع جنازهام بیایید». 27 آبان در خراسان جنوبی، دانشآموز ۱۶ ساله مدرسه شبانهروزی شهید مطهری،
در آبیز شهرستان زیرکوه که قبلا پدرش او را سرزنش کرده بود، وقتی همه خواب بودند، خود را از نردههای پشت خوابگاه حلقآویز کرد و جان داد. 27 آذر در خراسان شمالی، «سجاد» ۱۵ساله، دانشآموز دوم دبیرستان یکی از مدارس شبانهروزی در روستای کهنه جلگه مانه و سملقان به دلیل احضار والدینش از سوی مدیر مدرسه، خود را در آغل گوسفندان حلقآویز کرد و به زندگی خود پایان داد. هفتم دی در یزد، «الف»، دانشآموز ۱۳ساله مدرسه نمونه دولتی بافق یزد، به دلیل افت تحصیلی، خود را از میله بارفیکس اتاق حلقآویز کرد و جان سپرد. 19 دی در تهران، پسر ۱۱سالهای با حلقآویزکردن خود از چارچوب در بالکن به وسیله روسری مادرش به زندگی خود پایان داد. این دانشآموز که فصل امتحانات خود را میگذرانده، اضطراب شدیدی داشته و وقتی در خانه تنها بوده، دست به چنین کاری زده است. 22 دی در یزد، اختلاف خانوادگی باعث خودکشی و مرگ دانشآموز دختر پایه نهم شد، او از آخرین طبقه آپارتمان خود را به پایین پرتاب کرد.
مطابق گزارشها از ۱۳ خودکشی رخ داده، علت شش خودکشی مرتبط با افت تحصیلی، قبولنشدن در امتحانات یا کنکور و احضار والدین به مدرسه بوده است، علت سه مورد از این خودکشیها، سرزنش والدین، خستگی از شرایط زندگی و دیدن فیلم درباره خودکشی عنوان شده و هنوز علت چهار مورد اعلام نشده است. مهدی بهلولی، روزنامهنگار و معلم، در گفتوگو با «شرق» درباره خودکشی کودکان و دانشآموزان میگوید: «درباره خودکشی کودکان، نکته نخستی که میتوان گفت این است که دراینباره آمار دقیقی در دست نیست. برخی از خانوادهها، هنگامی که فرزندشان اقدام به خودکشی میکند، مایل نیستند مرگ بچه آنها به عنوان خودکشی اعلام شود. من چندین نمونه از سالهای گذشته و یک مورد در همین سال 94 در ذهن دارم که مرگ دانشآموز به عنوان خودکشی اعلام نشده، اما به احتمال خیلی زیاد خودکشی بوده است. پس به نظر من، به احتمال بسیار زیاد، تعداد خودکشیهای کودکان در هر سال بیش از آن چیزی است که اعلام و رسانهای میشود. اما خودکشی کودکان را میتوان از یک زاویه، دو دسته دانست: 1. خودکشیای که از قبل نشانههای آن دیده میشود؛ 2. خودکشیای که از قبل نشانههای آن دیده نمیشود. برخی به
دومین نوع خودکشی «خودکشی آنی» میگویند. اغلب وقتی در کودکی نوعی افسردگی شدید دیده شود یا در خانه با مشکلات خانوادگی زیاد و ازهمپاشیدگی خانوادگی روبهرو شود یا اینکه از سوی همسنوسالهای خودش- بهویژه در میان پسران- با آزار و اذیت مداوم مواجه شود، میتوان انتظار اقداماتی مانند خودکشی را داشت. خودکشی در کل، بیشتر دو عامل روانی و محیطی دارد که در خودکشی نوع اول، نشانههای آن از پیش از خودکشی نمود مییابد. اما دسته دوم خودکشیها، خودکشیهایی هستند که نشانههای چندانی ندارند و شاید در یکی، دو ساعت پیش از خودکشی در رفتار شخص و کودک نمود بیابند. این نوع خودکشی کودک، هنگامی که رسانهای میشود، به نوعی جامعه را در بهت فرومیبرد؛ چراکه کودک نه مشکل خانوادگی داشته و نه افسرده بوده و نه آزار دیده یا اذیت شده است؛ یعنی در کل یک کودک عادی با شرایطی عادی بوده، اما به یکباره دست به خودکشی زده است. تحلیل این خودکشیها بسیار دشوار است و اغلب به صورت یک راز باقی میماند». وی در ادامه افزود: «برخی نیز آنها را خودکشیهای توجیهناپذیر میدانند. خودکشیها را البته میتوان از یک زاویه دیگر هم دستهبندی دوگانه کرد: خودکشیهای
برگشتپذیر و خودکشیهای برگشتناپذیر. خودکشی برگشتپذیر، یعنی اینکه مثلا یک نوجوان یا جوان میزان مشخصی دارو بخورد که میداند میتوان او را نجات داد یا دستکم خودش احتمال نجات را بدهد. این خودکشیها به نوعی به خاطر رساندن یک پیام اتفاق میافتند. اما در خودکشیهای برگشتناپذیر طرف میداند که امکان بازگشتی نیست؛ مثلا طرف خودش را از روی یک پل بلند پایین میاندازد. خودکشی آنی برگشتناپذیر، یک راز است که باید درباره آن پژوهشهای بسیار انجام داد که متأسفانه اغلب به خاطر شرایط روحی نامناسب ِ پدر- مادر و اطرافیان جانباخته، چه در ایران و چه در کشورهای دیگر، همچنان به صورت یک راز باقی مانده است». این آموزگار تأکید میکند: «خودکشی کودکان البته فقط در ایران رخ نمیدهد. در آمریکا، خودکشی عامل سوم مرگ جوانان اعلام شده است. در ژاپن نیز خودکشی- چه کودک و چه بزرگسال- آمار بالایی دارد. چندی پیش اعلام شد در این کشور، شمار چشمگیری از دانشآموزان در ماه سپتامبر- بهویژه همان روز نخست ماه که روز آغاز مدرسه است - و پس از تعطیلات تابستانی دست به خودکشی زدهاند. پژوهشی تازه در ژاپن، با بررسی بیش از 18 هزار خودکشی دانشآموزی بین
سالهای 1972 تا 2013 ژاپن، این نتیجه را اعلام کرد».
بهلولی در پایان تأکید میکند: «اما برگردیم به خودکشی آنی برگشتناپذیر کودکان، به نظر میرسد افزون بر عاملهای روانشناسانه، بتوان مسئله را اینگونه هم دید که به گفته برخی اندیشهوران، هماکنون مرز سخت میان دنیای کودک و دنیای بزرگسالی فروریخته است. کودک کنونی، خیلی خیلی زودتر از کودک گذشته، «بزرگ» میشود و میتواند دست به اقدامات «بزرگ» بزند. کودک، نوجوان و جوان دوران ماهواره و اینترنت، به مراتب بسیار پیچیدهتر از گذشته شده است؛ پس بروز رفتارهای پیچیده از او نیز نباید چندان دور از انتظار باشد. کودک پیچیده کنونی، پدر- مادر، آموزگار و مدرسه پیچیده میخواهد که بتواند از آنها اثر بپذیرد. کودک پیچیده کنونی، الگوی پیچیده میخواهد كه بتواند با او ارتباط بگیرد تا هنگام انجام کارهای خطرناک - مستقیم یا غیرمستقیم- به کمک او بیاید. دکتر شریعتی در دوران نوجوانی قصد خودکشی داشته، اما به گفته خودش در آخرین لحظه، مولوی او را نجات داده است. گفتوگو و ارتباط کودک، با الگوی اثرگذار موفق، چهبسا بتواند از خیلی خودکشیهای آنی برگشتناپذیر کودکان جلوگیری کند».
اردیبهشت ماه سال 94 بود که محمدرضا فراهانی، معاون دانشجویی وزارت بهداشت در یک نشست خبری از افزایش آمار خودکشی دانشجویان علوم پزشکی در سال ۹۳ نسبت به سال ۹۲ خبر داد. البته پیش از این هم بسیاری از مسئولان تأکید کرده بودند خانوادهها ترجیح میدهند حتی اگر فرزندان آنها خودکشی میکنند، مرگ آنها به صورت طبیعی عنوان شود.
سازمانهای مختلفی در ایران آمار مربوط به این آسیب اجتماعی را منتشر میکنند، ولی این آمارها روزآمد نیست. با اینکه اکنون در سال ۱۳۹۴ هستیم، سایت سازمان پزشکی قانونی کشور آمار مرگهای مشکوک به خودکشی را در چهار ماهه اول سال ۱۳۹۲ منتشر کرده است. براساس مقایسه دو آمار در ۹ ماهه اول سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ شاهد افزایش ۱۴درصدی مرگهای مشکوک به خودکشی هستیم. بهروزترین آمار مربوط به سال ۱۳۹۲ است که احمد شجاعی، رئیس سازمان پزشکی قانونی اعلام کرده است: «متأسفانه خودکشی در کشور افزایش یافته است و آمار مربوطه در این زمینه بسیار نگرانکننده است. در سال ۹۲ خودکشیهای منجر به مرگ به چهار هزار و 55 نفر رسیده و این آمار نشان میدهد سلامت روانی جامعه مطلوب نیست».
خودکشی به عنوان یک پدیده اجتماعی علل متفاوتی دارد، برخی از جامعهشناسان معتقدند زمانی که فرد در شرایطی قرار میگیرد که در جریان اجتماعیشدن، مهمبودن و مورد توجه جامعهبودن را از دست میدهد و به نقطه ناامیدی میرسد، خودکشی رخ میدهد؛ برای مثال زمانی که موج اخراج از کار بدون بیمههای بیکاری آغاز میشود و فرد تصور میکند که از دایره تقسیم اجتماعی خارج شده و جامعه دیگر اهمیتی به او نمیدهد، احتمال اقدام به خودکشی افزایش مییابد.
برپایه آمار سازمان پزشکی قانونی ایران، موارد خودکشی در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال، بیشترین مرگهای مشکوک را با ۲۸/۲ درصد به خود اختصاص داده است. اگر آمار گروه سنی ۲۵ تا ۲۹ سال را با ۱۷/۶ درصد و گروه سنی زیر ۱۸ سال را با هشت درصد به آن اضافه کنیم با آمار ۵۴درصدی روبهرو خواهیم بود؛ یعنی بیش از نیمی از خودکشیهای سال ایران را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل میدهند.
خودکشی یکی از معضلات اجتماعی است که امروزه با توجه به پیچیدهترشدن تعاملات و ارتباطات در بیشتر جوامع رو به افزایش است. آمارها نشاندهنده آن است که نـابسامانیهای اجـتماعی، ناملایمات زندگی و ناتـوانایی در مقابله بـا مشکلات، ازجمله دلایلی است که بهویژه مردان را در معرض بسیاری از آسیبهای روانی و میل به خودکشی قرار میدهد.
آمار جهانی نشان میدهد بالاترین میزان خودکشی در دنیا مربوط بـه کـشورهای ژاپن، آمریکا و برخی از کشورهای اروپای شرقی و پایـینترین آن نـیز مـتعلق به اسپانیا و پرتغال و ایرلند است. خودکشی در آمریکا، هشتمین عامل مرگ و سومین عامل مرگ بین جوانان 15 تا 24 سال است. در کشور آمریکا مردان چهار بـرابر بیشتر از زنـان بـر اثر خودکشی ميميرند؛ درحالیکه تعداد تلاش زنان بـرای خـودکشی بیشتر از مردان است. براساس یک تحقیق که حدود 10 سال پیش به وسیله دانشجویان دانشگاه هاروارد در سطح حدود 10 هزار دبیرستان کشور آمریکا انجام شد، 1,24 درصـد دانشآموزان به طور جـدی به خودکشی فکر میکنند، 7,17 درصد برای خودکشی برنامه دارند و تـصمیم گرفتهاند، 7,8 درصد تاکنون خودکشی را تجربه کردهاند و 8,2 درصد بر اثر خودکشی آسیبهای جسمی یا روحی دیدهاند و تحت مراقبتهای خاص قرار دارنـد. بـاایـنحال، آمارها نشان میدهد خودکشی بین نوجوانان آمریکایی در دهه گذشته 25 درصـد کـاهش داشته است.
از جمعیت یکمیلیاردو 300 میلیون نفری چین، 26 میلیون نفر به افسردگی مبتلا هستند و از این تعداد بین 10 تـا 15 درصـدشان دسـت به خودکشی میزنند. سالانه حدود پنج میلیون خودکشی در چین اتفاق میافتد که تنها بـخشی از آنـها مـوفقيتآمیز است. خودکشی روزانه به طور میانگین 685 نفر از جمعیت کشور چین کم میکند.
هندیها بیشترین خـودکشی را بـین جـوانان در سطح جهان دارند. از هر صد هزار زن جوان، 148 نفر و از هر صد هزار مرد جوان، 58 نفر اقدام به خودکشی مـیکنند کـه 14 درصد از آمار خودکشی جهان را شامل میشود. براساس بررسیها در هند، اختلافات خانوادگی، خـشونت عـلیه هـمسران و بیماریهای روانی در جنوب هند بیشترین عامل خودکشی در جوانان هندی است. در بین کشورهای عضو اتـحادیه اروپا، فـنلاند رتبه اول و پرتغال رتبه آخر را از لحاظ آمار خودکشی دارا هستند. از هر صد هزار جوان فنلاندی بین 15 تـا 24 سـال، 45 نـفر دست به خودکشی میزنند، اما در پرتغال از هر صد هزار جوان حدود هشت نفر خودکشی میکنند. خودکشی در ژاپن شـشمین عـامل مرگومیر است و از هر صد هزار نفر در ژاپن، 27 نفر اقدام به خودکشی میکنند. مشکلات جـسمانی و فـشار اقـتصادی علل اصلی خودکشی در ژاپن هستند. براساس فرهنگ ژاپنی خودکشی به عنوان یک شیوه افتخارآمیز برای قبول شـکست شـناخته مـیشود و به همین خاطر آمار خودکشی در این کشور نسبت به دیگر کشورها در سطح بـالاتری قـرار دارد. در ژاپن باشگاههای خودکشی به صورت اینترنتی تشکیل شدهاند که افراد از طریق
آنها یکدیگر را پیدا میکنند و دست به خودکشی
دسـته جـمعی میزنند. گسترش روزافزون این نوع خودکشی، پلیس ژاپن را به فکر راهاندازی پلیس اطلاعات بـرای کـنترل پیامهای این نوع انجمنها و چترومهای اینترنتی انـداخته اسـت. در سال 2014 در کشور ژاپن حدود 32 هزار ژاپنی از این طـریق خودکشی کـردهاند و حدود 70 باشگاه فعال خودکشی اینترنتی شناسایی شده است. همچنین در بیلانی دیگر، سازمان بهداشت جـهانی
(noitazinagrO htlaeH dlroW) تـخمین زده است در هر سال حدود یـک مـیلیون انسان خـودکشی مـیکنند. آمـار خودکشی در جهان 16 نفر به ازای هـر صـد هزار نفر است و به طور متوسط در هر 40 ثانیه یک نفر خودکشی میکند. پیشبینی میشود در سـال 2020 ایـن تعداد به 5،1 میلیون نفر در سال بـرسد.
اما در ایران
ایران در بـین کـشورهای دنیا در زمینه خودکشی توسط برخی از ارائهدهندگان آمـار رتبه 48 و برخی دیگر رتبه 58 را دارد. طبق آمار منتشرشده از سوی وزارت بهداشت جمهوری اسلامی، استان لرسـتان در اولیـن رتبه و استانهای مازندران و گلستان در رتـبههای بـعدی قـرار دارند و همچنین کـمترین آمـار خودکشی در استان سیستانوبـلوچستان اسـت. یکی از عمدهترین دلایل خودکشی در ایران فـقر و افـسردگی اعلام شـده است. براساس آمار سازمان بهداشت جهانی، میزان خودکشی در مردان 16 و در زنان چهار مورد در هر میلیون نفر در سـال 2012 بـوده اسـت؛ درحالیکه در ایران 200 مورد برای هر صد هزار نفر اسـت. در اسـتان ایـلام خـودکشی بـین زنـان به پدیدهای رایج تبدیل شده است. بنابه اعلام مشاور استاندار ایلام- که بیشترین آمار خودکشی در ایران را دارد- در سال حدود 400 مورد خودکشی در استان 580هزارنفری ایلام اتفاق میافتد که سـهم زنان از این تعداد 220 نفر است. اکثریت این زنان نیز خودسوزی را انتخاب میکنند.
دکتر حمیدرضا پوراعتماد، روانشناس و استاد دانشگاه شهید بهشتی در گفتوگو با «شرق»، با بررسی علل خودکشی از نظر اجتماعی میگوید: «فقر، بیکاری، طـلاق، فـقدان حمایت خانوادگی و فشارهای روزافزون اجتماعی بر زندگی افراد، شکستها، سوءاستفاده جنسی، عشقهای بيسرانجام در جوانان و... را میتوان علل اجتماعی این اقدام دانست، اما علل خودکشی از نظر روانشناسی پوچی، ناامیدی، احساس شکست، بحرانهای عاطفی، احساس گناه، افسردگی، اعـتیاد، بـیماریهای روانی و جسمی مانند ایدز و سرطان و هپاتیت هستند».
پوراعتماد اشخاصی را که بیشتر از بقیه در معرض خودکشی قرار دارند، در دسته افرادی طبقهبندی میکند که در اثر ناهنجاریهای خانوادگی طلاق گرفته یا پدر و مادرشان طلاق گرفته باشند، افرادی که سابقه اقـدام بـه خـودکشی دارند یا اینکه سابقه خـودکشی در یـکی از اعـضای خانواده آنها وجود داشته باشد، افرادی که در فقر یا فحشای مطلق زندگی میکنند، افرادی که افسرده بوده و از همهچیز قطع امید کردهاند و افرادی که با حادثههای ناگوار و غیرقابلقـبول مواجه شدهاند.
در سالی که گذشت مسئله خودکشی به یک بحران تبدیل شد، دانشجویان و دانشآموزان در صدر اخبار خودکشیها قرار داشتند. سه دانشجو در دانشگاه سراسری و سه دانشجو در دانشگاه آزاد تنها آمار ثبتشده، رسمی و اعلامشده از خودکشیهای موفق و ناموفق دانشجویی بودند. در اردیبهشت سال 94، یک دانشجوی دختر خلخالی، از دانشگاه محقق اردبیلی با خوردن قرص برنج به زندگی خود پایان داد. در مرداد و در آذر ماه، دو دانشجو در خوابگاه دانشجویی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی دست به خودکشی زدند که یکی از آنها نافرجام بود و متأسفانه دیگری یک دانشجوی کارشناسی ارشد مکاترونیک را به کام مرگ فروبرد و همان روزها یک دانشجو در دانشگاه تبریز خود را از ساختمان اصلی دانشگاه به پایین پرت کرد. در دانشگاه آزاد نیز خودسوزی و پریدن از ارتفاع نیز هرازچندگاهی از سوی دانشجویان اتفاق میافتاد، اما در صدر این اخبار آمار تکاندهنده خودکشی دانشآموزان بود که به گواه آمار سال 1394 تعداد آنها به 13 نفر رسید. از تابستان ۱۳۹۴ تا سوم بهمن 1394، ۱۳ دانشآموز خودکشی کردهاند. برپایه این گزارش، ۹ دانشآموز خود را حلقآویز کردهاند، سه نفر از ساختمان خانه و پل عابر پیاده پایین
پریدهاند و یک نفر با سلاح گرم جان خود را گرفته است. این آمار اما صرفا مربوط به دانشآموزانی است که دست به خودکشی زده و جان خود را از دست دادهاند، اما از شمار خودکشی دانشآموزانی که از مرگ نجات پیدا میکنند، آماری در دست نیست. بیایید یک بار دیگر تکتک این خودکشیها را مرور کنیم... . ۳۰ خرداد در تهران، مجید، ۱۴ساله، دانشآموز مدرسه نمونه دولتی تهران، بهدلیل مردودشدن در امتحانات پایان سال، با سیم برق خود را از تراس حلقآویز کرد و روز بعد به دلیل آسیب مغزی جان سپرد. 30 تیر در آذربایجانغربی دختری ۱۸ساله، دانشآموز رشته تجربی در محله شهرک فرهنگیان شهرستان بوکان، پس از اعلام نتیجه کنکور سراسری و قبولنشدن در دانشگاه، با پرتکردن خود از طبقه سوم خانه، به زندگیاش پایان داد.
۱۴ شهریور در لرستان، امیر، دانشآموز ۱۴ساله یکی از مدارس لرستان، به دلیل نمره پایین در درس ریاضی و ترس از سرزنششدن، با شلیک گلوله به زندگی خود پایان داد. 18 مهر در تهران، پریناز ۱۳ساله خود را از میان نردههای پل عابر در شرق تهران به پایین پرتاب کرد و پس از برخورد با اتوبوس جان باخت. براساس اظهارات دوست این دانشآموز، او پیش از خودکشی گفته بود از زندگی خسته شدهام. 18 آبان در آذربایجان غربی «هاوری» دانشآموز ۱۱ساله، ساکن محله تاجالدین در شهرستان اشنویه، جلوی آینه خود را دار زد و جان سپرد. این کودک، دو روز پس از دیدن فیلمی با مضمون خودکشی، دست به چنین اقدامی زد. هفتم آبان در تهران دانشآموز پنجم ابتدایی در محله خلیج فارس تهران به وسیله روسری، خودش را از میله بارفیکس حلقآویز کرد و جان سپرد؛ دلیل این خودکشی بیان نشد. 17 آبان در مازندران، «مهرشاد»، دانشآموز ۱۴ساله، ساکن شهر «رستمکلا» خود را از پنکه سقفی خانه حلقآویز کرد و جان سپرد. در نامه مکتوبی که مهرشاد از خود به جا گذاشته آمده: «فردا همهتان به مراسم تشییع جنازهام بیایید». 27 آبان در خراسان جنوبی، دانشآموز ۱۶ ساله مدرسه شبانهروزی شهید مطهری،
در آبیز شهرستان زیرکوه که قبلا پدرش او را سرزنش کرده بود، وقتی همه خواب بودند، خود را از نردههای پشت خوابگاه حلقآویز کرد و جان داد. 27 آذر در خراسان شمالی، «سجاد» ۱۵ساله، دانشآموز دوم دبیرستان یکی از مدارس شبانهروزی در روستای کهنه جلگه مانه و سملقان به دلیل احضار والدینش از سوی مدیر مدرسه، خود را در آغل گوسفندان حلقآویز کرد و به زندگی خود پایان داد. هفتم دی در یزد، «الف»، دانشآموز ۱۳ساله مدرسه نمونه دولتی بافق یزد، به دلیل افت تحصیلی، خود را از میله بارفیکس اتاق حلقآویز کرد و جان سپرد. 19 دی در تهران، پسر ۱۱سالهای با حلقآویزکردن خود از چارچوب در بالکن به وسیله روسری مادرش به زندگی خود پایان داد. این دانشآموز که فصل امتحانات خود را میگذرانده، اضطراب شدیدی داشته و وقتی در خانه تنها بوده، دست به چنین کاری زده است. 22 دی در یزد، اختلاف خانوادگی باعث خودکشی و مرگ دانشآموز دختر پایه نهم شد، او از آخرین طبقه آپارتمان خود را به پایین پرتاب کرد.
مطابق گزارشها از ۱۳ خودکشی رخ داده، علت شش خودکشی مرتبط با افت تحصیلی، قبولنشدن در امتحانات یا کنکور و احضار والدین به مدرسه بوده است، علت سه مورد از این خودکشیها، سرزنش والدین، خستگی از شرایط زندگی و دیدن فیلم درباره خودکشی عنوان شده و هنوز علت چهار مورد اعلام نشده است. مهدی بهلولی، روزنامهنگار و معلم، در گفتوگو با «شرق» درباره خودکشی کودکان و دانشآموزان میگوید: «درباره خودکشی کودکان، نکته نخستی که میتوان گفت این است که دراینباره آمار دقیقی در دست نیست. برخی از خانوادهها، هنگامی که فرزندشان اقدام به خودکشی میکند، مایل نیستند مرگ بچه آنها به عنوان خودکشی اعلام شود. من چندین نمونه از سالهای گذشته و یک مورد در همین سال 94 در ذهن دارم که مرگ دانشآموز به عنوان خودکشی اعلام نشده، اما به احتمال خیلی زیاد خودکشی بوده است. پس به نظر من، به احتمال بسیار زیاد، تعداد خودکشیهای کودکان در هر سال بیش از آن چیزی است که اعلام و رسانهای میشود. اما خودکشی کودکان را میتوان از یک زاویه، دو دسته دانست: 1. خودکشیای که از قبل نشانههای آن دیده میشود؛ 2. خودکشیای که از قبل نشانههای آن دیده نمیشود. برخی به
دومین نوع خودکشی «خودکشی آنی» میگویند. اغلب وقتی در کودکی نوعی افسردگی شدید دیده شود یا در خانه با مشکلات خانوادگی زیاد و ازهمپاشیدگی خانوادگی روبهرو شود یا اینکه از سوی همسنوسالهای خودش- بهویژه در میان پسران- با آزار و اذیت مداوم مواجه شود، میتوان انتظار اقداماتی مانند خودکشی را داشت. خودکشی در کل، بیشتر دو عامل روانی و محیطی دارد که در خودکشی نوع اول، نشانههای آن از پیش از خودکشی نمود مییابد. اما دسته دوم خودکشیها، خودکشیهایی هستند که نشانههای چندانی ندارند و شاید در یکی، دو ساعت پیش از خودکشی در رفتار شخص و کودک نمود بیابند. این نوع خودکشی کودک، هنگامی که رسانهای میشود، به نوعی جامعه را در بهت فرومیبرد؛ چراکه کودک نه مشکل خانوادگی داشته و نه افسرده بوده و نه آزار دیده یا اذیت شده است؛ یعنی در کل یک کودک عادی با شرایطی عادی بوده، اما به یکباره دست به خودکشی زده است. تحلیل این خودکشیها بسیار دشوار است و اغلب به صورت یک راز باقی میماند». وی در ادامه افزود: «برخی نیز آنها را خودکشیهای توجیهناپذیر میدانند. خودکشیها را البته میتوان از یک زاویه دیگر هم دستهبندی دوگانه کرد: خودکشیهای
برگشتپذیر و خودکشیهای برگشتناپذیر. خودکشی برگشتپذیر، یعنی اینکه مثلا یک نوجوان یا جوان میزان مشخصی دارو بخورد که میداند میتوان او را نجات داد یا دستکم خودش احتمال نجات را بدهد. این خودکشیها به نوعی به خاطر رساندن یک پیام اتفاق میافتند. اما در خودکشیهای برگشتناپذیر طرف میداند که امکان بازگشتی نیست؛ مثلا طرف خودش را از روی یک پل بلند پایین میاندازد. خودکشی آنی برگشتناپذیر، یک راز است که باید درباره آن پژوهشهای بسیار انجام داد که متأسفانه اغلب به خاطر شرایط روحی نامناسب ِ پدر- مادر و اطرافیان جانباخته، چه در ایران و چه در کشورهای دیگر، همچنان به صورت یک راز باقی مانده است». این آموزگار تأکید میکند: «خودکشی کودکان البته فقط در ایران رخ نمیدهد. در آمریکا، خودکشی عامل سوم مرگ جوانان اعلام شده است. در ژاپن نیز خودکشی- چه کودک و چه بزرگسال- آمار بالایی دارد. چندی پیش اعلام شد در این کشور، شمار چشمگیری از دانشآموزان در ماه سپتامبر- بهویژه همان روز نخست ماه که روز آغاز مدرسه است - و پس از تعطیلات تابستانی دست به خودکشی زدهاند. پژوهشی تازه در ژاپن، با بررسی بیش از 18 هزار خودکشی دانشآموزی بین
سالهای 1972 تا 2013 ژاپن، این نتیجه را اعلام کرد».
بهلولی در پایان تأکید میکند: «اما برگردیم به خودکشی آنی برگشتناپذیر کودکان، به نظر میرسد افزون بر عاملهای روانشناسانه، بتوان مسئله را اینگونه هم دید که به گفته برخی اندیشهوران، هماکنون مرز سخت میان دنیای کودک و دنیای بزرگسالی فروریخته است. کودک کنونی، خیلی خیلی زودتر از کودک گذشته، «بزرگ» میشود و میتواند دست به اقدامات «بزرگ» بزند. کودک، نوجوان و جوان دوران ماهواره و اینترنت، به مراتب بسیار پیچیدهتر از گذشته شده است؛ پس بروز رفتارهای پیچیده از او نیز نباید چندان دور از انتظار باشد. کودک پیچیده کنونی، پدر- مادر، آموزگار و مدرسه پیچیده میخواهد که بتواند از آنها اثر بپذیرد. کودک پیچیده کنونی، الگوی پیچیده میخواهد كه بتواند با او ارتباط بگیرد تا هنگام انجام کارهای خطرناک - مستقیم یا غیرمستقیم- به کمک او بیاید. دکتر شریعتی در دوران نوجوانی قصد خودکشی داشته، اما به گفته خودش در آخرین لحظه، مولوی او را نجات داده است. گفتوگو و ارتباط کودک، با الگوی اثرگذار موفق، چهبسا بتواند از خیلی خودکشیهای آنی برگشتناپذیر کودکان جلوگیری کند».
اردیبهشت ماه سال 94 بود که محمدرضا فراهانی، معاون دانشجویی وزارت بهداشت در یک نشست خبری از افزایش آمار خودکشی دانشجویان علوم پزشکی در سال ۹۳ نسبت به سال ۹۲ خبر داد. البته پیش از این هم بسیاری از مسئولان تأکید کرده بودند خانوادهها ترجیح میدهند حتی اگر فرزندان آنها خودکشی میکنند، مرگ آنها به صورت طبیعی عنوان شود.
سازمانهای مختلفی در ایران آمار مربوط به این آسیب اجتماعی را منتشر میکنند، ولی این آمارها روزآمد نیست. با اینکه اکنون در سال ۱۳۹۴ هستیم، سایت سازمان پزشکی قانونی کشور آمار مرگهای مشکوک به خودکشی را در چهار ماهه اول سال ۱۳۹۲ منتشر کرده است. براساس مقایسه دو آمار در ۹ ماهه اول سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ شاهد افزایش ۱۴درصدی مرگهای مشکوک به خودکشی هستیم. بهروزترین آمار مربوط به سال ۱۳۹۲ است که احمد شجاعی، رئیس سازمان پزشکی قانونی اعلام کرده است: «متأسفانه خودکشی در کشور افزایش یافته است و آمار مربوطه در این زمینه بسیار نگرانکننده است. در سال ۹۲ خودکشیهای منجر به مرگ به چهار هزار و 55 نفر رسیده و این آمار نشان میدهد سلامت روانی جامعه مطلوب نیست».
خودکشی به عنوان یک پدیده اجتماعی علل متفاوتی دارد، برخی از جامعهشناسان معتقدند زمانی که فرد در شرایطی قرار میگیرد که در جریان اجتماعیشدن، مهمبودن و مورد توجه جامعهبودن را از دست میدهد و به نقطه ناامیدی میرسد، خودکشی رخ میدهد؛ برای مثال زمانی که موج اخراج از کار بدون بیمههای بیکاری آغاز میشود و فرد تصور میکند که از دایره تقسیم اجتماعی خارج شده و جامعه دیگر اهمیتی به او نمیدهد، احتمال اقدام به خودکشی افزایش مییابد.
برپایه آمار سازمان پزشکی قانونی ایران، موارد خودکشی در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال، بیشترین مرگهای مشکوک را با ۲۸/۲ درصد به خود اختصاص داده است. اگر آمار گروه سنی ۲۵ تا ۲۹ سال را با ۱۷/۶ درصد و گروه سنی زیر ۱۸ سال را با هشت درصد به آن اضافه کنیم با آمار ۵۴درصدی روبهرو خواهیم بود؛ یعنی بیش از نیمی از خودکشیهای سال ایران را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل میدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.