گفتوگو با حسین پارسایی درباره چالشهای وضعیت نمایشهای موزیکال و دیدگاه منتقدان نسبت به آثار او
با کلمات ترور میشوم
شروع فعالیتهای حرفهای و تئاتری حسین پارسایی به ابتدای دهه 60 برمیگردد. او همزمان با شروع جنگ، چندین نمایش را روی صحنه برده است. سالهایی که برای او تجربههای تازهای رقم میزند و به فعالیتهای او از دهه 70 به بعد شکل جدیدتری میدهد. اما در سالهای اخیر نام پارسایی با اجرای نمایشهای موزیکال گره خورده است. نمایشهایی که مخالفان و موافقان بسیاری دارد. به بهانه «هفت خان اسفندیار» که این روزها حسین پارسایی روی صحنه دارد با او درباره نمایش موزیکال گفتوگو و این گونه نمایشی را آسیبشناسی کردهایم.
شرق: شروع فعالیتهای حرفهای و تئاتری حسین پارسایی به ابتدای دهه 60 برمیگردد. او همزمان با شروع جنگ، چندین نمایش را روی صحنه برده است. سالهایی که برای او تجربههای تازهای رقم میزند و به فعالیتهای او از دهه 70 به بعد شکل جدیدتری میدهد. اما در سالهای اخیر نام پارسایی با اجرای نمایشهای موزیکال گره خورده است. نمایشهایی که مخالفان و موافقان بسیاری دارد. به بهانه «هفت خان اسفندیار» که این روزها حسین پارسایی روی صحنه دارد با او درباره نمایش موزیکال گفتوگو و این گونه نمایشی را آسیبشناسی کردهایم.
خاطرم هست مدتی قبل اشاره کردید قصد دارید مدتی از کارگردانی نمایش موزیکال فاصله بگیرید. اما کارگردانی نمایش «هفت خان اسفندیار» خلاف گفتههای اخیر شماست.
از سال ۹۷ تا امروز که موزیکال اسفندیار را بر صحنه دارم، چند سالی از این گونه نمایشی فاصله گرفتم تا شرایط مناسبی برای اجرای یک موزیکال ایرانی فراهم شود. سالها در این حوزه آزمون و خطا کردم تا آنچه که شایسته و بایسته موضوعات ناب و سوژههای تأثیرگذار است به صحنه بیاورم. بیش از سه دهه است که گونههای مختلفی را در تئاتر تجربه میکنم و مثل همه آثار نقاط قوت و ضعفی در آثارم دیده میشود. خوشبختانه رشد فزایندهای در تئاتر کشور دیده میشود. اتفاقات درخشانی در گروههای دانشجویی و مستقل افتاده است و حضور هنرمندان و پیشکسوتان این عرصه نماد بالندگی تئاتر کشور است. البته اتفاقات ناخوشایند هم کم نداشتیم و همیشه این فراز و فرود برای تئاتر کشور وجود داشته است. به همین نسبت هم همواره سلایقی در تئاتر به وجود آمده است و هر فردی تمایل دارد به همان سبک و سیاقی که تجربه کرده یا آموخته در تئاتر فعالیت کند. من هم یکی از همین آدمها هستم. علاقهمندی من به اجرای نمایش موزیکال اتفاق تازهای نیست و ریشه در گذشته من دارد. در دهه ۶۰ نمایشهایی همراه ارکستر یا موسیقی پلیبک با عنوان صدا، نور، حرکت اجرا میشد. سالها تلاش کردم با اتکا به نمونههای موفق مطالعاتم را در این زمینه گسترش دهم و بیشتر حوزه تئاتر موزیکال را بشناسم. در طول این سالها بسیاری از گروهها سعی کردند تجربه موزیکال داشته باشند. پیش از من نیز چنین آثاری روی صحنه رفته و در دوره خودشان درخشان بودند. آثار خانم پری صابری از همین دست است، به نوعی یک اپرای فارسی بودند.
در تمام سالهای گذشته شما از عتاب و خطاب منتقدان دور نبودید و فعالیت شما همیشه زیر ذرهبین است. خصوصا وقتی نمایشهای موزیکال با پروداکشنی عظیم روی صحنه میبرید. یکی از جدیترین نقدهایی که به فعالیتهای شما وارد است موضوع تأمین بودجه برای بهصحنهبردن نمایشهاست. اینبار هم با چنین واکنشهایی روبهرو هستید؟
به عنوان یکی از علاقهمندان تئاتر موزیکال سعی کردم تجربههای بیشتری در این عرصه کسب کنم و همزمان شد با دورهای که مسئولیتهای دولتی داشتم. چالش اصلی این بود: چرا حسین پارسایی که سالها نمایشهای مذهبی روی صحنه برده است حالا سراغ ترجمهای از جنس موزیکال رفته است و ادعا میکند ادای دینی به سینمای موزیکال است. در واقع من در ذهن منتقدان محکوم بودم تا آخر عمرم به ساخت نمایشهای موضوعی بپردازم در غیر این صورت در معرض آماج حرف و حدیثها و چالشهای فراوان بودم. از موضوع موزیکالها بگیرید تا حضور سلبریتیها و سرمایهگذاری و تبلیغات و استقبال کمنظیر و فروش خارج از استانداردهای تئاتر ایران. متأسفانه موزیکال «بینوایان» بر حجم این حملات افزود.
البته کارشناسان نقد دیگری هم به این گونه نمایش در ایران وارد میدانند. اینکه ما ابزار و شناخت کافی برای بهصحنهبردن چنین نمایشهایی را نداریم. نگاه شما چیست؟
به طور طبیعی تا قبل از این موزیکال در ایران کمتر تجربه شده و مورد بحث یا تبادل نظر قرار گرفته است، به طور طبیعی تجربهای هم شکل نگرفته است که بتوان به آن تکیه کرد. بهلحاظ آکادمیک هم محلی برای کسب علم و دانش این حوزه نبوده و نیست. علاوه بر این برای تهیه و تولید این آثار در ایران هم هیچ نسخهای وجود ندارد که بتوانیم یک اثر موزیکال را با شاخصهای نمایشهای ایرانی روی صحنه ببریم. این موضوع تا حد زیادی امکانپذیر نیست چراکه بازیگران ما چنین مهارتی ندارند و کمتر در میان بازیگران ایرانی یک بدن مناسب برای اثری موزیکال که سرشار از حرکت و طراحی است میبینید. آنها کمتر مهارتهای آوازی دارند و اگر هم هست کاملا ذوقی است. بازیگران ما کمتر با سولفژ آشنا هستند و میتوانند روی نت آواز بخوانند. اینها مهارتهایی است که در خارج از ایران همه از کودکی فرامیگیرند. در حالی که در اینجا ما یکباره از بازیگران میخواهیم که به جز دیالوگ و میزانسنی که باید مد نظر داشته باشند، با گروه ارکستر همراه شوند و آواز بخوانند. همه این موارد چالشهایی است که هر فردی وارد نمایش موزیکال میشود با آن روبهروست تا بر اساس ذائقه مخاطب ایرانی طراحی، تنظیم و اجرا شود. انگیزه اصلی من این بود. اینکه چطور میشود یک اثر موزیکال باشکوه و ایرانی ساخت که با تماشاگران ارتباط برقرار کند و در تمام سالهای گذشته با ساخت موزیکالهای غربی به ساخت اثری ایرانی و باشکوه از شاهنامه فردوسی فکر میکردم. چه قصهای بهتر از اسفندیار و هفت خان او که کاملا منطبق با شرایط امروز ماست. قصهای ایرانی که شاید کمتر شنیده باشیم. امروز در نقطهای ایستادهام که با اعتمادبهنفس بیشتری هفت خان را میسازم و گروه بزرگی از طراحان و هنرمندان در کنار من هستند.
برخی منتقدان به جنبه دیگری از این گونه نمایشی تأکید میکنند. اینکه شاید در شرایط امروز چندان نیازی به اجرای چنین نمایشهایی نیست.
بله. همواره سوءتفاهمهایی وجود دارد. این موضوع دیدگاه همه منتقدان و اصحاب فرهنگ و رسانه نیست. شاید برخی ضرورتی برای این گونه نمایشی که به کارهای بیگپروداکشن یا نمایشهای بزرگ و پرهزینه معروف است نمیبینند و منتقدانه به این گونه نمایشی نگاه میکنند و آن را خیلی نیاز فرهنگی جامعه نمیبینند. البته این دیدگاه هم برای من قابل احترام است. سالانه بالغ بر هزار نمایش در شهرهای بزرگ و کوچک تولید و اجرا میشود. اجراهایی که برای سلایق مختلف ساخته میشود و مخاطبان خودش را دارد اما کسی دیگر اَشکال نمایشی را زیر سؤال نمیبرد! و تنها موزیکال مورد هجمه قرار میگیرد! محل اشکال کجاست؟ ما نمونه بسیار تأثیرگذاری در فرهنگ خود با عنوان تعزیه داریم که شکل دیگری از آمیزه موسیقی و تئاتر است و دیگر تجربیات این حوزه در سالهای گذشته که به فراخور زمان روی صحنه رفتهاند. علت این حجم از مقاومت و مخالفت را نمیدانم که چرا باید نمایشهای بزرگ یا موزیکالهایی از این دست را متعلق به قشر خاصی یا مرفه و بیدرد یا نوکیسه یا لاکچری بدانیم.
به نظرم گروهی از منتقدان که با این گونه نمایشی مخالفت میکنند، مشکلشان ژانر نیست بلکه شخص است. برخی قصهها به یک فرهنگ خاص تعلق ندارد. این اتفاق در موسیقی هم عمومیت دارد. بسیاری از بزرگان موسیقی قطعاتی را ساختند و بارها توسط گروههای جوان و حرفهای حتی ارکستر سمفونیک و ارکستر ملی مجدد نواخته میشوند. این نافی ارزشهای هنری یک پدیده نیست. باید به سلایق هم احترام بگذاریم و اجازه بدهیم مردم انتخاب کنند. به اعتقاد من اساسا هر نمایشی که با هزینه زیاد تولید میشود در تقابل با اندیشهورزی یا صرف جنبههای تفننی نیست. طبیعی است هزینه بلیت با هزینه تولید افزایش پیدا میکند. به اعتقاد من با نگاه منصفانه به پدیدههای نمایشی، چرایی ساخت نمایشهای موزیکال با موضوعات ناب فرهنگی را باید فرصت تلقی کرد. اساسا چرا باید لوکیشن اجرای یک موزیکال یا قیمت بلیت آن با محاسبه هزینههای چند ده برابری در مقایسه سایر آثار صرفا برای حسین پارسایی محل اشکال باشد؟! و بقیه گروهها با همین مختصات در امان باشند؟!
وقتی این چندگانگی را میبینم به کار خودم بیشتر ایمان میآورم. کسی اثر را نقد نمیکند بلکه صاحب اثر مورد هجمه قرار میگیرد و با کلمهها و کلیدواژهها ترور میشود، خوشبختانه من از این ماجراها عبور کردهام.
اصلا چرا «هفت خان اسفندیار» را روی صحنه بردید؟
اسفندیار در شاهنامه شخصیتی جذاب و تأثیرگذار است. شاهزاده و پهلوان، رویینتنی با عنوان آفریده مقدس که در دل شاهنامه وجود دارد و سرشار از حکمت و آموزههایی است که امروز برای همه ما درسآموز است.
«الیور تویست» و «بینوایان» فرصتی بود تا من بیشتر بیاموزم و با بررسی و دقت نظری که این دو اثر داشتند بتوانم شخصیتپردازی و طراحیها و امکانات سمعی و بصری که یک اثر نیاز دارد را به دست بیاورم. یک سال پیش زیر نظر استاد میرشکاک پژوهش آن را آغاز کردم تا بتوانیم نگاهی آزاد و مستقل به هفت خان اسفندیار داشته باشیم. در نگارش این اثر علاوه بر استفاده مستقیم از فرازهایی از اشعار حماسی، در چند مورد بازسرایی داشتیم و البته به فراخور موضوع، گریزی هم به اشعار مولانا و عطار داشتیم.
به عنوان مثال در بازخوانی این نمایش، اسفندیار برای یک سفر قهرمانی منطبق با جامعه امروز سیر و سلوک حماسی و عارفانه را پیش میگیرد و از حماسه به سمت عرفان حرکت میکند، بدیهی است ترانهسرایی در این اثر صرف اشعار شاهنامه نیست و نیازمند ترکیب تازهای از سرودههای مولانا و عطار و… بود.
هر پروژهای چالشهای خاص خودش را دارد، در این میان ساخت آثار موزیکال با توجه به اینکه بازیگران انگشتشماری در این حوزه امکان بازیگری و خوانندگی دارند و تأمین هزینههای آن به عنوان یک اثر بیگپروداکشن (آثار عظیم و پرخرج) هماهنگی و مدیریت کلان هنرمندان در سطوح مختلف و ترکیب موسیقی یعنی ارکستر با نمایش و هنرپیشهها، تمرینات آوازی بازیگران با مربی و رهبر ارکستر و هماهنگی همه این عوامل با هم و آموزشهای ضمن تمرین و آمادهسازی هنرمندان و ریسکپذیری سرمایهگذاران و جذب مخاطب و بازگشت سرمایه چالشهای منحصربهفرد این گونه نمایشی است. حالا شما تصور کنید بازیگران شما در مهر سال گذشته به خاطر شرایط اجتماعی و تغییر زمان اجرا (شش ماه بعد) و البته تعهدات قراردادی دیگر، برخلاف میل باطنی شما را ترک کنند و به عنوان کارگردان مجبور باشی با یک گروه دیگر همهچیز را از صفر شروع کنی و یک اسفندیار دیگر با ترکیب جدید بازیگران بسازی! خوشبختانه با همراهی و همدلی گروه این اتفاق افتاد اما روزهای سخت و طاقتفرسایی بر من گذشت.
درخصوص سالهای اخیر و چند و چون مدیریت فرهنگی کشور حرف بسیار است و ساعتها میتوان در این حوزه صحبت کرد. شاید بشود با طرح چند پرسش به یک پاسخ مناسب رسید!
متولی اصلی فرهنگ و هنر در کشور کیست؟ متولی نمایش خانگی کیست؟ سیاست فرهنگی یا فرهنگ سیاسی؟ یک بام و چند هوایی چه آسیبهایی به پیکره فرهنگ و هنر میزند؟ مجموعه مقررات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چه محلی از اعراب دارد؟! آییننامههای نظارتی در تهران و شهرستانها چه تفاوتی دارد؟ اولویتهای فرهنگی چیست؟ بخش خصوصی و اصناف کجای این معادله است؟ پرسشهای بیشمار! شاید پاسخ این چند سؤال کلی همه ما را از سردرگمی دربیاورد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.