|

قابلیت‌های جدید دستگاه دیپلماسی

رضا نصری-عضو مؤسسه مطالعات بین‌المللی ژنو

معمولا کارنامه سیاست خارجه یک دولت را با برشمردن دستاوردهای ملموس و مستند آن به تصویر می‌کشند. با چنین نگاهی می‌شود مواردی مانند انعقاد و اجرائی‌شدن توافق هسته‌ای، تغییر ماهوی روابط ایران و شورای امنیت سازمان ملل (همان‌طور‌که در قطع‌نامه ۲۲۳۱ ذکر شده)، عادی‌سازی پرونده هسته‌ای کشور در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، آغاز روند بازسازی روابط دیپلماتیک با کشورهای غربی (ازجمله با بریتانیا و کانادا)، تحکیم روابط تجاری و اقتصادی با اروپا (بعضا برای ممانعت از بازگشت‌پذیری تحریم‌ها)، کسب کرسی بر سر میز مذاکرات سوریه (با وجود مقاومت سایر قدرت‌های منطقه‌ای)، به‌حاشیه‌راندن تدریجی عربستان سعودی از طرق دیپلماتیک، شکست و بی‌اعتبارسازی لابی صهیونیستی در واشنگتن در قضیه برجام، یا جذب سرمایه‌ خارجی در بخش‌های مختلف صنعتی و خدماتی کشور را به عنوان نمونه‌هایی از موارد موفقیت‌آمیز دولت روحانی در حوزه سیاست خارجه برشمرد.
اما در کنار «دستاوردها»، دستگاه سیاسی ایران در سال‌ گذشته به «قابلیت‌»هایی نیز مجهز شده - که چنانچه تداوم یابد و در نظام تصمیم‌گیری کشور تثبیت شود- می‌تواند میزان تأثیرگذاری ایران در مناسبات بین‌المللی و بازدهی و کیفیت تعاملات ایران با کشورهای غربی- ازجمله با ایالات متحده - را به‌شدت ارتقا دهد.
در اینجا، سه قابلیت مهم را که به جعبه‌ابزار دستگاه دیپلماسی ایران اضافه شده و مستعد ایجاد فرصت‌های فراوانی برای کشور در سال‌های آینده است، به‌اختصار برمی‌شماریم:
۱. دستگاه سیاست خارجه ایران - بعضا به دلیل رویکرد علمی و کارشناسانه وزیر و کادر مدیریتی ارشد آن - به جایگاه و تأثیر «دیپلماسی عمومی» در روابط بین‌الملل - به‌ویژه در روابط با کشورهای غربی - پی برده است؛ از‌این‌رو تلاش می‌کند، با وجود رویه گذشته و مقاومت‌های سیاسی در کشور، از این وسیله برای پیشبرد منافع استراتژیک ایران در صحنه جهانی استفاده کند.
درواقع، «دیپلماسی عمومی» عبارت از فرایند و برنامه‌ای است که در آن، یک دولت می‌کوشد با تأثیرگذاری بر افکار عمومی یک کشورِ دیگر - که عموما یک کشور رقیب است - راه را برای اجرای سیاست‌های خود هموار یا از اجرای اقدامات خصومت‌آمیز دستگاه سیاسی آن کشور ممانعت کند؛ به‌عبارت‌دیگر، «دیپلماسی عمومی» هنرِ تبدیلِ «افکار عمومی» به مانع قابل‌ملاحظه‌ای در برابر دستگاه سیاسی و سیاست‌های متخاصم کشورهای رقیب است.
در سال‌های گذشته - به‌ویژه در دولت‌‌های نهم و دهم- کاربرد و اهمیت این ابزار سیاست خارجه، به‌کلی نادیده گرفته شد و چه‌بسا نبودِ ارتباط سازنده و تأثیر مثبت بر افکار عمومی کشورهای غربی، راه را برای اقدامات قانونی - و حتی اقدامات غیرقانونی - آنها علیه ایران هموار کرد؛ اما امروز، وزارت امور خارجه،‌ با پیگیری و اهتمامِ شخص وزیر، تلاش می‌کند - با وجود فشارهای داخلی و هزینه‌های سیاسی که شخصا متوجه دکتر ظریف می‌شود - دیپلماسی عمومی و فرایند ارتباط‌گیری با افکار عمومی غرب را احیا کند.
در‌این‌راستا، می‌توان به‌صراحت ادعا کرد اقداماتی ازقبیل اجرای «برجام» با وجود مخالفت‌های صریح کنگره، آزادسازی ۱۵۰ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران (که لابی‌های متخاصم نسبت به آن حساسیت شدیدی در دستگاه سیاسی واشنگتن ایجاد کرده‌اند)، لغو احکام قضائی و آزادی ایرانیان متهم به نقض قوانین تحریم از زندان‌های آمریکا و توافق برای پرداخت ۱.۷ میلیارد دلار به ایران، در چارچوب حل‌وفصل یک دعوای حقوقی قدیمی، ازجمله مواردی هستند که بدون ارتباط‌گیری سازنده با افکار عمومی آمریکا و بدون حداقل میزانی از بسترسازی از جانب ایران، برای دولت اوباما امکان‌پذیر نبود؛ البته تغییر فضا به نفع ایران، ‌فقط محدود به ایالات متحده نیست. به‌تازگی وزیر امور خارجه دولت جدید کانادا، در پاسخ به کسانی که درباره برداشته‌شدن تحریم‌های یک‌جانبه کانادا علیه ایران معترض بودند، پرسشی کنایه‌آمیز مطرح کرد: «چرا ایرباس باید بتواند با ایران وارد معامله شود؛ اما شرکت کانادایی بمباردیه نباید چنین فرصتی داشته باشد؟». حقیقت این است که طرفداران همیشگی تحریم و سخنگویان لابی‌های اسرائیل و عربستان، هیچ پاسخ مستدل و قانع‌کننده‌ای برای این پرسش متین و منطقی ندارند. ضمن اینکه شعارها و هراس‌افکنی‌های کهنه آنها هم دیگر برای افکار عمومی غرب که به‌شدت مشتاق بهبود وضعیت اقتصادی است، جذابیت و بُرش چندانی ندارد.
خوب است کسانی که دولت روحانی را به «باج‌دهی» به اروپا متهم می‌کنند، این فضا و دینامیسم جدید را لمس کنند و ارزش راهبردی اقدام اخیر دولت را دریابند؛ چراکه تا چند وقت پیش، همه دولت‌ها سیاست‌مداران و بازیگران مهم اقتصادی دنیا، بر سر ایران‌ستیزی با هم مسابقه می‌گذاشتند؛ ولی امروز، نزدیکی به جریان ایران‌ستیز، برای همه آنها هزینه‌های سنگینی دارد.
۲. دستگاه دیپلماسی کشور به ساختارشناسی و رفتارشناسی علمی‌تر و دقیق‌تری درباره دستگاه سیاسی آمریکا (و البته اتحادیه اروپا) مجهز شده است؛ از‌این‌رو می‌تواند با ضریب اطمینان بالاتری کنش‌ها و واکنش‌های آن را پیش‌بینی و متناسب با آن‌، سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری کند؛ درواقع دستگاه دیپلماسی ایران، بر روابط حقوقی و عرفی میانِ نهادهای داخلی در ایالات متحده تسلط بیشتری یافته است؛ دامنه و حوزه اختیارات بازیگران مختلف دستگاه سیاسی آمریکا را بهتر شناخته است؛ مناسبات دولت فدرال و دولت‌های ایالتی را بهتر درک کرده است؛ نسبت به نقش و تأثیر بازیگران پیرامونی نگاه واقع‌بینانه‌تری پیدا کرده و حتی به ظرافت‌های آیین‌نامه‌‌ای و ترفندهای نانوشته‌ حقوقی در کنگره (مانند سازوکار Filibuster که در فرایند پذیرش توافق هسته‌ای نقش مهمی ایفا کرد) تسلط بیشتری یافته است.
به‌همین‌دلیل دستگاه دیپلماسی ایران می‌تواند ازاین‌پس در مذاکراتِ احتمالی آتی با ایالات متحده - ضمن حفظ جانب احتیاط و بدبینی - راهبرد دقیق‌تر و هوشمندانه‌تری طراحی و با اعتمادبه‌نفس و کارآمدی بیشتری مطالبات و توقعات خود را مطرح و مقاصدش را تأمین کند. ضمن اینکه در خارج از چارچوب مذاکراتی نیز دستگاه سیاست خارجه کشور می‌تواند با اتکا به شناخت دقیقی که کسب کرده است، تحلیل‌های واقع‌بینانه‌تری از رفتارها و واکنش‌های احتمالی آمریکا به اقدامات خود و حوادث بین‌المللی ارائه دهد و با اتکا به ارزیابی‌های جدی‌تر، با آن کشور برخورد کند.
در جریان مذاکرات هسته‌ای، شاهد بودیم دستگاه دیپلماسی کشور توانست - با اتکا به دانش و شناختی که از سازوکارهای حقوقی و سیاسی در واشنگتن به ‌دست آورده است - بسیاری از ترفند‌های احتمالی دولت فدرال آمریکا، ازجمله امکان بازگرداندن تحریم‌ها از سوی دولت‌های ایالتی را خنثی کند. ازاین‌پس نیز به شرط حفظ و تقویت این قابلیت، دیپلمات‌های کشور می‌توانند دستاوردهایی از همین جنس نصیب منافع ملی کنند.
۳. دستگاه دیپلماسی ایران - با ایجاد امکان برقراری ارتباط مستقیم و سریع، با بالاترین سطوح سیاسی در واشنگتن - مجهز به یک ابزار و سازوکار جدید «مدیریت بحران» شده است. این ارتباط جدید به‌هیچ‌عنوان به معنای ترمیم روابط تهران و واشنگتن یا به مفهوم ایجاد ارتباط «سیاسی» بین دو کشور نیست؛ بلکه ارتباطی است که می‌تواند در مواقع حساس و اضطراری - مانند زمان ورود غیرقانونی ملوانان آمریکایی به آب‌های سرزمینی ایران - در کاهش پیشگیرانه تنش و حل مسالمت‌آمیز بحران در کوتاه‌ترین مدت، مؤثر واقع شود؛ ازاین‌رو می‌توان گفت این ارتباط مستقیم - یا «خط اضطراری» میان پایتخت‌های دو کشور - یک اهرم جدید در جعبه‌ابزار دستگاه سیاست خارجه و نیروهای مسلح کشور است که می‌تواند در ارتقای ضریب امنیت کشور و حل به‌موقع حوادث بحران‌ساز، بسیار مفید باشد.
گفتنی است ضرورت ایجاد خطوط اضطراری میان مقامات ارشد کشورهای متخاصم، زمانی آشکار شد که در ماجرای «بحران موشکی کوبا» در سال ۱۹۶۳، تحلیلگران امنیتی متوجه شدند در حین تلاش طرفین برای حل بحران، متوسط زمانِ تبادل پیام میان مقامات آمریکایی و روسی - که از طریق کانال‌های واسط و غیرمستقیم و پس از رمزگشایی و ابهام‌زدایی‌های لازم امنیتی از پیام‌ها صورت می‌گرفت- بین شش تا هفت ساعت بوده است؛ یعنی مدت‌زمانی که برای واکنش به یک حادثه در حال وقوع، و برای حل مسالمت‌آمیز آن، بسیار طولانی ارزیابی می‌شد. به‌همین‌دلیل هم سازوکاری در نظر گرفتند که از‌آن‌پس، ضمن به‌حداقل‌رساندن مدت‌زمان تبادل پیام، شفافیت مواضع و مقاصد طرفین نیز برای یکدیگر تضمین شده باشد.
امروز نیز با ایجاد امکان ارتباط مستقیم میان وزرای خارجه ایران و آمریکا،‌ این سازوکار، با همین مشخصات، در اختیار دو کشور قرار گرفته تا فرصت مدیریت بحران فراهم و احتمالِ وقوع حوادث خطرناک با ضریب بالایی کاهش یابد.

معمولا کارنامه سیاست خارجه یک دولت را با برشمردن دستاوردهای ملموس و مستند آن به تصویر می‌کشند. با چنین نگاهی می‌شود مواردی مانند انعقاد و اجرائی‌شدن توافق هسته‌ای، تغییر ماهوی روابط ایران و شورای امنیت سازمان ملل (همان‌طور‌که در قطع‌نامه ۲۲۳۱ ذکر شده)، عادی‌سازی پرونده هسته‌ای کشور در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، آغاز روند بازسازی روابط دیپلماتیک با کشورهای غربی (ازجمله با بریتانیا و کانادا)، تحکیم روابط تجاری و اقتصادی با اروپا (بعضا برای ممانعت از بازگشت‌پذیری تحریم‌ها)، کسب کرسی بر سر میز مذاکرات سوریه (با وجود مقاومت سایر قدرت‌های منطقه‌ای)، به‌حاشیه‌راندن تدریجی عربستان سعودی از طرق دیپلماتیک، شکست و بی‌اعتبارسازی لابی صهیونیستی در واشنگتن در قضیه برجام، یا جذب سرمایه‌ خارجی در بخش‌های مختلف صنعتی و خدماتی کشور را به عنوان نمونه‌هایی از موارد موفقیت‌آمیز دولت روحانی در حوزه سیاست خارجه برشمرد.
اما در کنار «دستاوردها»، دستگاه سیاسی ایران در سال‌ گذشته به «قابلیت‌»هایی نیز مجهز شده - که چنانچه تداوم یابد و در نظام تصمیم‌گیری کشور تثبیت شود- می‌تواند میزان تأثیرگذاری ایران در مناسبات بین‌المللی و بازدهی و کیفیت تعاملات ایران با کشورهای غربی- ازجمله با ایالات متحده - را به‌شدت ارتقا دهد.
در اینجا، سه قابلیت مهم را که به جعبه‌ابزار دستگاه دیپلماسی ایران اضافه شده و مستعد ایجاد فرصت‌های فراوانی برای کشور در سال‌های آینده است، به‌اختصار برمی‌شماریم:
۱. دستگاه سیاست خارجه ایران - بعضا به دلیل رویکرد علمی و کارشناسانه وزیر و کادر مدیریتی ارشد آن - به جایگاه و تأثیر «دیپلماسی عمومی» در روابط بین‌الملل - به‌ویژه در روابط با کشورهای غربی - پی برده است؛ از‌این‌رو تلاش می‌کند، با وجود رویه گذشته و مقاومت‌های سیاسی در کشور، از این وسیله برای پیشبرد منافع استراتژیک ایران در صحنه جهانی استفاده کند.
درواقع، «دیپلماسی عمومی» عبارت از فرایند و برنامه‌ای است که در آن، یک دولت می‌کوشد با تأثیرگذاری بر افکار عمومی یک کشورِ دیگر - که عموما یک کشور رقیب است - راه را برای اجرای سیاست‌های خود هموار یا از اجرای اقدامات خصومت‌آمیز دستگاه سیاسی آن کشور ممانعت کند؛ به‌عبارت‌دیگر، «دیپلماسی عمومی» هنرِ تبدیلِ «افکار عمومی» به مانع قابل‌ملاحظه‌ای در برابر دستگاه سیاسی و سیاست‌های متخاصم کشورهای رقیب است.
در سال‌های گذشته - به‌ویژه در دولت‌‌های نهم و دهم- کاربرد و اهمیت این ابزار سیاست خارجه، به‌کلی نادیده گرفته شد و چه‌بسا نبودِ ارتباط سازنده و تأثیر مثبت بر افکار عمومی کشورهای غربی، راه را برای اقدامات قانونی - و حتی اقدامات غیرقانونی - آنها علیه ایران هموار کرد؛ اما امروز، وزارت امور خارجه،‌ با پیگیری و اهتمامِ شخص وزیر، تلاش می‌کند - با وجود فشارهای داخلی و هزینه‌های سیاسی که شخصا متوجه دکتر ظریف می‌شود - دیپلماسی عمومی و فرایند ارتباط‌گیری با افکار عمومی غرب را احیا کند.
در‌این‌راستا، می‌توان به‌صراحت ادعا کرد اقداماتی ازقبیل اجرای «برجام» با وجود مخالفت‌های صریح کنگره، آزادسازی ۱۵۰ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران (که لابی‌های متخاصم نسبت به آن حساسیت شدیدی در دستگاه سیاسی واشنگتن ایجاد کرده‌اند)، لغو احکام قضائی و آزادی ایرانیان متهم به نقض قوانین تحریم از زندان‌های آمریکا و توافق برای پرداخت ۱.۷ میلیارد دلار به ایران، در چارچوب حل‌وفصل یک دعوای حقوقی قدیمی، ازجمله مواردی هستند که بدون ارتباط‌گیری سازنده با افکار عمومی آمریکا و بدون حداقل میزانی از بسترسازی از جانب ایران، برای دولت اوباما امکان‌پذیر نبود؛ البته تغییر فضا به نفع ایران، ‌فقط محدود به ایالات متحده نیست. به‌تازگی وزیر امور خارجه دولت جدید کانادا، در پاسخ به کسانی که درباره برداشته‌شدن تحریم‌های یک‌جانبه کانادا علیه ایران معترض بودند، پرسشی کنایه‌آمیز مطرح کرد: «چرا ایرباس باید بتواند با ایران وارد معامله شود؛ اما شرکت کانادایی بمباردیه نباید چنین فرصتی داشته باشد؟». حقیقت این است که طرفداران همیشگی تحریم و سخنگویان لابی‌های اسرائیل و عربستان، هیچ پاسخ مستدل و قانع‌کننده‌ای برای این پرسش متین و منطقی ندارند. ضمن اینکه شعارها و هراس‌افکنی‌های کهنه آنها هم دیگر برای افکار عمومی غرب که به‌شدت مشتاق بهبود وضعیت اقتصادی است، جذابیت و بُرش چندانی ندارد.
خوب است کسانی که دولت روحانی را به «باج‌دهی» به اروپا متهم می‌کنند، این فضا و دینامیسم جدید را لمس کنند و ارزش راهبردی اقدام اخیر دولت را دریابند؛ چراکه تا چند وقت پیش، همه دولت‌ها سیاست‌مداران و بازیگران مهم اقتصادی دنیا، بر سر ایران‌ستیزی با هم مسابقه می‌گذاشتند؛ ولی امروز، نزدیکی به جریان ایران‌ستیز، برای همه آنها هزینه‌های سنگینی دارد.
۲. دستگاه دیپلماسی کشور به ساختارشناسی و رفتارشناسی علمی‌تر و دقیق‌تری درباره دستگاه سیاسی آمریکا (و البته اتحادیه اروپا) مجهز شده است؛ از‌این‌رو می‌تواند با ضریب اطمینان بالاتری کنش‌ها و واکنش‌های آن را پیش‌بینی و متناسب با آن‌، سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری کند؛ درواقع دستگاه دیپلماسی ایران، بر روابط حقوقی و عرفی میانِ نهادهای داخلی در ایالات متحده تسلط بیشتری یافته است؛ دامنه و حوزه اختیارات بازیگران مختلف دستگاه سیاسی آمریکا را بهتر شناخته است؛ مناسبات دولت فدرال و دولت‌های ایالتی را بهتر درک کرده است؛ نسبت به نقش و تأثیر بازیگران پیرامونی نگاه واقع‌بینانه‌تری پیدا کرده و حتی به ظرافت‌های آیین‌نامه‌‌ای و ترفندهای نانوشته‌ حقوقی در کنگره (مانند سازوکار Filibuster که در فرایند پذیرش توافق هسته‌ای نقش مهمی ایفا کرد) تسلط بیشتری یافته است.
به‌همین‌دلیل دستگاه دیپلماسی ایران می‌تواند ازاین‌پس در مذاکراتِ احتمالی آتی با ایالات متحده - ضمن حفظ جانب احتیاط و بدبینی - راهبرد دقیق‌تر و هوشمندانه‌تری طراحی و با اعتمادبه‌نفس و کارآمدی بیشتری مطالبات و توقعات خود را مطرح و مقاصدش را تأمین کند. ضمن اینکه در خارج از چارچوب مذاکراتی نیز دستگاه سیاست خارجه کشور می‌تواند با اتکا به شناخت دقیقی که کسب کرده است، تحلیل‌های واقع‌بینانه‌تری از رفتارها و واکنش‌های احتمالی آمریکا به اقدامات خود و حوادث بین‌المللی ارائه دهد و با اتکا به ارزیابی‌های جدی‌تر، با آن کشور برخورد کند.
در جریان مذاکرات هسته‌ای، شاهد بودیم دستگاه دیپلماسی کشور توانست - با اتکا به دانش و شناختی که از سازوکارهای حقوقی و سیاسی در واشنگتن به ‌دست آورده است - بسیاری از ترفند‌های احتمالی دولت فدرال آمریکا، ازجمله امکان بازگرداندن تحریم‌ها از سوی دولت‌های ایالتی را خنثی کند. ازاین‌پس نیز به شرط حفظ و تقویت این قابلیت، دیپلمات‌های کشور می‌توانند دستاوردهایی از همین جنس نصیب منافع ملی کنند.
۳. دستگاه دیپلماسی ایران - با ایجاد امکان برقراری ارتباط مستقیم و سریع، با بالاترین سطوح سیاسی در واشنگتن - مجهز به یک ابزار و سازوکار جدید «مدیریت بحران» شده است. این ارتباط جدید به‌هیچ‌عنوان به معنای ترمیم روابط تهران و واشنگتن یا به مفهوم ایجاد ارتباط «سیاسی» بین دو کشور نیست؛ بلکه ارتباطی است که می‌تواند در مواقع حساس و اضطراری - مانند زمان ورود غیرقانونی ملوانان آمریکایی به آب‌های سرزمینی ایران - در کاهش پیشگیرانه تنش و حل مسالمت‌آمیز بحران در کوتاه‌ترین مدت، مؤثر واقع شود؛ ازاین‌رو می‌توان گفت این ارتباط مستقیم - یا «خط اضطراری» میان پایتخت‌های دو کشور - یک اهرم جدید در جعبه‌ابزار دستگاه سیاست خارجه و نیروهای مسلح کشور است که می‌تواند در ارتقای ضریب امنیت کشور و حل به‌موقع حوادث بحران‌ساز، بسیار مفید باشد.
گفتنی است ضرورت ایجاد خطوط اضطراری میان مقامات ارشد کشورهای متخاصم، زمانی آشکار شد که در ماجرای «بحران موشکی کوبا» در سال ۱۹۶۳، تحلیلگران امنیتی متوجه شدند در حین تلاش طرفین برای حل بحران، متوسط زمانِ تبادل پیام میان مقامات آمریکایی و روسی - که از طریق کانال‌های واسط و غیرمستقیم و پس از رمزگشایی و ابهام‌زدایی‌های لازم امنیتی از پیام‌ها صورت می‌گرفت- بین شش تا هفت ساعت بوده است؛ یعنی مدت‌زمانی که برای واکنش به یک حادثه در حال وقوع، و برای حل مسالمت‌آمیز آن، بسیار طولانی ارزیابی می‌شد. به‌همین‌دلیل هم سازوکاری در نظر گرفتند که از‌آن‌پس، ضمن به‌حداقل‌رساندن مدت‌زمان تبادل پیام، شفافیت مواضع و مقاصد طرفین نیز برای یکدیگر تضمین شده باشد.
امروز نیز با ایجاد امکان ارتباط مستقیم میان وزرای خارجه ایران و آمریکا،‌ این سازوکار، با همین مشخصات، در اختیار دو کشور قرار گرفته تا فرصت مدیریت بحران فراهم و احتمالِ وقوع حوادث خطرناک با ضریب بالایی کاهش یابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.