|

اگر اسد نبود؟

محمدعلی عسگری

تصورش را بکنید اگر اعتراضات سوریه نیز مانند بقیه کشورهای عربی، به‌ويژه تونس، مصر، لیبی و یمن با همان آهنگ پیش می‌رفت و در نهايت به سقوط نظام حاکم بر دمشق مي‌انجاميد، چه اتفاقی می‌افتاد؟ این اتفاق هرگز روی نداد و اکنون احتمال وقوع آن تقریبا به صفر رسیده است، اما می‌توان چنین تصوری را در ذهن پروراند؛ تصوری که بی‌گمان به درک موقعیت کنونی سوریه کمک می‌کند.

طبق آنچه در سایر کشورها موسوم به بهار عربی اتفاق افتاد، برای سوریه نیز دو سناریو را مي‌توان تصور كرد؛ برای سناریوی نخست می‌توان در بهترین حالت نمونه‌ای مانند اوکراین را مثال زد یا با تخفیفاتی عراق کنونی را و برای سناریوی دوم در بدترین حالت می‌توان لیبی را مثال زد یا یمن را با همه ویرانه‌هایش. اکنون اجازه بدهید کمی دقیق‌تر به مسئله نگاه کنیم.
1 در سناریوی اول فرض بر این گذاشته می‌شود حرکت‌های مردمی سوریه در سال 2010 پیش می‌رفت و به جای فروافتادن در جنگی داخلی یا بدتر از آن جنگ نیابتی، با حمایت گروه‌های داخلی و نیروهای خارجی سرانجام به انقلاب بزرگ اجتماعی- سیاسی تبدیل می‌شد. کشور سوریه در فردای بعد از اسد باید دولتی موقت تشکیل می‌داد و بعد انتخاباتی سراسری برای تشکیل پارلمان برگزار می‌کرد. بعد به همان ترتیب قانون اساسی جدیدی تدوین می‌شد و مطابق با آن، انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار می‌شد.
جریان‌های فعال و قدرتمند در جریان اعتراضات آن زمان سوریه عبارت بودند از سکولارهای خارج‌نشین، ملی‌گراهای مخالف با خاندان اسد، اخوان‌المسلمین زخم‌خورده از گذشته و برخی گروه‌های معترض قومی مثل کردها. گروه‌های اول، دوم و تا حدودی چهارم از سوی کشورهای غربی و در رأس آنها آمریکا حمایت می‌شدند؛ گروه سوم به طور خاص از سوی ترکیه حمایت می‌شد و دراین‌میان کشورهایی مانند قطر و عربستان سعودی نیز به‌ دنبال سرنگونی اسد و پیداکردن جای پایی در آینده سوریه بودند. مرکز گردهمایی گروه‌های مخالف هم در ترکیه قرار داشت؛ بنابراین آشپزخانه نظام آینده سوریه به آنکارا منتقل می‌شد.
اگر کشورهای غربی اختلافات خودشان را با ترکیه کنار می‌گذاشتند و همچنان به حمایت از مخالفان ادامه می‌دادند، ممکن بود دست‌کم گروه‌های خارج‌نشین با یک وحدت صوری بتوانند رهبری انقلاب سوریه را برعهده داشته باشند و نظام بعد از اسد را تأسیس کنند. همه می‌دانند بین عربستان، قطر و ترکیه از همان ابتدا اختلافات فاحشی (یک نمونه آن اخوان‌المسلمین) وجود داشت و ریاض نمي‌توانست تحمل كند سرنوشت نظام آینده سوریه را ترکیه تعیین کند؛ بنابراین تا آنجا که در توان داشت در امور سوریه بعد از اسد دخالت می‌کرد. همین مسئله درباره کشورهای غربی و به‌ويژه اسرائیل با ترکیه نیز صادق بود و برای آنها هم پذيرفتني نبود که ترکیه متحدی قوی در کنارش و در کنار مرزهای اسرائیل داشته باشد، این امر می‌توانست کشمکش‌های تازه سیاسی را در هرم قدرت جدید به وجود آورد. بااین‌حال، چون بنا را بر خوشبینی گذاشته‌ایم، فرض می‌گیریم آمریکا و کشورهای غربی از دولت موقت جدید حمایت می‌کردند و این دولت نیز در يك فاصله زمانی به اهدافش برای ایجاد نظمی جدید می‌رسید. در این شرایط در سوریه پارلمانی بر سر کار می‌آمد که بسیار متفاوت‌تر با پارلمان کنونی تحت سلطه حزب «بعث» بود و همه احزاب و گروه‌ها در آن نماینده داشتند. باز اجازه بدهید خیال خود را پرواز دهیم و بگوییم با برگزاری انتخابات آزاد و کاملا دموکراتیک، رئیس‌جمهوری جدید (سکولار؟ ملی‌گرا؟ مذهبی؟ و...) بر سرکار می‌آمد و سوریه در مسير تجربه یک حیات سیاسی نوین قرار مي‌‌گرفت.
دراین‌میان کشورهای مانند روسیه که مهم‌ترین متحد خود را از دست داده بودند، چه می‌کردند؟ آیا آنها با دخالت‌های خود، جلوی تشکیل دولت جدید، مجلس جدید و روند سیاسی تازه در سوریه را می‌گرفتند یا به تماشا می‌نشستند تا ببینند امور چطور پیش خواهد رفت؟ از سوی دیگر، فراموش نکنیم سوریه کشوری با قومیت‌های گوناگون مسیحی، مسلمان سنی، علوی، دروزی، کرد، عرب و با ریشه‌های قبایلی است، پس تکلیف این تنوع قومی و نژادی و مذهبی چه می‌شد؟ آیا تمامی آنها حاضر بودند در نظام دموکراتیک جدید حل شده و با یکدیگر همکاری کنند یا انگیزه‌های قوم‌گرایی آنها را به سمت کشمکش‌های تازه سوق می‌داد؟ از تمامی این اما و اگر‌ها که بگذریم، سوریه در همسایگی اسرائیل چه وضعیتی پیدا می‌کرد؟ آیا تل‌آویو از هر فرصتی استفاده نمی‌کرد تا با دخالت خود چه نظامی و چه سیاسی، سرنوشت سوریه را تغییر دهد؟
در آخر باید گفت، دولت سوریه به‌وجودآمده بعد از انقلاب، دولتی ورشکسته بود و باید به فریادش رسیده می‌شد، اما کدام کشور حاضر به اعطای کمک‌های سخاوتمندانه و بدون توقع برای بازسازی سوریه بود؛ عربستان؟ ترکیه؟ آمریکا یا دیگر کشورهای منطقه؟
همه می‌دانیم سوریه کشوری نفت‌خیز نیست؛ بنابراین به جز «موقعیت استراتژیک منطقه‌ای» هیچ امتیاز خاصی ندارد که کمپانی‌ها یا کارتل‌های اقتصادی یا دولت‌ها را برای سرمایه‌گذاری وسوسه کند. به‌هرحال این خوش‌بینانه‌ترین سناریویی است که می‌شد برای سوریه بعد از اسد تصور کرد.
2 اما در یک سناریوی بدبینانه باید گفت به دلیل اشتراکات متعدد سیاسی، اجتماعی و قومی می‌شود سوریه را با لیبی یا یمن مقایسه کرد. با این تفاوت که لیبی کشوری است که بعد از سرنگونی «معمر قذافی» به حال خود رها شد، اما یمن کشوری است که بعد از سرنگونی «علی عبدالله صالح» و شکل‌گیری نظام جدید با جنگ خارجی درهم پیچید. تجربه هر دو کشور تا اینجا شکست‌خورده، ناموفق و حتی وحشتناک است. لیبی با رفتن قذافی دچار هرج‌ومرج شد. هرچند روشنفکران و تکنوکرات‌های این کشور در ابتدا تلاش کردند دولتی موقت تشکیل داده و بعد انتخابات برگزار کنند، اما برخی گروه‌های به اصطلاح جهادی که سلاح به دست آورده بودند و مناطقی را تحت تصرف خود داشتند، حاضر به تمکین در برابر قدرت جدید نشدند. همین امر موجب شکاف و دوشقه‌شدن دولت و پارلمان در لیبی شد. دراین‌میان گروه‌های شبه‌نظامی، مانند مور و ملخ زادوولد کردند و شبکه‌های تروریستی «القاعده» و «داعش» نیز به دلیل کارآمدی و قدرت بیشتر میدان را به دست گرفتند. در چهار سال گذشته لیبی شاهد کشت‌و‌کشتار و هرج‌ومرج و آشوب‌های فراوانی بوده است.
برخی تحلیلگران بر این باورند مهم‌ترین دلیل آشفته‌بازار لیبی دخالت‌نكردن مسئولانه و جدی کشورهای غربی و در رأس آنها آمریکا و رهاکردن این کشور بعد از رهایی به حال خود بود. وقتی لیبی به حال خود رها شد، برخی قدرت‌های منطقه‌ای به هوس یارکشی در این کشور افتادند. امارات متحده به آنجا هواپیمای جنگی اعزام کرد و عربستان سعودی، مصر و قطر نیز هرکدام به فراخور دست به دخالت در امور لیبی زدند. این در حالی بود که لیبی در همسایگی مصر، تونس و الجزایر قرار داشت و هر کدام از این کشورها مشکلات خاص خودشان را داشتند. به علاوه لیبی مدت‌ها بود که به کریدوری برای قاچاق انسان به دریای مدیترانه و از آنجا به قاره سبز تبدیل شده بود. با رفتن قذافی همه این عوامل دست به دست هم داد تا از لیبی کشوری چل‌تکه بسازد که به قولی در آن سنگ هم روی سنگ بند نمی‌شود.
کلید معما
به‌هرحال با رفتن اسد و سرنگونی نظام بعثی او، سوریه ممکن بود به سرنوشتی بدتر از لیبی دچار شود. بد نیست نگاهی گذرا به نقشه جغرافیایی این کشور انداخته شود که یک‌سوم آن در اختیار نظام حاکم و بقیه‌اش در دست گروه‌های مخالف است: نوار شمالی آن در اختیار کُردهای سوری است که موضعی بینابین دارند؛ پشت سر آن مناطقی است که داعش به تصرف خود درآورده و موفق شده با برداشتن مرزهای بین سوریه و عراق سرزمین وسیعی را تحت عنوان «خلافت اسلامی» فراهم کند؛ دو ناحیه در شمال غرب و جنوب غرب در تصرف نیروهای موسوم به ارتش آزاد مخالفان است که از سوی خارج‌نشینان حمایت می‌شوند. بخش‌هایی از شمال غرب و جنوب غرب نیز در دست نظام حاکم است. حاشیه نوار مرزی سوریه و لبنان را هم حزب‌الله در کنترل خود دارد. دراین‌میان گروه‌هایی مانند «جبهه النصره»، «احرارالشام»، «جیش‌الاسلام» و ده‌ها گروه ریز و درشت دیگر هرکدام بخشی از یک شهر یا روستا یا بیابان را به تصرف خود درآورده‌اند؛ برای مثال گفته می‌شود شهر «حلب»، یعنی دومین شهر بزرگ سوریه به روش 72 ملت اداره می‌شود؛ یعنی هر محله و کوچه آن دست یک گروه خاص است. هم‌اکنون ده‌ها گروه مسلح با ایدئولوژی‌های مختلف یا حتی بدون هیچ ایدئولوژی مشخصی در سوریه فعالیت می‌کنند. این گروه‌ها حتی هدف درازمدتی، مثلا برای سرنگونی نظام یا تأسیس یک نظام جدید در این کشور ندارند، بلکه تمام دغدغه‌شان حفظ همان منطقه یا محله‌ای است که تحت کنترل خود گرفته‌اند.به بیانی ساده‌تر، هم‌اینک نیز سوریه به کشوری چهل‌تکه تبدیل شده است. بودن یا نبودن اسد یا حتی نظام بعثی او، تا چه اندازه بااهمیت است؟ پاسخ دقیق به این پرسش می‌تواند گره‌گشای معمای بحران کنونی سوریه باشد و نشان دهد آنچه در این کشور می‌گذرد، نه دست‌پخت نظام حاکم و نه حتی مردمان بی‌گناهی است که امروزه آواره چهارگوشه جهان شده‌اند. مشکل سوریه در جای دیگری است.

تصورش را بکنید اگر اعتراضات سوریه نیز مانند بقیه کشورهای عربی، به‌ويژه تونس، مصر، لیبی و یمن با همان آهنگ پیش می‌رفت و در نهايت به سقوط نظام حاکم بر دمشق مي‌انجاميد، چه اتفاقی می‌افتاد؟ این اتفاق هرگز روی نداد و اکنون احتمال وقوع آن تقریبا به صفر رسیده است، اما می‌توان چنین تصوری را در ذهن پروراند؛ تصوری که بی‌گمان به درک موقعیت کنونی سوریه کمک می‌کند.

طبق آنچه در سایر کشورها موسوم به بهار عربی اتفاق افتاد، برای سوریه نیز دو سناریو را مي‌توان تصور كرد؛ برای سناریوی نخست می‌توان در بهترین حالت نمونه‌ای مانند اوکراین را مثال زد یا با تخفیفاتی عراق کنونی را و برای سناریوی دوم در بدترین حالت می‌توان لیبی را مثال زد یا یمن را با همه ویرانه‌هایش. اکنون اجازه بدهید کمی دقیق‌تر به مسئله نگاه کنیم.
1 در سناریوی اول فرض بر این گذاشته می‌شود حرکت‌های مردمی سوریه در سال 2010 پیش می‌رفت و به جای فروافتادن در جنگی داخلی یا بدتر از آن جنگ نیابتی، با حمایت گروه‌های داخلی و نیروهای خارجی سرانجام به انقلاب بزرگ اجتماعی- سیاسی تبدیل می‌شد. کشور سوریه در فردای بعد از اسد باید دولتی موقت تشکیل می‌داد و بعد انتخاباتی سراسری برای تشکیل پارلمان برگزار می‌کرد. بعد به همان ترتیب قانون اساسی جدیدی تدوین می‌شد و مطابق با آن، انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار می‌شد.
جریان‌های فعال و قدرتمند در جریان اعتراضات آن زمان سوریه عبارت بودند از سکولارهای خارج‌نشین، ملی‌گراهای مخالف با خاندان اسد، اخوان‌المسلمین زخم‌خورده از گذشته و برخی گروه‌های معترض قومی مثل کردها. گروه‌های اول، دوم و تا حدودی چهارم از سوی کشورهای غربی و در رأس آنها آمریکا حمایت می‌شدند؛ گروه سوم به طور خاص از سوی ترکیه حمایت می‌شد و دراین‌میان کشورهایی مانند قطر و عربستان سعودی نیز به‌ دنبال سرنگونی اسد و پیداکردن جای پایی در آینده سوریه بودند. مرکز گردهمایی گروه‌های مخالف هم در ترکیه قرار داشت؛ بنابراین آشپزخانه نظام آینده سوریه به آنکارا منتقل می‌شد.
اگر کشورهای غربی اختلافات خودشان را با ترکیه کنار می‌گذاشتند و همچنان به حمایت از مخالفان ادامه می‌دادند، ممکن بود دست‌کم گروه‌های خارج‌نشین با یک وحدت صوری بتوانند رهبری انقلاب سوریه را برعهده داشته باشند و نظام بعد از اسد را تأسیس کنند. همه می‌دانند بین عربستان، قطر و ترکیه از همان ابتدا اختلافات فاحشی (یک نمونه آن اخوان‌المسلمین) وجود داشت و ریاض نمي‌توانست تحمل كند سرنوشت نظام آینده سوریه را ترکیه تعیین کند؛ بنابراین تا آنجا که در توان داشت در امور سوریه بعد از اسد دخالت می‌کرد. همین مسئله درباره کشورهای غربی و به‌ويژه اسرائیل با ترکیه نیز صادق بود و برای آنها هم پذيرفتني نبود که ترکیه متحدی قوی در کنارش و در کنار مرزهای اسرائیل داشته باشد، این امر می‌توانست کشمکش‌های تازه سیاسی را در هرم قدرت جدید به وجود آورد. بااین‌حال، چون بنا را بر خوشبینی گذاشته‌ایم، فرض می‌گیریم آمریکا و کشورهای غربی از دولت موقت جدید حمایت می‌کردند و این دولت نیز در يك فاصله زمانی به اهدافش برای ایجاد نظمی جدید می‌رسید. در این شرایط در سوریه پارلمانی بر سر کار می‌آمد که بسیار متفاوت‌تر با پارلمان کنونی تحت سلطه حزب «بعث» بود و همه احزاب و گروه‌ها در آن نماینده داشتند. باز اجازه بدهید خیال خود را پرواز دهیم و بگوییم با برگزاری انتخابات آزاد و کاملا دموکراتیک، رئیس‌جمهوری جدید (سکولار؟ ملی‌گرا؟ مذهبی؟ و...) بر سرکار می‌آمد و سوریه در مسير تجربه یک حیات سیاسی نوین قرار مي‌‌گرفت.
دراین‌میان کشورهای مانند روسیه که مهم‌ترین متحد خود را از دست داده بودند، چه می‌کردند؟ آیا آنها با دخالت‌های خود، جلوی تشکیل دولت جدید، مجلس جدید و روند سیاسی تازه در سوریه را می‌گرفتند یا به تماشا می‌نشستند تا ببینند امور چطور پیش خواهد رفت؟ از سوی دیگر، فراموش نکنیم سوریه کشوری با قومیت‌های گوناگون مسیحی، مسلمان سنی، علوی، دروزی، کرد، عرب و با ریشه‌های قبایلی است، پس تکلیف این تنوع قومی و نژادی و مذهبی چه می‌شد؟ آیا تمامی آنها حاضر بودند در نظام دموکراتیک جدید حل شده و با یکدیگر همکاری کنند یا انگیزه‌های قوم‌گرایی آنها را به سمت کشمکش‌های تازه سوق می‌داد؟ از تمامی این اما و اگر‌ها که بگذریم، سوریه در همسایگی اسرائیل چه وضعیتی پیدا می‌کرد؟ آیا تل‌آویو از هر فرصتی استفاده نمی‌کرد تا با دخالت خود چه نظامی و چه سیاسی، سرنوشت سوریه را تغییر دهد؟
در آخر باید گفت، دولت سوریه به‌وجودآمده بعد از انقلاب، دولتی ورشکسته بود و باید به فریادش رسیده می‌شد، اما کدام کشور حاضر به اعطای کمک‌های سخاوتمندانه و بدون توقع برای بازسازی سوریه بود؛ عربستان؟ ترکیه؟ آمریکا یا دیگر کشورهای منطقه؟
همه می‌دانیم سوریه کشوری نفت‌خیز نیست؛ بنابراین به جز «موقعیت استراتژیک منطقه‌ای» هیچ امتیاز خاصی ندارد که کمپانی‌ها یا کارتل‌های اقتصادی یا دولت‌ها را برای سرمایه‌گذاری وسوسه کند. به‌هرحال این خوش‌بینانه‌ترین سناریویی است که می‌شد برای سوریه بعد از اسد تصور کرد.
2 اما در یک سناریوی بدبینانه باید گفت به دلیل اشتراکات متعدد سیاسی، اجتماعی و قومی می‌شود سوریه را با لیبی یا یمن مقایسه کرد. با این تفاوت که لیبی کشوری است که بعد از سرنگونی «معمر قذافی» به حال خود رها شد، اما یمن کشوری است که بعد از سرنگونی «علی عبدالله صالح» و شکل‌گیری نظام جدید با جنگ خارجی درهم پیچید. تجربه هر دو کشور تا اینجا شکست‌خورده، ناموفق و حتی وحشتناک است. لیبی با رفتن قذافی دچار هرج‌ومرج شد. هرچند روشنفکران و تکنوکرات‌های این کشور در ابتدا تلاش کردند دولتی موقت تشکیل داده و بعد انتخابات برگزار کنند، اما برخی گروه‌های به اصطلاح جهادی که سلاح به دست آورده بودند و مناطقی را تحت تصرف خود داشتند، حاضر به تمکین در برابر قدرت جدید نشدند. همین امر موجب شکاف و دوشقه‌شدن دولت و پارلمان در لیبی شد. دراین‌میان گروه‌های شبه‌نظامی، مانند مور و ملخ زادوولد کردند و شبکه‌های تروریستی «القاعده» و «داعش» نیز به دلیل کارآمدی و قدرت بیشتر میدان را به دست گرفتند. در چهار سال گذشته لیبی شاهد کشت‌و‌کشتار و هرج‌ومرج و آشوب‌های فراوانی بوده است.
برخی تحلیلگران بر این باورند مهم‌ترین دلیل آشفته‌بازار لیبی دخالت‌نكردن مسئولانه و جدی کشورهای غربی و در رأس آنها آمریکا و رهاکردن این کشور بعد از رهایی به حال خود بود. وقتی لیبی به حال خود رها شد، برخی قدرت‌های منطقه‌ای به هوس یارکشی در این کشور افتادند. امارات متحده به آنجا هواپیمای جنگی اعزام کرد و عربستان سعودی، مصر و قطر نیز هرکدام به فراخور دست به دخالت در امور لیبی زدند. این در حالی بود که لیبی در همسایگی مصر، تونس و الجزایر قرار داشت و هر کدام از این کشورها مشکلات خاص خودشان را داشتند. به علاوه لیبی مدت‌ها بود که به کریدوری برای قاچاق انسان به دریای مدیترانه و از آنجا به قاره سبز تبدیل شده بود. با رفتن قذافی همه این عوامل دست به دست هم داد تا از لیبی کشوری چل‌تکه بسازد که به قولی در آن سنگ هم روی سنگ بند نمی‌شود.
کلید معما
به‌هرحال با رفتن اسد و سرنگونی نظام بعثی او، سوریه ممکن بود به سرنوشتی بدتر از لیبی دچار شود. بد نیست نگاهی گذرا به نقشه جغرافیایی این کشور انداخته شود که یک‌سوم آن در اختیار نظام حاکم و بقیه‌اش در دست گروه‌های مخالف است: نوار شمالی آن در اختیار کُردهای سوری است که موضعی بینابین دارند؛ پشت سر آن مناطقی است که داعش به تصرف خود درآورده و موفق شده با برداشتن مرزهای بین سوریه و عراق سرزمین وسیعی را تحت عنوان «خلافت اسلامی» فراهم کند؛ دو ناحیه در شمال غرب و جنوب غرب در تصرف نیروهای موسوم به ارتش آزاد مخالفان است که از سوی خارج‌نشینان حمایت می‌شوند. بخش‌هایی از شمال غرب و جنوب غرب نیز در دست نظام حاکم است. حاشیه نوار مرزی سوریه و لبنان را هم حزب‌الله در کنترل خود دارد. دراین‌میان گروه‌هایی مانند «جبهه النصره»، «احرارالشام»، «جیش‌الاسلام» و ده‌ها گروه ریز و درشت دیگر هرکدام بخشی از یک شهر یا روستا یا بیابان را به تصرف خود درآورده‌اند؛ برای مثال گفته می‌شود شهر «حلب»، یعنی دومین شهر بزرگ سوریه به روش 72 ملت اداره می‌شود؛ یعنی هر محله و کوچه آن دست یک گروه خاص است. هم‌اکنون ده‌ها گروه مسلح با ایدئولوژی‌های مختلف یا حتی بدون هیچ ایدئولوژی مشخصی در سوریه فعالیت می‌کنند. این گروه‌ها حتی هدف درازمدتی، مثلا برای سرنگونی نظام یا تأسیس یک نظام جدید در این کشور ندارند، بلکه تمام دغدغه‌شان حفظ همان منطقه یا محله‌ای است که تحت کنترل خود گرفته‌اند.به بیانی ساده‌تر، هم‌اینک نیز سوریه به کشوری چهل‌تکه تبدیل شده است. بودن یا نبودن اسد یا حتی نظام بعثی او، تا چه اندازه بااهمیت است؟ پاسخ دقیق به این پرسش می‌تواند گره‌گشای معمای بحران کنونی سوریه باشد و نشان دهد آنچه در این کشور می‌گذرد، نه دست‌پخت نظام حاکم و نه حتی مردمان بی‌گناهی است که امروزه آواره چهارگوشه جهان شده‌اند. مشکل سوریه در جای دیگری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.